Қидирув

фл. 1. Ердан ёки ётган жойидан узиб, ажратиб олмоқ.

Замбар кўтармоқ.

Эргаш у билан қучоқлашиб кўришмоқчи бўлган эди. Нормат унинг белидан маҳкам қучоқлади-да, даст кўтариб, уни айвон супасига чиқариб қўйди. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

2. Ердан узилган, ажралган ҳолда тутмоқ, қўлда тутмоқ.

Сумка кўтариб, бозорга бормоқ. Колонна бошида байроқ кўтарган қизлар бормоқда.

[Отабек] Отни ахтахонага боғлаб, совға тўлдириб келган ипак хуржунни кўтариб, ичкарига кирди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Махдум шу сўз билан ичкарига кириб, ҳовли саҳнида чақалоқ кўтариб турган Раъно ёнидан айвонга ўтди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

3. Ўз устида тутган ҳолда юриш-тортиш, элтиш қудратига эга бўлмоқ.

Туя кўп юк кўтаради.

Тошхўжа эшон ҳазилакам эшон ўтган эмас, боқиб қўйилган ўн бешта отдан уни фақат иккитасигина кўтара олар эди, холос. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

4. Юқори, баланд ҳолатда тутмоқ, юқорига чиқармоқ.

[Сидиқжон] Бирдан бошини кўтарди ва Канизакка қаради. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Обиджон чироқнинг пилигини кўтариброқ қўйди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

5. Бирор нарсани уйиб, устма-уст қилиб, устига қўйиб баланд қилмоқ.

Дамбами кўтармоқ. Ёʻлни кўтармоқ. Марзани кўтармоқ.

— Сувни уч-тўрт чақирим юқоридан икки ёғига чим босиб, кўтариб келиш лозим бўлади, — деди Алим бува. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

6. кўчма Оширмоқ, кўпайтирмоқ (куч, даража, нарх-наво ва шу кабилар ҳақида).

Нархни кўтармоқ. Температурами кўтармоқ.

Кейин овозини пардама-парда кўтариб, дўқ ура кетди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Бригада ҳосилдорликни икки баравар кўтаришга муваффақ бўлди. — Ўзбекистон қўриқлари

7. кўчма Мавқейини, ҳол-қудратини, моддий аҳвол ва шу кабиларни яхшиламоқ.

Обрўйини кўтармоқ.

[Қодир:] Яхши қилибсиз колхознинг аҳволи ёмонга ўхшайди, кўтариш керак. — Уйғун, Навбаҳор

8. Юқори мансаб ёки лавозимга тайинламоқ, белгиламоқ.

Пастдан юқорига кўтармоқ. Хотин-қизларни раҳбарлик лавозимларига дадил кўтариш керак.

[Акром ҳожи:] Агарда хон кўтариш маним қўлимда бўлса эди, хон қилиб Отабекни кўтарар эдим! — А. Қодирий, Ўтган кунлар

9. кўчма Бардош қилмоқ, тоқат қилмоқ; чидамоқ. Боланинг инжиқлигини онаси кўтаради.

Кампирга айтма, кўтаролмайди. Иёдгорбойдан] Қора хат келган! — А. Қаҳҳор, Асрор бобо

Бош муҳаррир, Раҳим аканинг қобилиятли ходим эканлигини назарда тутиб, баъзи эркаликларини кўтарарди. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

10. кўчма Ҳазм қилмоқ, сингдирмоқ.

Ҳар қанча овқат бўлса, кўтаради — кучи кўп. Бемор паловни кўтаролмади.

Томоғи тақиллаб ўтирган дуторчи кўтармасалар — ичмасинлар деса ҳам, Набигул унамади. — А. Қаҳҳор, Қаноциз читтак

11. Ёқтирмоқ, суймоқ; тоқат қилмоқ.

Бундан кейин ҳар бир ишни мен билан баҳамжиҳат қилинг, ўзбилармонликни кўтармайман. — Ойбек, Танланган асарлар

12. кўчма Бирор иш-ҳаракат қилишга илҳомлантирмоқ, сафарбар қилмоқ.

Мустамлакачи золимларга қарши яна халқни кўтарайлик! Қудратнинг ишини охирига етказайлик! — Н. Сафаров, Уйғониш

13. кўчма Ўз устига олмоқ, ўз ҳисобидан тўламоқ (сарф-ҳаражат ҳақида).

Умурзоқ ака: — Болалар бизга шунча ёрдам беришди. Энди саёҳат қилиб келишсин. Бутун ёʻл харажатини колхоз кўтаради, — деди. — Ҳ. Назир, Сўнмас чақмоқлар

Энди Шоабдуфаттоҳ Хўжаевнинг сарфини ҳам кўтарайликми? — А. Қаҳҳор, Оғайнилар

14. кўчма с. т. Ёʻқ қилмоқ, ёʻқотмоқ, битирмоқ.

Адоватни орадан кўтармоқ.

Мусулмонқул золимларни ўртадан кўтариб, юртга осойиш берганда, унга ким нима дея олар эди? — А. Қодирий, Ўтган кунлар

У ўртадаги ноқулай жимликни кўтариб ташлаш учун Ғиёсни гапга солди. — К. Яшин, Ҳамза

15. кўчма с. т. Ичмоқ, урмоқ (май ҳақида).

Қадаҳ кўтармоқ.

[Равшан полвон] Хоним олиб келган конякдан кўзларини чирт юмиб, бир рюмкасини кўтариб ташлади. — О. Ёқубов, Ларза

16. кам қўлл. Қарзга олмоқ.

Бир пуд ғаллани, топилса, уч пуд ғаллага бўлсаям, жон деб кўтарамиз. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Матқовул келаси йил ҳосили ҳисобига Ҳакимжон бойваччанинг отаси Латифжонбойдан пул кўтариб, от олди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

17. с. т. Етиштирмоқ, олмоқ.

Гектар бошига ўн тоннадан ҳосил кўтардик.

18. Айрим отлар билан бирикиб, шу от билдирган нарсани юзага келтиришни ифодалайди.

Жанжал кўтармоқ. Исён кўтармоқ. Шовқин-сурон кўтармоқ.

шикоят қилақол, бошингни деворга уриб, фарёд кўтар. — К. Яшин, Ҳамза

фл. 1. Кўтармоқ феълининг ўзлик ва мажҳул нисбати.

Парда кўтарилди. Кўнглим тоғдек кўтарилди. Беморнинг ҳарорати кўтарилди.

Қирқ минг газ кўтарил, золимнинг дори! — Рустамхон

2. Юқори томонга ҳаракатланмоқ.

Томга кўтарилмоқ. Қирга кўтарилмоқ. Осмонга кўтарилмоқ.

Каптарлар жуда баланд кўтарилиб, кўздан ғойиб бўлибдилар. — Чалпак ёққан кун

Зиёбек бой уйидан чиқиб, ёʻнғичқазорга келганда, кун аллақачон ботиб, ой терак бўйи кўтарилиб қолган эди. — Н. Фозилов, Дийдор

Тутун ва кукун кўкка кўтарилиб, қишлоқ ҳавосини бўғиб қўйган. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

3. Амал-вазифа жиҳатдан юқориламоқ; мансаби ошмоқ, мартабаси ортмоқ.

Камлали бола экан, мана, ўз устида ишлаб, кўтарилиб кетди. — Гулдаста

Мурод Носирович кўтарилиб кетган бўлсалар ҳам, мактабимизга тез-тез келиб турадилар. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

4. Куч, даража ва шу кабилар жиҳатдан ошмоқ.

Кунлар анча узайиб қолди, ҳавонинг ҳарорати кун сайин кўтарилиб, борлиқ мавжудот жонлана бошлади. — Газетадан

Отлар ўлчовли қадам ташлаб илгари босаркан, йигитларнинг гоҳ кўтарилиб, гоҳ пасаядиган мунгли ашулалари остида мингбоши додҳонинг мияси шу фикрлар билан ташвишланарди. — Чўлпон, Кеча ва кундуз

5. Айрим сўзлар билан қўлланиб, шу сўз билдирган иш-ҳаракат, ҳодисанинг юз беришини, юзага келишини билдиради.

Кулги кўтарилди. Шамол кўтарилди. Шовқин кўтарилди.

Бир муддат ўтар-ўтмас, даштда тўс-тўполон кўтарилди. — Мирмуҳсин, Меъмор

Катта жанжал кўтарилишига кўзи етиб, шай бўлиб турди. — К. Яшин, Ҳамза

6. Айрим сўзлар билан бирикканда, ёʻқ бўлмоқ, тарқалмоқ маъносини билдиради.

Ёдидан (хаёлидан) кўтарилмоқ. Барака кўтарилди.

Юртдан инсоф-адолат кўтарилган. — Ошек, Навоий

Лекин шу кунлардан бошлаб Собирнинг хаёлидан бош муҳаррирнинг сўзлари кўтарилмай қолди. — О. Мўминов, Хиёбондаги уч учрашув

сфт. Бутун борича, яхлит ҳолда ёки катта, кўп миқдорда амалга ошириладиган; улгуржи (олди-сотди, савдо ҳақида).

Кўтара савдо. Кўтара (тарзда) олмоқ. Кўтара сотмоқ.

Шу вақтларда Муҳаммадражаб у билан кўтара мол оладиган харидорига қилгандай муомалада бўлар эди. — А. Қаҳҳор, Сароб

сфт. 1. Кўтариладиган, кўтариб қўйиладиган қилиб қурилган.

Кўтарма кўприк. Кўтарма тўғон.

2. Тупроқдан баланд қилиб, кўтариб ишланган тепалик, ғов, тўсиқ.

Темир ёʻл кўтармаси. Сув кўтармани ювиб кетди.

Кўтарма бошига қайтиб келган йигитлар унга ярим соатда тупроқ босиб, оёқлари билан шиббалаб, сув бузолмайдиган қилиб қўйдилар. — С. Айний, Қуллар

Кўча бўйларига, кўтарма ариқ ёқаларига ўтқазилган тол-тераклар савлат тўкиб турибди. — Газетадан

от Кўтариш учун ишлатиладиган, кўтарадиган.

Кўтаргич механизм,

Давлат пахтачилик махсус конструкторлик бюроси пахтачилик учун универсал кўтаргич машина яратди. — Газетадан

сфт. Зўр хурсандчилик ва фахрланиш ҳисси билан жонланган; жонли.

Бу оқшом идорада ҳаёт ҳамма вақтдагидан кўра шовқинли ва кўтаринки эди. — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар.

Атрофдаги одамларга қарасам, бошқаларнинг ҳам руҳи кўтаринки, чеҳраси очиқ. — И. Юсупов, Олима билан бирликда

— Қани, жўнадик! —

у кўтаринки бир вазиятда қўлларини қовуштирди. — С. Анорбоев, Оқсой