Қидирув

фл. Тузамоқ феълининг биргалик нисбати.

фл. 1. Патнис, дастурхон, стол ва шу кабиларни ноз-неъматлар билан безамоқ, ясатмоқ.

Бегимхон дугонасини кўрпачага ўтқизди-да, патнис тузаб келди. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

Камолиддин махдум дастурхон тузашни Асад қорига буюрди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Қари келса — ошга, ёш келса — ишга. Иккаламиз стол тузар эканмиз. — Н. Сафаров, Ҳаёт мактаби

2. Саранжом-саришта қилмоқ, шинам қилиб жиҳозламоқ, ясатмоқ.

Ўғлим аъло ўқир деб, Севиб ота-онаси, Атайлаб ўзига хос Тузаб берган бир уйча. — Қ. Муҳаммадий

[Шералихон отларни\ Қушдай қилиб тузаб, зар қуббали зумрад эгарни солди. — Эрали ва Шерали

3. шв. Адо этмоқ, бажармоқ, ўтамоқ.

Бир шартга буюрди ул қоши қаро, Тузамоққа мен Ёвмитга бораман. — Нигор ва Замон

Кундан-кун бачалар ишни тузаб, жуда яхши меҳмонхоналар солди. — Юсуф ва Аҳмад

фл. 1. Касалликдан, хасталикдан халос бўлмоқ, соғаймоқ, шифо топмоқ.

Бемор тузалди. У курортдан анча тузалиб қайтди.

[Қурбон ота] Касалхонада яқин икки ой ётиб, оёқлари тузалди, ўзи жуда тетикланди. — А. Қаҳҳор, Тўй

Дорим билан тузалиб кетганлар мени доктор она деб эслари кетишади. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

2. Битиб кетмоқ, ёʻқ бўлиб кетмоқ (яра, чипқон, жароҳат ва шу кабилар ҳақида).

Ярам тузалиб қолди. Тиғ яраси тузалар, тил яраси тузалмас. — Мақол

То яра тузалгунча, у эрка ва иззатли меҳмон — Ойбек, Қуёш қораймас

3. Бузуқ ҳолдан фойдаланишга, ишлатиш учун яроқли ҳолга келмоқ.

Кўчадан жуда тўйдим, Қачон тузалар экан. — Муштум

Сиз ҳам нонуштани машина тузалгандан кейин қиласиз! — Муштум

4. Камчиликлари, нуқсонлари бартараф этилиб, тўғри, дуруст бўлиб қолмоқ, яхшиланмоқ.

Аҳвол тузалди. Тузалмас хато.

Абдураҳмон яна икки йил мадрасада туриб, шу тузалган ахлоқини камолотга эриштирди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

Эрлар билан меҳнатга Отганлар қулоч. Тур-мушлари тузалиб, Топганлар ривож. — Ғайратий

Ёзувим тузаляпти, мана кўринг, дейман. — Ҳ. Назир, Ёнар дарё

5. Ёмон, нотўғри, ножўя ёʻлдан қайтмоқ, ахлоқий нуқсондан халос бўлмоқ.

Танқиддан сўнг у анча тузалди.

Хўш, у [Ёʻлчи] тентакни қутқариб нима қиласан, жиян? У тузалмайди. — Ойбек, Танланган асарлар

Сиз ҳам ёт эркак. Сиз мендан нима кутасиз, маълум; бу ердан қочсам, тузалардим, балки — Ойбек, Танланган асарлар

фл. Тузамоқ феълининг ўзлик нисбати.

Яхшилаш ёки тўғрилаш мақсадида ўзгартириш, ўзгартма, тузатма

Луғатга илова қилинган тузатишлар. Қарорга киритилган тузатишлар

Хатдан мамнун бўлди шекилли, тузатиш киргизмай, яктак чўнтагига солиб қўйди — Ойдин, Ҳикоялар

фл. 1. Саранжом-саришта қилмоқ, тартибга солмоқ.

Нури хўрсинди, сочларини, ғижим рўмолини тузатди. — Ойбек, Танланган асарлар

Мастура опа ана шу хаёллар билан уйга кириб ё тарелканинг ўрнини алмаштирар, ё стулни тузатиб қўярди. — Р. Файзий, Шоҳи дарпарда

Водопровод ўтказамиз, деб қазиб кетишган эди, бир йил бўлди, тузатмайдилар. — С. Сиёев, Ёруғлик

2. Бузилган, ишдан чиққан нарсани тикламоқ, фойдаланишга, ишлатишга яроқли ҳолга келтирмоқ.

Кеча бир кампир телевизорни қолдираётиб, тезроқ тузатиб беринглар деб илтимос қилган. — Т. Ашуров, Оқ от

Тегирмони бузилиб кетган экан, тузатди. — А. Қаҳҳор, Асрор бобо

Лоақал ўн беш сўм турадиган қовунни тўрт ярим сўмга социн, буни ҳам бировнинг аравасини туза-тишга тўласин. — Ойбек, Танланган асарлар

3. Бартараф қилмоқ, тўғриламоқ.

Хатони ўзлари қилиб, тузатишни сиздан талаб қилсалар, инсофданми ахир! — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли

Айбни ўзим қилдим, ўзим тузатишим керак! — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

4. Нуқсон-камчиликларни ёʻқотиб яхшиламоқ, дурустламоқ.

Талаффузни тузатмоқ. Аҳволни тузатмоқ.

Кичик бир мастер бўлиб чиқарди отин, Тузатди кундан-кунга рўзғор ҳаётин. — Ғайратий

Майли, сизлар яшанглар, замонни тузатинглар. — Ойбек, Танланган асарлар

— Камчиликни тузатиш мумкин! — Албатта мумкин, Тўлқинжонни ҳам тузатиш мумкин. — Ф. Мусажонов, Ҳури

5. Касалликдан, хасталикдан халос қилмоқ, даволамоқ, шифоламоқ, шифо бермоқ, касалини аритиб соғайтирмоқ.

Ибн Синога касалнинг жони чиқмаган бўлса, бас экан, тузатар экан. — Ойбек, Танланган асарлар

6. с. т. Гап билан бопламоқ, қаттиқ изза қилмоқ, уялтирмоқ.

Юзма-юз туриб, Шайхулло домуллани шундай тузатдики, ер ёрилса, кириб кетгудай бўлди. — Ш. Тошматов, Тонгдаги кўланка

7. айн. Тузамоқ 1.

Ҳанифа айвоннинг тах-монидаги янги кўрпачаларни хонтахта атрофига ёзди, дастурхон тузатди — Ҳ. Ғулом, Феруза