Buxoro viloyati

Qarluq 66% · Qipchoq 13% · Oʻgʻuz 21% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi

Buxoro viloyati shevalari asosan qarluq lahjasining Samarqand-Buxoro guruhiga kiradi, shuningdek, Olot va Qorakoʻl tumanlarida oʻgʻuz lahjasi, ayrim hududlarda esa qipchoq shevalari tarqalgan.

653 soʻz
41 grammatik xususiyat
23 fonetik xususiyat
16 manba

Asosiy xususiyatlar

Lahja xususiyatlari
Buxoro shevalari asosan "eronlashgan" qarluq shevalari boʻlib, ularda singarmonizm (unlilar ohangdoshligi) yoʻqolgan. Olot va Qorakoʻl tumanlarida oʻgʻuz lahjasi, baʼzi joylarda esa qipchoq ("j-lovchi", yaʼni soʻz boshida "y" oʻrniga "j" ishlatuvchi) shevalar xususiyatlari uchraydi.

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 30-bet ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 44-bet ; Rajabov 1996, 99-bet ; Ashirboyev 2013, 51-bet
Unlilar talaffuzi
Urgʻusiz boʻgʻinlarda "o" unlisi "ä" ga oʻtadi. Shuningdek, soʻzning birinchi boʻgʻinidan keyingi oʻrinlarda adabiy tildagi "i" oʻrniga lablangan "u" unlisi saqlanib qolgan.
- olma → älmä
- temir → temur
- xotin → xotun
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 64-bet ; Rajabov 1996, 116-bet
Undoshlar oʻzgarishi
Buxoro shevalarida ayrim soʻzlarda "v" undoshi "b" ga oʻtadi. Qorakoʻl kabi oʻgʻuz shevalarida esa soʻz boshida "k" oʻrniga "g" ishlatilishi kuzatiladi.
- shoʻrva → shoʻrbo
- kechmish → gechmish
Kilichev 2023, 749-bet ; Berdiyeva 2022, 318-bet
Oʻrin-payt va joʻnalish kelishiklari
Oʻrin-payt (-da) va joʻnalish (-ga) kelishiklari oʻzaro qorishib ketgan. Koʻpincha oʻrin-payt maʼnosini ifodalash uchun ham joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-ga, -ya) ishlatiladi.
- Bu kishi Buxoroda yashaydi. → bu kïshï Buxoroya yashaydï
- yo'lda ravona bo'lgan → yolga ravona bolgan
- Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 138-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 139-bet ? ; Rajabov 1996, 81-bet ; Rajabov 1996, 148-bet
Qaratqich va tushum kelishiklari
Qaratqich (-ning) va tushum (-ni) kelishiklari shaklan birlashib, asosan "-ni" koʻrinishida qoʻllanadi. Qorakoʻl va Olot tumanlari shevalarida esa tushum kelishigi "-u" shaklida ham uchraydi.
- ishni qil → u:shu qol
- so'zni bilmasang → sezu bəlməsəŋ
Rajabov 1996, 84-bet ; Rajabov 1996, 148-bet ; Ashirboyev 2013, 23-bet
Koʻplik va egalik qoʻshimchalari
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi "r" tovushi tushib qolib, "-la" yoki "-lä" shaklida aytiladi. Undosh bilan tugagan soʻzlarga qoʻshiladigan I va II shaxs egalik qoʻshimchalari "-um", "-uŋ" tarzida talaffuz qilinadi.
- bular → bulä
- mehmonlar → me:monla
- oʻzim → ozum
Rajabov 1996, 165-bet ; Rajabov 1996, 168-bet
Hozirgi zamon davom feʼli
Adabiy tildagi "-yapti" qoʻshimchasi oʻrniga "-ep", "-äp", "-op" yoki "-äm-" shakllari keng qoʻllanadi. Ayrim hollarda "tur" oʻrniga "toʻxta" feʼli yordamchi vazifasida kelib, hozirgi zamonni bildiradi.
- kelyapti → keläptı
- borayapman → bärämmän
- Kelib tur → kelib toxtaŋ
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 35-bet ; Rajabov 1996, 44-bet ; Rajabov 1996, 208-bet ? ; Rajabov 1996, 209-bet
Oʻtgan zamon feʼli
Aniq oʻtgan zamon qoʻshimchalari "-dum", "-du" koʻrinishida ishlatiladi. Agar feʼl oʻzagi "l" tovushi bilan tugasa, qoʻshimchadagi "d" tovushi ham "l" ga aylanib, toʻliq moslashadi.
- yuvdim → yuvdum
- boʻldi → bolli
- keldim → kellim
Rajabov 1996, 197-bet ; Rajabov 1996, 202-bet ? ; Rajabov 1996, 293-bet ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, 67-bet
Gap qurilishi va inkor shakllari
Sifatdosh bilan ifodalangan kesim ega bilan shaxs-sonda moslashmasligi kuzatiladi. Shuningdek, inkor maʼnosidagi "emas" soʻzi oʻrniga koʻpincha "yoʻq" soʻzi ishlatiladi.
- Men kelganman, ushlaganman → Man kelgan, ushlagan
- Bu kun juma emas, shanba → Bu kun juma yo'q, shamba
Enazarov va b. 2012, 74-bet ; Enazarov va b. 2012, 75-bet
Leksik xususiyatlar va tojik tilining taʼsiri
Buxoro shevalarida tarixiy ikki tillilik sababli tojik tilining taʼsiri juda kuchli. Koʻplab tojikcha soʻzlar va hatto "izofa" (aniqlanmish-aniqlovchi) birikmalari oʻzbekcha nutqqa singib ketgan. Sifatlarga erkalash qoʻshimchalarini qoʻshish ham faol.
- bola → Bäččä
- buzoq → Gosälä
- issiqgina patir → assuqquna pator
Tillabaeva 2022, 17-bet ; Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 402-bet ; Enazarov va b. 2012, 64-bet ; Enazarov va b. 2012, 75-bet

Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.

Gapingiz — Buxoro viloyati shevasida

Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.

Koʻplik 1

-lar→-la, -lä

Egalik qoʻshimchalaridan boshqa holatlarda, jumladan kelishik qoʻshimchalaridan oldin ham

Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.

bular → bulä
mehmonlar → me:monla
bizlar → bïzlä
sizlar → silä
bolalarning → bolälänï
ularga → ulägä

Egalik 2

-im, -ing→-um, -uŋ

Undosh bilan tugagan soʻzlardan keyin

Birinchi va ikkinchi shaxs birlik egalik qoʻshimchalari -um, -uŋ tarzida qoʻllanadi.

oʻzim → ozum
yuzing-koʻzing → yuzuŋ-kozuŋ

-imiz, -ingiz, -i→-biz, -yiz, -i:z, -gʻiz

Buxoro shevasida -biz, -yiz, -i:z, -gʻiz shakllari qoʻllanadi (Samarqand va Urgut uchun xos emas).

Qaratqich kelishigi 2

-ning→-ni

Qaratqich va tushum kelishigining shakli bir xil bo'lib, -ni shaklida qo'llaniladi.

-ning→-niŋ//-nıŋ, -diŋ//-dıŋ, -tiŋ//-tıŋ

Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

Tushum kelishigi 2

-ni→-u

Qorako'l va Olot shevalarida tushum kelishigi -u affiksi orqali ifodalanadi.

ishni qil → u:shu qol
so'zni bilmasang → sezu bəlməsəŋ

-ni→-ni//-nı, -di//-dı, -ti//-tı

Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

Joʻnalish kelishigi 1

-ga→-da

Jo'nalish kelishigi qo'shimchasi va o'rin-payt kelishigi qo'shimchasi bir-biridan farq qilinmasdan ishlatiladi.

Oʻrin-payt kelishigi 3

-da→-ga//-ya

Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi shakli (-ga, -ya) qo'llanadi.

Bu kishi Buxoroda yashaydi. → bu kïshï Buxoroya yashaydï
yo'lda ravona bo'lgan → yolga ravona bolgan
yo'lda cho'pon uchragan → yolga chopon uchragan
Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydï

-da→-ga, -ka

O'rin-payt kelishigi va jo'nalish kelishigi qo'shimchalari jo'nalish kelishigining qo'shimchasi -ga, -ka bilan ifodalanadi.

-da→-gä, -kä, -qä, -yä

Oʻrin-payt kelishigi maʼnosida

Bir qator janubiy va markaziy qarluq shevalarida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-gä, -kä, -qä, -yä) qoʻllanadi.

maktabda oʻqiydi → maktabga oquydi
yonida toʻpponchasi bor → yeniyä tapponchasi bor
qishloqda turamiz → qishloqqa turamiz
Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydi
dalada ishlaydi → dälägä 'shläyd'
qoʻlida halol → qoliyä halol

Chiqish kelishigi 1

-dan→-tän, -tan, -gän

Jarangsiz undoshlardan soʻng

Qarluq shevalarida jarangsiz undoshlardan keyin chiqish kelishigi qoʻshimchasi -tän/-tan shaklida qoʻllanadi.

itdan past, otdan baland → ittän pas, ättän balan
gapdan qolmaydi → gäptän qomäyd'
u yerdan olib kelmadi → oshattan äpkelmäd'
toshdan qattiq → täshtän qattiq

Olmoshlar 5

menga, senga, unga→mag'an, sag'an, ug'an (mägän, sägän)

Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.

menga → mag'an
senga → sag'an
unga → ug'an

men, sen→mən, sən

I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.

senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti

oʻsha→oshä, hu

Koʻrsatish olmoshi oshä tarzida qoʻllanadi; Qoʻqonda hu shakli ham uchraydi; qipchoq shevalarida xos emas.

oʻsha xumchani olib koʻrsataymi → oshä xumchänı̣ epkärsätäymı̣
oʻsha sigirni sotdi → oshä sıyırdı̣ sottı̣
oʻsha bolangni kutib turibdi → oshä bolasani kutip turipti
oʻsha mening ukam → oshä mani ukäm
oʻshanday baliqni men birinchi koʻrdim → oshännäy bolı̣gʻnı̣ män bırınchı̣ korlım
oʻsha bolalari juda shum boʻladi → oshandi bacholari juda shum boladu

ana u→häylä, haylo, hävänä, häylähä, xänä

Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.

menga, senga, unga→magʻan, sagʻan, ugʻan

Shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakli magʻan, sagʻan, ugʻan koʻrinishida boʻladi.

menga → magʻan
senga → sagʻan
unga → ugʻan

Oʻtgan zamon 7

-di→-li

-l bilan tugagan fe'l o'zaklaridan so'ng

Fe’llarda shaxs-zamon yasovchi “-di” affiksi, “-l” bilan tugagan fe’l oʻzaklariga qoʻshilganda toʻliq assimilatsiyaga uchraydi.

boʻldi → bolli
qildi → qilli

-dim, -di→-dum, -du

Aniq oʻtgan zamon feʼlining I shaxs birligi -dum va III shaxs birligi -du koʻrinishlariga ega boʻladi.

yuvdim → yuvdum
oʻtirdim → oturdum
oʻldirdi → oldurdu
yuldi → yuldu
ushladi → ushtu

-dim, -dik→-lïm, -lum, -lïq, -lik, -lï

l tovushi bilan tugagan fe'l o'zagidan keyin

Assimilyatsiya natijasida d tovushining l ga o'tishi orqali o'tgan zamon shakllari yasaladi.

keldim → kellim
qoldim → qällum
bordik → bällïk
tishlab oldim → chishlävällim

-ardi→-aydi, -äydi, -äykän

Qarluq va qipchoq lahjalarida -r, -ar qoʻshimchasi kelasi zamon hosil qilmay, faqat oʻtgan zamon davom fe'li tarkibida fonetik oʻzgarish bilan keladi.

berardi → beraydi
yurarkan → juräykän

-dim→-dum, -tum

1-shaxs birlikda

Aniq oʻtgan zamon feʼli birinchi shaxs birligi -dum, -tum shakllarida uchraydi.

-di→-du, -tu

3-shaxs birlikda

Aniq oʻtgan zamon feʼli uchinchi shaxs birligi -du, -tu shakllarida uchraydi.

-ib yuborsam edim→-värsäydïm

Samarqand va Buxoro shevalarida bu shaklda shaxs-son egalik belgisi tushib qolsa, Andijon shevasida egalik belgilari saqlanadi va qisqartirib aytiladi.

Hozirgi davomli zamon 8

-yap-→-äp-

Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -äp- qo'shimchasi bilan beriladi.

kelyapti → keläpti
boryapti → boräpti

-yapti→-ep

Hozirgi zamon davom fe'li formasi -ep dir.

kelyapti → keläptı

-yapti→-äp

Samarqand-Buxoro guruhini tashkil etuvchi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -äp shaklida ishlatiladi.

yuboryapti → puborepti
yeyapti → yäväpti

-yotir→-jatir

Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.

-yap→-op, -ep, -äp

Samarqand-Buxoro guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli -op, -ep, -äp qoʻshimchasi bilan yasaladi.

Regictonda qiziq tomosha boʻlyapti → Registonga qiziq gamosho beleptï
Ukam doʻkonda ishlayapti → ukam doʻkonga ishlänti
Biz ishdan chiqyapmiz → biz ishdan chiqepmiz // chiqämmiz
Foti joʻrasining toʻyidan kelyapti → Feti jorasini illiyidan kelepti
Yozyapman → yäzäpman
Ishlayapman → ishlepman

-yap→toʻxta

Ravishdosh shakli bilan birga

Tur feʼli oʻrnida toʻxta feʼli qoʻllanilib, ravishdosh bilan birgalikda aniq hozirgi zamon feʼli maʼnosini bildiradi.

Kelib tur → kelib toxtaŋ
Aytib tur → aytib toxtaŋ
Oʻqiyapman (oʻqib turibman) → oqïb toxtamman
Boryapmiz (borib turibmiz) → bärib toxtammiz

-yap-→-äm-

Samarqand va Buxoro shevalarida aniq hozirgi zamon shakli.

borayapman → bärämmän
borayapsan → bäräpsän
borayapti → bäräptï

-yap-→-jatır

Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.

boryapti → barajatır

Maqsad (-moqchi) 1

-moqchi→-mogʻchʻ, -mäxchi, -mäxchʻ, -moxchʻ, -mäqchʻ

Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.

oʻgʻillik qilmoqchi boʻlishdi → ogʻïllïx qïlmogʻchï bolïshïntï
soʻzlamoqchiman → sozlamoqchiman
ular bermoqchi → ulä bärmäqchï
akamlar bermoqchi → akamlar bärmäxchi
Nigora doktor boʻlmoqchi → Nigora duxtur bolmexchi
bermoqchi → bermoxchï

Sifatdosh 3

-mish→-mïsh, -mïsh, -mish, -mush

Oʻtgan zamon sifatdoshi shevalarda -mïsh, -mish va asosan Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Qarnob shevalarida -mush shaklida uchraydi.

qilmish-qidirmish → qïlmïsh- qïdïrmïsh
chechak chiqib yetganmish → chïchäx chïqïp YÄTGÄnmïsh
baddan kelganmushmisan → baddaŋ kägäymushmän
eshitgan quloqqa yomon → yeshïtmïsh quloqqa yaman
ozgina qolibmish → ezgïnä qälïbmïsh

-adigan, -digan→-dïgon, -dïgän, -dïyen, -dägʻän, -tukän, -tigon, -tikän, -äykän, -tïrgʻon

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.

boʻladigan gap shu → boladïgʻon gäp shu
yuradigan boʻlib qolibdi → yörädïgon volïp qeptï
beradigan → börädïyen // bärädïgʻän
beradigan odam → bärädïgʻon odam
soʻraydigan odam aytdi → soraytukan odam aytti
boradigan joyi hali nomaʼlum → boratikon joyi hali nomaʼlum

-adigan→-tıgʻan

Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.

keladigan → kelätıgʻan

Ravishdosh 3

-a→-ä, -a

Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.

gapira ketdi → gäpïrä kettï
yura-yura charchadim → yura -yura chachchadim
qoʻrqa-qoʻrqa keldim → qorqä-qorqä kellïm

-ib→-b, -ʻb, -yb, -ub, -p, -yp, -up, -üp, -v, -sʻv, -yv, -iv, -uv

Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.

qarab → qaräv
oʻtkazib → otkaziv
uxlab qolibdi → uxläb qoptï
turib → turup

-gach→-gäch, -käch, -qäch, -kach, -gʻach

Harakatning fe'ldagi harakatdan sal oldinroq bo'lib o'tganligini bildiruvchi ravishdosh shakli.

Harakat nomi 1

-ish→-sh, -ïsh, -ish

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasida harakat nomi asosan -sh, -ъsh, -ish qo'shimchasi bilan yasaladi.

Soʻz yasalishi 1

-lik→-ligʻ

Ot yasovchi -lik qoʻshimchasi oʻrnida -ligʻ shakli qoʻllanadi.

jumalik → jumoligʻ

Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.

f→p

Samarqand-Buxoro shevalaridan tashqari barcha oʻzbek shevalarida oʻzlashma soʻzlardagi [f] tovushi [p] ga oʻtadi.

fazilat → päzïlät
falak → päläk
farmon → pärmän
fikr → pïkr
foyda → poydä
fursat → pursät

i→u

ikkinchi boʻgʻinda

Toshkent-Fargʻona tip shevalarga qarama-qarshi oʻlaroq, Samarqand-Buxoro shevalarida nobirinchi boʻgʻinda lablangan [u] saqlangan.

temir → temur
xotin → xotun

o→a

ba'zan

Samarqand-Buxoro shevalarida o fonemasi ba'zan a tovushi tarzida talaffuz qilinadi.

omonat → amonot

q, gʻ→v

word-final

So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.

tog' → tav
bog' → bav
qo'ng'iroq → qong'irav

q, gʻ, k, g→ø

word-final

q, g', k, g undoshlari so'z oxirida kelganda tushib qoladi.

kichik → kichi
sariq → sari

o→ä

Urgʻusiz boʻgʻinda

Adabiy tildagi o unlisining urgʻusiz oʻrinda reduksiyaga uchrab ä unlisiga oʻtishi.

olma → älmä
bola → bälä
odat → ädät

g'→q

So'z oxirida unli oldidan

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.

oq - og'i → aq - aqi
oyoq - oyog'i → ajaq - ajaqi

g→k

So'z oxirida unli oldidan

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.

yuk - yugi → juk - juki
elak - elagi → elak - elaki

ng' / n + g'→ngng

So'z o'rtasida

n+g', ng' tovush birikmalari qo'shaloq ng tarzida talaffuz etiladi.

Mang'it → Məngngət

v→b

Intervokal holatda

Shoʻrva va piyova soʻzlarida v tovushi oʻrnida b ishlatiladi.

shoʻrva → shoʻrbo
piyova → piyoba

p→f

Undosh oldida

Kapgir soʻzi tarkibidagi p tovushi f tarzida talaffuz etiladi.

kapgir → kafgir

j→d

Oʻrta oʻrinda

Choyjoʻsh birikmasidagi j tovushi oʻrnida d qoʻllanadi.

choyjoʻsh → choydoʻsh

k→g

Soʻz boshida

Soʻz boshida adabiy tildagi k oʻrnida g undoshi keladi.

kechmish → gechmish
ketgur → gitgur

u→oʻ

y va x tovushlaridan oldin u > oʻ hodisasi uchraydi.

oʻ→u

s, g va gʻ tovushlaridan oldin oʻ > u hodisasi uchraydi.

y→j

Soʻz boshida

Soʻz boshida [y > j] hodisasi mavjud.

yoʻl → jol
yomon → jaman

oʻrta koʻtarilish unlilari→ie, üö, uo

Soʻz boshida

Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.

qisqa unli + undosh→choʻziq unli

Undosh tushishi hisobiga

Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.

suhbat → sü:bät

gʻ→v

[gʻ > v] tovush almashinishi kuzatiladi.

togʻ → tav
ogʻiz → avuz

g→y

[g > y] tovush almashinishi uchraydi.

tegdi → tiydi

p, k, q→b, g, gʻ

Unlilar orasida

Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.

qopi → qabı
ekin → egin
chiqib → chıgʻıp

∅→h

Soʻz boshida

Soʻz boshida [h] ortadi.

ayvon → hayvan
arra → harra

k, q→∅

Soʻz oxirida

Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.

sariq → sarı
kichik → kichi

I. I. Zarubin tasnifi

I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.

E. D. Polivanov tasnifi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Oʻzbek xalq shevalarida unli fonemalar soni

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

[ng] fonemasining qoʻshimcha tovushlar bilan kelishi

Samarqand-Buxoro shevalarida va qisman Toshkent shevasida soʻz oxirida [нг] fonemasi maxsus qoʻshimcha g yoki gk tovushlari bilan birgalikda keladi.

Jo'nalish va o'rin-payt kelishiklarining o'rin almashinuvi

Samarqand-Buxoro va Qashqadaryo vodiysi shevalarida jo'nalish va o'rin-payt kelishiklari bir-birining o'rnida qo'llanadi (-da o'rniga -ga; -ga o'rniga -da). Jizzax shevasida ham qisman uchraydi.

oldingda → oldïngga
uyda edim → Üygä yedïm
maktabda oʻqiydi → mäktäbgä oqÜydï
uyga boraman → uydä bäraman
u rayonga ketdi → u rayonda kettï

O'rin-payt ma'nosida jo'nalish kelishigining qo'llanishi

Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi affiksini qo'llash ustun bo'lib, o'rin-payt kelishigining o'z affiksi deyarli qo'llanmaydi.

yo'lda ravona bo'lgan → yolga ravona bolgan
Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydï

Innovatsiya markazi va irradiatsiya

Til yoki sheva hodisalarining ma'lum bir markazdan (masalan, Toshkent shahar shevasidan -vot, -vuz shakllari yoki adabiy tildan Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo shahar tip shevalariga -da qo'shimchasi) atrofdagi shevalarga tarqalishi.

V.V. Radlovning oʻzbek shevalari tasnifi

V.V. Radlov oʻzbek shevalarini birinchi boʻlib olti guruhga boʻlgan: Chigʻatoy, Shimoliy oʻzbek, Qoʻqon, Zarafshon vodiysi, Buxoro va Xiva guruhlari.

Ser Ali Lapinning oʻzbek dialektlari tasnifi

Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.

K.K. Yudaxin tasnifi

K.K. Yudaxin o'zbek shevalarini dastlab tojik tili bilan munosabati va singarmonizm darajasiga ko'ra 4 guruhga, keyinchalik esa 5 guruhga (Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva/Xiva-o'g'uz va shimoliy o'zbek shevalari) ajratgan.

Qorluq lahjasi guruhlari

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Shevalarning o'zaro umumiyligi

Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.

O'zbek milliy tilining lahjaviy asosi

O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.

Shevalarda unli fonemalar miqdori

Toshkent, Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand, Buxoro, Qarnob shevalarida 6 ta unli fonema, Fargʻona shevalarida 3 ta keng unli (ä, å, a), qipchoq va oʻgʻuz shevalarida esa 9-10 tadan unli fonema mavjud.

Ohangdoshlik hodisasi yo'qolishi

O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Unlilar tarkibi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida singarmonizmning yoʻqligi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.

Samarqand-Buxoro shevalarida f fonemasi

F undosh fonemasi Samarqand-Buxoro shevalarida mustaqil holatga ega, boshqa qarluq-chigil-uyg'ur guruhi shevalarida esa deyarli qo'llanilmaydi.

Isrofil narsalarini yig'ib bo'ldi → Isrofil narsalarini yig'ib bitti
bir yomon savdogarlar bilan safar qildi → bir yaman savdogarlar minan safar qildi

Qaratqich va tushum kelishiklarining birlashuvi

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarining aksariyatida, oʻgʻuz lahjasida va baʼzan qipchoq lahjasida qaratqich va tushum kelishiklari bir xil koʻrsatkichga (-ni / -nï / -dï) ega boʻlib, sintaktik aloqasi orqali farqlanadi.

Joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklarining qorishuvi

Samarqand, Buxoro, Qarshi, Urgut, Shahrisabz, Kattaqoʻrgʻon kabi shevalarda joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklari shaklan aralash holda qoʻllaniladi.

Buxoro shevasida maqsad ravishdoshining yoʻqligi

Buxoro shevasi materiallarida maqsad maʼnosini bildiruvchi ravishdosh shakli yasovchi -gani, -qani, -kani qoʻshimchalari uchramaydi.

Oʻzbek shevalarida shakldosh (omonim) soʻzlar

Shevalarda baʼzi soʻzlar adabiy tildagiga nisbatan koʻproq maʼnoga ega boʻladi yoki butunlay boshqa maʼnoni anglatadi.

O'g'uz lahjasi tarqalishi

O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.

Tashqi tillar ta'siri

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

Kelishiklar miqdori

Kelishiklar soni j-lovchi hamda shimoliy o'zbek shevalarida 6 ta, o'g'uz, Toshkent, Farg'ona shevalarida 5 ta (qaratqich va tushum bitta), Qarshi, Buxoro, Surxondaryoning y-lovchi shevalarida 4 ta (qaratqich va tushum bir, jo'nalish va o'rin-payt bir) bo'ladi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasining guruhlari

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Polivanovning o'zbek lahjalari tasnifi

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Qarluq shevalarida [ə-ɔ] modeli

Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.

somon → səmɔn
yomon → jəmɔn
borot → bərɔt
avlodimiz → əvlådïmïz
qallidi → qəllγdï
mozori → məzårï

Qurol-yarog' va metallsozlik tarixi

Buxoro, Qo'qon, Toshkent va Farg'onada temir, cho'yan ishlab chiqarish va qurol-yarog' (sovut, qalqon, jibba, choroyna, qilich, shop, shashvar, tupang, zambarak) yasash tarixi haqida ma'lumot.

Metallsozlik kasb-hunar leksikasi tarixi

Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.

Jondor shevasining shakllanish omillari

Buxoro viloyatining Jondor shevasi fors-tojik tili hamda oʻzbek tilining oʻgʻuz lahjasi taʼsiri ostida shakllangan.

Qorakoʻl shevasida jinsga koʻra soʻz tanlanishi

Jigʻachi va unga yondosh qishloq shevalarida boʻyi past kishilarga nisbatan jinsga qarab alohida soʻzlar (erkak uchun xinti, ayol uchun choʻnti) ishlatiladi.

pakana → xinti (erkak), choʻnti (ayol)

Mozor nomlari bilan bogʻliq qargʻish iboralari

Qorakoʻl qishloqlarida oʻlim tilash qargʻishlari yashash joyiga yaqin mozor va avliyolar nomi bilan aytiladi.

Oʻlgin → Gʻoyib ota challasin / Buvajesh buva challasin

Samarqand va Buxoro shevalarida tojikcha soʻzlar qatlami

Samarqand va Buxoro shevalarida oʻzbek va tojik soʻzlarining oʻzaro aralashmasi kuzatiladi hamda aholi ikki tilda soʻzlasha oladi.

bola → Bäččä
buzoq → Gosälä

Joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklarini farqlash jarayoni

Joʻnalish va oʻrin-payt kelishigi affikslarini farqlamaydigan shevalarda adabiy til taʼsirida ularni farqlash oʻzlashib bormoqda.

Samarqand-Buxoro tip shevalarida ikki tillilik

Samarqand-Buxoro tip shevalarning shahar va ayrim qishloqlarida yashovchi vakillari ikki tilli boʻlib, oʻzbek va tojik tilida soʻzlashadilar, tojik tili taʼsiri kuchli.

Juft unlilar mavjudligi

Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].

Buxoro shevasida sifatlarda erkalash formasi

Buxoro shevasida asliy sifatlarga erkalash formasi qo'shilib keng qo'llanadi.

shundaygina hovli → shunamgona havlu
issiqgina patir → assuqquna pator
novchagina bir odam keldi → navchagona bir adam kello
do'mboqqina o'g'ilcha → dommuqqona og'ulcha

Sifatdosh kesimning ega bilan moslashmasligi

Buxoro guruh shevalarida gapning kesimi sifatdosh bilan ifodalansa, ega bilan shaxs-sonda moslashmaydi va predikativlik qo'shimchasiga ega bo'lmaydi.

Men kelganman, ushlaganman → Man kelgan, ushlagan
Sen kelgansan, ushlagansan → San kelgan, ushlagan

Emas o'rniga yo'q qo'llanishi

Ikki tilli shevalarda (Buxoro) inkor gaplarning kesimi vazifasida qo'llanadigan emas va yo'q so'zlari o'zaro almashadi, qorishtirib ishlatiladi hamda mumkin emas o'rniga 'mumkun yoq' birikmasi qo'llanadi.

Bu kun juma emas, shanba → Bu kun juma yo'q, shamba

Tojikcha izofa birikmalarining qo'llanishi

Buxoro shevasida tojik tilidan o'zlashgan izofa aniqlanmish-aniqlovchi so'z birikmasi keng ishlatiladi.

gulra'no → gulrana-gulrauna
gultojixo'roz → gultajo xuris

Shevada	Adabiy tilda / izohi	Qayerda	Manba
jurg'ät журғэт	qatiq jurg'ät 'cht'k.	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 107-bet
juvgäna жувгэна	jugona novvos	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 106-bet
juvona жувона	juvona novvos juvonanï yavonga chïgar — juvonani yovonga chiqar	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 106-bet
juvozrän жувозрэн	juvozron juvozkash	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 106-bet
jälojin жәложин	mahmadona kampir; hiylagar kampir u kämpiddi bekärgä hämmä jäläjin demäyde	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 369-bet
jängchära // janchivez // jänggari // jänggir жәңчәра // жәнчъвэз // жәңгәръ // жәңгир	urishqoq	Buxoro, Qorakoʻl, Qoʻqon	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 101-bet ?
jïğda-jïğda // jïndä-jïndä жъғда-жьғда // жъндә-жъндә	uvada	Buxoro, Jizzax	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 105-bet ?
kachkul КАЧКУЛ	kachkul	Toshkent, Samarqand, Buxoro	Ibrohimov 1959, 288-bet
kadi	qovoq sabzavot nomi
kadu//kad'//käde//kädi каду//кадъ//кәде//кәди	qovoq noskäde, tomosho käde, däsmol käde, kädi bichäk	Samarqand, Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 137-bet ?
kal(l)apoʻsh кал (л) апўш	doʻppi	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 137-bet
kalapoʻsh калапўш	doʻppi	Samarqand, Buxoro	Rajabov 1996, 61-bet
kaltacha калтача	mursak	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 137-bet
kampal//kämpäl кампал//кәмпәл	adyol, koʻrpa ustiga kam-	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 137-bet ?
kapcha	kurak paxsa devorga loy uzatishda, ariq qazish va tozalashda ishlatiladigan maxsus kurak	Buxoro	Musayeva 2023, 37-bet
kapin	kafan	Qorakoʻl	Berdiyeva 2022, 321-bet
kaptarboʻyin КАПТАРБЎЙИН	kaptarboʻyin	Buxoro	Ibrohimov 1959, 285-bet
kashkash	tegirmon Tegirmon.	Olot	Musayeva 2023, 158-bet
kashsha кашша	qum yoki tuproq tashish uchun ishlatiladigan, lux yoki qattiq poxoldan toʻqilgan katta jild	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 138-bet
kashʼdadoz//kashtadoz кашъдадоз//каштадоз	kashtachi	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 138-bet
kemuxt кемухт	charm	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 141-bet
ko:nadoz ко:нәдоз	yamoqchi, etikdoʻz	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 118-bet
kobori//kopkori коборъ//копкоръ	uloq kopkorï xalqtan chgʻdï	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 147-bet
kom ком	tanglay	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 141-bet
kormogʻjä кормоғҗә	kurtak	Buxoro, Samarqand	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 147-bet
kortcha кэртча	qalamtarosh	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 141-bet
koshini КОШИНИ	koshini naqqoshlikda - mis idishlarga oʻyilgan badiiy naqsh elementlaridan biri.	Buxoro	Ibrohimov 1959, 294-bet
koza козә	chayla	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 143-bet
ko‘rsodiq	ko‘rsodiq mahalliy o‘rik navi	Samarqand, Buxoro, Jizzax, Farg‘ona, Toshkent	Musayeva 2023, 176-bet
kulox кулэх	kesak	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 150-bet
kunash кунаш	quyosh tushgan tomon	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 150-bet
kur-kür-kür кур-күр-күр	eshakni chaqirish eshakni chaqirish undovi	Samarqand, Buxoro	Ibrohimov 1967, 251-bet
kurrä куррә	xoʻtik eshakning bolasi	Samarqand, Buxoro	Ibrohimov 1967, 251-bet
kä:gil // kähgil кә:гил // кәҳгил	kahgil	Samarqand, Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 143-bet ?
kächkort // kachkat // kächkert // käshkät кәчкорт // качкат // кәчкэрт // кәшкәт	bogʻ qaychi	Buxoro, Urganch, Xonqa, Qoʻshkoʻpir	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 143-bet ?
kädirchä кәдърчә	yigitcha yigitcha; yosh yigitlarga murojaat	G'ijduvon	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 373-bet
kälaposh kälapoš	qalpoq Bosh kiyim, qalpoq	Buxoro	Tillabaeva 2022, 18-bet
källisähar кәллъсәҳәр	kallisahar erta, sahar	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 140-bet
kältäkäläs кәлтәкәләс	kaltakalos kaltakesak kättäm äytuvdiläki, kältäkälesti kossäŋ qoshiyni yoshir, dovdilä.	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 140-bet
külohi majnün кӱлоҳі мас̧нӱн	kulohi majnun naqqoshlikda - mis lagan va patnuslarga oʻyilgan badiiy naqsh elementlaridan biri.	Buxoro	Ibrohimov 1959, 294-bet
kültäposhäk күлтәпошәк	oʻrta va keksa yoshdagi xotinlar kiyadigan bosh kiyim	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 152-bet
kürrä күррә	xoʻtik	Buxoro, Jizzax	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 152-bet
labakiy лабакъй	telpakning cheti	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 166-bet
labdul лабдул	labi qalin	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 166-bet
labz лабз	lafz	Buxoro, Toshkent	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 166-bet
lagand лаганд	jomashov	Buxoro, Andijon	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 167-bet
lak лак	yuz ming	Andijon, Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 167-bet
layl лайлъ	kichik patnis	Samarqand, Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 167-bet
lijom lijom лъжом лижом	yugan otnï lïjomï.	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 173-bet
lilicha	jimjiloq qo'lning kichkina barmog'i, jimjiloq	Buxoro	Musayeva 2023, 17-bet
lilicha // lilikcha lilicha // lilikcha лълъча // лълъкча лилича // лиликча	jimjiloq	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 173-bet
liŋcha lingcha лъңча лингча	qopchiq	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 173-bet
logʻar lugʻar лоғар луғар	oriq logʻar goʻsht.	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 173-bet
loʻvla	loviya	Qorakoʻl	Berdiyeva 2022, 321-bet
lök лөк	erkak tuya	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 174-bet
madon мадон	omborcha	Buxoro	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 175-bet
madoxili daroz МАДОХИЛИ ДАРОЗ	madoxili daroz	Buxoro	Ibrohimov 1959, 200-bet
madoxili murgʻobi МАДОХИЛИ МУРҒОБИ	madoxili murgʻobi	Buxoro	Ibrohimov 1959, 200-bet
madoxili setanob мадохили сетаноб	uchyoʻlli madoxil Mis idishlarga oʻyilgan madoxil naqshning bir turi	Buxoro	Ibrohimov 1959, 373-bet
madoxili tugʻ мадохили туғ	tugʻ madoxil Tugʻ madoxil naqshining Buxorodagi nomi	Buxoro	Ibrohimov 1959, 369-bet

«Yaxshi boribsiz»

[demo] Xayrli safar tilagi.

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Oʻzbek shevalarining ilk tasnifi
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Ilmiy maqolalar toʻplami
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Fargʻona vodiysi kasb-hunar leksikasi
Joʻrayev 1969 — Bolta Jo'rayev. Юқори Қашқадарё ўзбек шевалари (тасниф, текстлар ва луғат). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1969.
Murodova 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, Toshkent, 2006.
Kilichev 2023 — Bayramali E. Kilichev (Buxoro davlat universiteti). Jondor tuman shevasining ayrim ma'no guruhlari haqida. Oriental Renaissance 3(1), 2023. Qisqa maqola
Berdiyeva 2022 — Dilobar T. Berdiyeva (Chirchiq davlat pedagogika universiteti). Qorako'l shevalarining leksik-semantik xususiyatlari. Academic Research in Educational Sciences 3(9), 2022. Qisqa maqola
Tillabaeva 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Qisqa maqola
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.

Ushbu hudud boʻyicha material yuborish