Jizzax viloyati

Koʻplik qoʻshimchasi koʻpincha -la shaklida boʻladi.

Z undoshining taʼsiri tufayli koʻplik qoʻshimchasi -är shaklida qoʻshiladi.

• bizlar → bizär
• bizlarniki → bizarniki
• bizlarni → bizardi

Koʻplik affiksi -lä shaklida qoʻllanadi.

Toshkent va Jizzax shevalarida II shaxs ko'plik egalik affiksi tarkibidagi burun tovushi tushib, cho'ziqlik yoki -yʻz/-z shaklini oladi.

• bolangiz → bäläyïz//bälä:z
• bog'ingiz → bogʻïyïz//bogʻïz
• bilagingiz → bïläyïz

3-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasining dialektal varianti.

• otalari → Ətəluva // ətəluyu

Y-lovchi shevalarda tushum kelishigi qisqargan -nʻ ~ -dʻ//-tʻ shakllari orqali ifodalanadi.

• bolalarni chaqir → bällänï chäqïr
• oʻzingizni tuting → özïyzdï tѴtïng
• odamni → ädämdï
• kitobni → kïtoptï

Tushum kelishigi qoʻshimchasi qisqargan va assimilyatsiyalashgan shakllarda uchraydi.

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi -nï qoʻshimchasi bilan shakllanadi.

• kimdakim oʻlsa, uni mozorga olib borib qoʻyishsin → kïmdakïm olsä, unï mäzärgä äbärïp qoyïshsïn
• uni quvib chiqarib yuboradi → unï quvïn chïqarväredï
• Karimni bozorda koʻrdim → Kärïmnï bäzorga kordïm
• nonni berib yubor → nïnänï bärvär

Tushum-qaratqich kelishigi affiksida n > d/t hodisasi uchraydi.

• bizni, bizning → bızdı
• gapni, gapning → gäptı

Kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda metateza va tovush oʻzgarishi orqali magʻan, sagʻan, ugʻan/ogʻan shakllari hosil boʻladi.

• menga, senga, unga → magʻan//mägän, sagʻan//sägän, ugʻan//ogʻan

1-, 2- va 3-shaxs olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maqan, saqan, oqan shaklini oladi.

• menga → maqan
• senga → saqan
• unga → oqan

Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli -gʻan qoʻshimchasi bilan qoʻllanadi.

• menga → magʻan//megʻan
• senga → sagʻan//segʻan
• unga → ogʻan//ugʻan

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida oʻrin-payt kelishigi unli va jarangli undoshlardan soʻng -dä, jarangsiz undoshlardan soʻng -tä boʻladi.

• dunyoda → dunyädä
• dalada → dälädä
• safarda → säpärdä
• zavodda → zavuttä

Bir qator janubiy va markaziy qarluq shevalarida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-gä, -kä, -qä, -yä) qoʻllanadi.

• maktabda oʻqiydi → maktabga oquydi
• yonida toʻpponchasi bor → yeniyä tapponchasi bor
• qishloqda turamiz → qishloqqa turamiz
• Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydi
• dalada ishlaydi → dälägä 'shläyd'
• qoʻlida halol → qoliyä halol

Kishilik olmoshlarining 1- va 2-shaxs birlik shakllari joʻnalish kelishigida magʻan, sagʻan, ugʻan yoki mägän, sägän koʻrinishida qoʻllanadi.

• menga → magʻan
• senga → sagʻan
• unga → ugʻan

Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli qipchoq shevalarida magʻan, sagʻan, ogʻan koʻrinishida saqlangan.

• menga → magʻan
• senga → sagʻan
• unga → ogʻan

I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.

• senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
• men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
• men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti

III shaxs birlik kishilik olmoshining 'ul' (ol) varianti Qarnob, Turk, Jizzax, Qorabuloq, Niyozboshi va qipchoq shevalarida qo'llanadi.

• u chiqadimi, kim u → u chïg'ama, kimul
• ular qo'ymas, uning qo'li → ulam qoymas, onïng qolï

III shaxs ko'plik kishilik olmoshida r undoshi tushib qolib, 'ulə' shaklida aytiladi.

I va II shaxs ko'plik olmoshlariga -lar ko'plik qo'shimchasi -lă, -ă shakllarida qo'shilib keladi.

Koʻrsatish olmoshi sifatida bu bilan bir qatorda bul shakli ham qoʻllanadi; koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda Qarnobda l tushadi (bulä), Vodil va Qorabuloqda esa oʻrtaga a orttiriladi (bulalar).

• bu choyxonaning egasi keldi → bu choyxonani egasi keldi
• bunday faol oʻqituvchilarimizdan koʻp → bunnäy äktiv oq̣tuvchı̣lạ̈rımı̣zdän kop
• bundoq kishilar koʻrinmadi → bundoqʻ qı̣shı̣lä koʻrınmädı̣
• bu gaplarni xoʻp tayinlab aytadi → bu gäplärdi xop tayı̣nnab aytadı̣
• bul endi aytiladi → bul endi etlänädı̣
• bular qanday narsa → bulä qändär närsä

Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.

Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.

Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.

Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -lä (-la) affiksi yordamida hosil qilinadi.

• ketdilar → kettılä
• eshitdilar → ıshtılä
• qildilar → qıldılä
• yuvindilar → yuvınnılä
• keldilar → keldılä
• ketdilar → kettila

Oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik affiksi Jizzax shevasida -tïy shaklida keladi.

• kutdik → kuttïy

Oʻtgan zamon hikoya feʼli Jizzax shevasida choʻziq unli bilan -u:dum shaklida hosil boʻladi.

• yozib edim → yozu:dum

Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.

Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.

Birinchi komponenti -ib ravishdoshi, ikkinchi komponenti edi yordamchi feʼlidan iborat qoʻshma feʼllar qisqarib, -uvd-/-üvd- shaklini oladi.

Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz formasi bormasъydъm shaklida aytiladi.

Qorluq-chigil-uygʻur guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga -yäp qoʻshimchasini qoʻshish orqali yasaladi.

• Oʻzlari borayaptilarmi? → ozlärï bärläptïlärmï
• Shunga ancha boʻlib kelyapman → shunga xälä bolïp kelyäppän
• Sen yozyapsan → sen yäzyäpsän
• Kelin oyim kelmayapti, sen ichgani yur... → kelïn oyïm kämyeptï, sen echkänï yär...
• Biz stansiyaga boryapmiz → bïzä ïstänsägä bäryäpmïz
• Akam gʻoʻza teryapti → ekem korey teryäptï

Aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga yoki ravishdoshga -yotıp/-yätıp qoʻshish orqali ifodalanadi.

• Men yozyapman → män yozytïpmän
• Biz yozyapmiz → bïz yozyätïppïz
• Biz ham zavodga kirib olib ishlayapmiz → bïzäm zävutka kïrvelïb ïshläb yätïppïz
• Dadasi oʻlgandan keyin bir iloj qilib ukalarini boqib yotibdida → dädäsï olgändän keyïn bïr ïläj qïlïb ukälärïnï yevosh qïlïb yotïptïdä

Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.

• Teng-tengi bilan yotibdi, tezak qobi bilan yotibdi, yoʻlda kelayotir... → Teŋ - teni män jatïr, Täzäk qavï män jatïr, Jolda keli jatïr, Keli savï män.
• Paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
• Kelayaptimi yoʻqmi? → keläjätirme joqma
• Akamlar borishyapti → äkämnär barajatïr
• Ketmon bilan ish qilish yoʻqolib borayapti → ketmän minän ish qïluv jogʻalïp barïp jatïr

Oʻtgan zamon sifatdoshi qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida feʼl oʻzagining qattiq yoki yumshoqligiga qarab -gän, -gan, -gʻan, -qan, -kän kabi koʻrinishlarda qoʻllanadi.

• men koʻrgan odam boʻlsin → män korgän ädam bo/l sïn
• sahroga sayr etgani chiqqandi → Mäträn sährägä säyïl yetkänï chïqqändï
• podani boqqan odamning gapini eshiting → podoyam boqqan odamdi gapini yeshitin
• ekin ekkan tek turmas → yekïn yekken tek turmäs
• biz bozorga borgan oʻquvchilarni koʻrgan edik → bïz bäzärgä bärgän oquvchïlänï korgän yedïy

Qarluq shevalarida kelasi zamon sifatdoshi undosh bilan tugagan oʻzaklarga -ar, -är, -ir, -ïr qoʻshish orqali yasaladi.

• chiqar olam oʻzi bilar → chïkär äläm ozï bïlär
• ular oqar suvga oʻxshar edi → ular oqar suvga oxshar edi
• koʻrar koʻzni yashirib boʻlmas → korär koznï yäshïrïp bomäs
• oqor suv, kelar kishi → äqär suv, kälär kïshï
• yotar joyining tayini yoʻq → yotïr jäïnï täyïnï yoq

Hozirgi-kelasi zamon sifatdoshi shakli Jizzax y-lovchi shevalarida -äykän/-ytïkän koʻrinishida qoʻllanadi.

• sizga aytadigan gap → sïzgä äytäykän gäp

Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.

• gapira ketdi → gäpïrä kettï
• yura-yura charchadim → yura -yura chachchadim
• qoʻrqa-qoʻrqa keldim → qorqä-qorqä kellïm

Qipchoq lahjasining ayrim shevalarida buyruq-iltimos ma'nosini bildiruvchi -gʻin, -gin oʻrnida fe'lga yoki ravishdoshdan keyin -gʻay, -gäy qoʻshimchasi qoʻllanadi.

• qistab borgin → qichap baragʻay
• yeb qoʻygin → jäp qoyagʻay
• ketsang ketgin → ketsäŋ ketägäy
• yigʻib borgin → jib-jib baragʻay

Shaxssiz, shaxsi noma'lum va hamma uchun umumiy boʻlgan buyruq mayli shakli qorluq-chigil-uygʻur lahjasida ushbu variantlarda yasaladi.

• qoʻysinlar → qoysullä
• oʻtkazsinlar → otkässïnlär
• boʻlsin → bosun
• boʻlsinlar → bossunla
• oʻqisinlar → oqïsunla
• yozsinlar → yossunla

Yom shevasida istak mayli -äniy shaklida ifodalanadi.

• boray → bäränïy
• kiray → kïränïy

Qipchoq shevalarida istak feʼlining koʻpligi ushbu qoʻshimchalar bilan shakllanadi.

• chiqaylik → chïgʻaylïq
• toʻldiraylik → toldurayïq
• soʻyaylik → soyayïq
• boraylik → bärayïq
• kelaylik → keläyik

Shart mayli I shaxs ko'plik shaklidagi -k o'rniga -y qo'llanadi.

• borsak → bärsäy
• ishlasak → ïshläsäy

Жиззах шевасида сўроқ юкламаси кесимлик аффиксидан олдин келади.

• sogʻmanmi → sogʻmïmän

-da yuklamasi Jizzax shevasida -tä shaklida keladi.

• u keladi-da, yoz yozligini qiladi-da → u kälättä, yoz yozlygʻyn qylattä

Jizzax shevasida orttirma nisbat yasovchi -ir affiksi oʻrniga -oʻr aytiladi.

Chegara maʼnosini bildiruvchi ravish yasovchi affiks -gächä shaklida boʻladi.

• yozgacha → yäzgächä

Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.