Карлукский 34% · Кыпчакский 66% · Огузский 0% — доля записей, для которых в источниках указано наречие
В Навоийской области распространены все три ведущих наречия узбекского языка (карлукское, кыпчакское и огузское), при этом кыпчакские говоры в основном относятся к западной группе.
В кыпчакских говорах области (например, в Хатырчинском районе) вместо звука "y" в начале слова, характерного для литературного языка, произносится "j". Говоры с такой особенностью называются «j-говорами» (j-lovchi).
В кыпчакских говорах звук "s" в начале слова часто произносится как "sh".
В таких районах, как Кармана и Кызылтепа, сочетания согласных "nd" и "rn" в середине слова переходят в "nn", а сочетание "mb" — в "mm", уподобляясь друг другу в произношении (это явление называется ассимиляцией).
В конце некоторых слов звук "r" при произношении заменяется на "l" (явление диссимиляции).
В Нуратинском районе наблюдается, что перед гласным "oʻ" в начале слова добавляется звук "v", и он произносится как "vu" или же принимает форму "du".
В кыпчакских говорах аффикс родительного падежа "-ning", используемый в литературном языке, после твердых или звонких согласных употребляется в формах "-tin", "-ding", "-tïng".
Вместо словообразовательного аффикса прилагательных "-li" из литературного языка используются такие формы, как "-lik", "-liq", "-ligʻ", а вместо аффикса "-gi", образующего прилагательные от наречий времени, применяется аффикс "-gʻy".
В Кызылтепинском и Нуратинском районах в результате параллельного общения на таджикском и узбекском языках (двуязычия) активно используются таджикские словообразовательные аффиксы и производные слова.
В говорах очень активно образование новых переносных значений на основе названий частей тела (например, "bet", "lab").
В силу древних поверий и из уважения часто встречаются запреты на прямое называние (табу) хищных животных, смерти или членов семьи, а также способы их иносказательного, смягченного обозначения (эвфемизмы).
Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.
Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.
Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.
Qipchoq shevalarida qaratqich kelishigi qoʻshimchasi qattiq undoshlar yoki jarangli tovushlardan keyin -tin, -ding, -tïng shakllarida keladi.
Payt ravishlaridan sifat yasovchi qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.
Navoiy viloyati va boshqa shevalarda sifat yasovchi -li oʻrnida -lik va uning variantlari qoʻllaniladi.
Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.
Soʻz boshida adabiy y tovushiga qipchoq shevalarida j tovushi mos keladi.
Soʻz boshidagi s tovushining qipchoq shevalarida sh tarzida talaffuz qilinishi.
Tovushlarning toʻliq progressiv assimilyatsiyasi: nd oʻrniga nn talaffuz qilinadi.
Tovushlarning assimilyatsiyasi natijasida mb birikmasi mm ga oʻtadi.
Tovushlarning assimilyatsiyasi: rn oʻrniga nn keladi.
Dissimilyatsiya natijasida soʻz oxiridagi r tovushi l tovushiga oʻtadi.
So'z boshidagi o' unlisi o'rniga du talaffuz qilinishi.
So'z boshidagi unli oldidan v tovushining ortishi va lablanishi.
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
Samarqand viloyati shevalari dastavval ikki guruhga boʻlinadi: 1. Y-lanuvchi guruh (shahar va ayrim etnik guruhlar shevalari); 2. J-lanuvchi guruh (sharqiy va gʻarbiy kichik guruhlarga boʻlingan qishloq qipchoq shevalari).
Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.
Qiziltepa, Nurota tumanlaridagi oʻzbek-tojik ikki tilliligi natijasida tojikcha yasovchi qoʻshimchalar va yasama soʻzlar faol qoʻllaniladi.
VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.
Navoiy viloyatida o'zbek tilining uchala yetakchi (qarluq, qipchoq, o'g'uz) lahjalari mavjud.
Navoiy viloyati shevalari Karmana, Navbahor, Xatirchi, Qiziltepa, Nurota, Konimex tumanlarida joylashgan o'zbek qishloqlarini o'z ichiga oladi. Aholi tarkibida qo'ng'irot, kenagas, mang'it, qipchoq, qarluq, nayman kabi ko'plab turkiy urug' va qabilalar vakillari mavjud.
Navoiy viloyatida tojikcha-oʻzbekcha ikki tillilik Qiziltepa, Nurota tumanlarida, qozoqcha-oʻzbekcha ikki tillilik Konimex, Tomdi tumanlarida, koʻptillilik (qozoqcha-qoraqalpoqcha-oʻzbekcha-ruscha) Konimex, Tomdi tumanlarida mavjud.
Navoiy viloyati shevalarida tana aʼzolari va belgilar asosida semantik kengayish, koʻchma maʼnolar hosil qilish faol qoʻllanadi (masalan, bet, lab, oq soʻzlari keng doiradagi maʼnolarni ifodalaydi).
Qadimiy eʼtiqodlar va hurmat yuzasidan oila aʼzolari va qarindoshlarga, shuningdek yirtqich hayvonlar va oʻlim holatiga nisbatan tabu va evfemik ifodalar keng qoʻllanadi.
Navoiy viloyati qorluq tip va aralash tip shevalarida orqa qator qattiq [y] va old qator yumshoq [i] juft unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [ï] unlisi, orqa qator [u] va old qator [ü] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent unli, orqa qator [o] va old qator [ö] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [o] unlisi hosil boʻlishi hamda umumturkiy orqa qator [a] unlisining divergentsiyasi natijasida old qator [ä] va orqa qator [å] unlilarining paydo boʻlishi kuzatiladi.
Qardosh bo'lmagan tillar ta'siri natijasida tanglay ohangdoshligi amal qilmay qolgan, burun ohangdoshligida ham bu qonuniyatga amal qilmaslik hollari ko'rinadi.
Nurota va Qiziltepa tumanlarida tojik-o'zbek, Konimex va Tomdi tumanlarida qozoq-o'zbek ikki tilliligi, shuningdek tojikcha-o'zbekcha-ruscha va qozoqcha-o'zbekcha-ruscha kabi uch tillilik mavjud.
Shevalar leksik tarkibida turkiy, fors-tojikcha, arabcha, ruscha-baynalmilal, shuningdek mo'g'ulcha va xitoycha lug'aviy unsurlar mavjud.
Navoiy viloyati shevalariga tojik va qozoq tillarining ta'siri mavjudligi ta'kidlangan.
| В диалекте | По-литературному / пояснение | Где | Источник |
|---|---|---|---|
| dov | baquvvat kuchli, baquvvat
|
Murodova 2006, с. 21 | |
| doʻ:låp | toʻpolon toʻpolon; koʻpchilik
|
Murodova 2006, с. 14 | |
| dulåp | koʻp koʻp, moʻl
|
Murodova 2006, с. 16 | |
| durjï | koʻp koʻp, moʻl
|
Murodova 2006, с. 16 | |
| dälämä | ogʻiz suti | Murodova 2006, с. 11 ? | |
| dämbä | toʻgʻon dam, daryo chetiga va umuman suv havzalari qirgʻogʻiga tuproq, shagʻal va betondan qurilgan koʻtarma, toʻgʻon
|
Murodova 2006, с. 14 | |
| dämmäl | lapashang | Murodova 2006, с. 18 | |
| därgʻät | toʻgʻon 1) suv yoʻlini toʻsish uchun qurilgan toʻgʻon; 2) ariq yoki zovurdan oʻtish uchun qurilgan koʻprik
|
Olchin, Kabobi, Gigant, Qirqariq, Keskanterak | Murodova 2006, с. 15 |
| därqålmåq | muhtoj boʻlmoq | Murodova 2006, с. 16 | |
| dästïq | yostiq | Murodova 2006, с. 11 ? | |
| däyrävåt | daryoboʻyi daryo yaqinidagi yer
|
Murodova 2006, с. 11 ? | |
| dårïgʻmä | siqilma | Murodova 2006, с. 16 | |
| dås | oʻroq | Murodova 2006, с. 11 ? | |
| dåstås | yorgʻuchoq | Murodova 2006, с. 11 ? | |
| dåv | baquvvat | Murodova 2006, с. 16 | |
| dïnkämä飛行dår | kuch-quvvat | Murodova 2006, с. 16 | |
| esh | yoʻldosh homiladorlikdagi yoʻldosh (hayvonlarga nisbatan)
|
Murodova 2006, с. 20 | |
| gasht | oxiri oxiri, tugash payti
|
Murodova 2006, с. 22 | |
| gazanda | ilon ilon (tabu)
|
Murodova 2006, с. 19 | |
| gork | boʻri boʻri (tabu)
|
Murodova 2006, с. 19 | |
| gosälä | buzoq | Pastdargʻom, Kattaqoʻrgʻon, Goʻzalkent, Nurobod, Narpay, Paxtachi, Xatirchi, Qoʻshrabot, Nurota | Rajabov 1996, с. 98 |
| goʻyanda | goʻyanda oʻlim marosimlarida oʻlgan kishini yoʻqlab aytib turuvchi ayol
|
Murodova 2006, с. 22 | |
| gum | chuqurlik daryoning chuqur yeri
|
Murodova 2006, с. 11 | |
| gum | girdob daryoning chuqur joyi
|
Murodova 2006, с. 21 | |
| gurk | boʻri | Murodova 2006, с. 17 | |
| gïlägäy | ogʻiz suti | Murodova 2006, с. 11 ? | |
| gïrdïxånä | koʻrpacha | Murodova 2006, с. 16 | |
| gül | shumgʻiya | Xatirchi, Jizzax | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 70 |
| gʻassol | eshitmaslikka olmoq | Murodova 2006, с. 14 | |
| gʻayir | sergʻayrat tez oʻsadigan, sergʻayrat
|
Murodova 2006, с. 14 | |
| gʻolin | turshak oʻrikning quritilgani
|
Murodova 2006, с. 21 | |
| gʻora | qoʻra qoʻylar turadigan joy
|
Choʻya | Murodova 2006, с. 22 |
| gʻora | qadoq qadoq (qavariq)
|
Murodova 2006, с. 18 | |
| gʻorä | qoʻyxona qoʻylar turadigan joy
|
Murodova 2006, с. 18 | |
| gʻoʻlagir | loʻmboz | Murodova 2006, с. 14 | |
| gʻoʻnåjïn | gʻonajin sigirning birinchi bola bergan payti
|
Murodova 2006, с. 11 ? | |
| gʻujur | gʻayrat | Murodova 2006, с. 24 | |
| gʻulangir | loʻmboz | Murodova 2006, с. 20 | |
| gʻulva | quvur | Murodova 2006, с. 20 | |
| gʻïläyåsh | qiymali ovqat | Murodova 2006, с. 11 ? | |
| hamro | yoʻldosh homiladorlikdagi yoʻldosh (ayollarga nisbatan)
|
Murodova 2006, с. 20 | |
| hayot | tashqari hovli hududidan tashqarida, lekin uning devori orqasida turgan yer
|
Qiziltepa | Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 169 |
| hojäk | buzoq | Murodova 2006, с. 11 ? | |
| hopozi tushmoq | suzmoq suvda suzmoq
|
Murodova 2006, с. 20 | |
| horas | qoʻrqinch | Murodova 2006, с. 20 | |
| hubdïräm | juda boʻlmasa | Murodova 2006, с. 16 | |
| hukmon | aynan aynan, haqiqatdan
|
Murodova 2006, с. 21 | |
| hulboy | yalpiz | Murodova 2006, с. 17 | |
| häpåzï tushmåq | suzmoq | Murodova 2006, с. 16 | |
| håvlïqmäsdän | xotirjam | Murodova 2006, с. 17 | |
| hönör | hunar
honor — hunar |
Buxoro, Navoiy, Samarqand | Ashirboyev 2013, с. 11 |
| ilgir | kinnachi kinnachi, suq chiqaruvchi shaxs
|
Mirdosh, Xatirchi tumani, Mehrjon, Narpay tumani | Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 85 ? |
| inak | sigir | Qiziltepa | Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 169 |
| innalla | peshona | Murodova 2006, с. 20 | |
| inäk | sigir | Murodova 2006, с. 9 ? | |
| irkitday | baquvvat | Murodova 2006, с. 22 | |
| ishtarop | shitob shitob, shoshilinch
|
Murodova 2006, с. 19 | |
| jak | ogʻiz suti | Murodova 2006, с. 20 | |
| jan(g)ima | vaysama | Murodova 2006, с. 20 | |
| jarchoq | tegirmon | Murodova 2006, с. 20 |
Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.
