Qidiruv

fl. 1. Tigʻ bilan tanasi, etini tilmoq, tilib ichiga kirmoq.

Betini ustara kesmoq. Tovonini shisha kesmoq.

Qoʻlingizga nima qildi, Shokirbek? — Pichoq kesib ketdi —

Yomon kesdimi? — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

2. Tigʻli asbob bilan boʻlaklarga ajratmoq, boʻlaklamoq; qirqmoq.

Nonni kesmoq. Qovunni kesmoq. Qazini kesmoq.

Har vaqt maqtaydigan pichogʻini qinidan sugʻurib, tarvuzni kesdi. — Oybek, Tanlangan asarlar

Ziyodaxon shitob bilan ugra kesar ekan, unga [Sidiqjonga] bir qarab qoʻydi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

3. Ortiqcha, keraksiz qismni tigʻ bilan olib tashlamoq.

Tok kesmoq. Gul kesmoq.

Odatda, kuchuk bolaning qulogʻini, dumini kesishadi. Chunki buning ularga foydasi bor. — Sh. Xolmirzayev, Ogʻir tosh koʻchsa

Choʻloq boʻlib yurtimga qaytganimdan qaytmaganim beriroq emasmi?. Qarorim shu: oyogʻimni kesmaysizlar. — N. Safarov, Olovli izlar

Ogʻrisa ham, yarani oʻz vaqtida kesib tashlagan yaxshi. — A. Muxtor, Boʻronlarda bordek halovat

4. Kanal, yoʻl va shu kabilar qurish uchun yoki yer ochish maqsadida balandlikni kovlab, qazib, yorib, orasini ochmoq.

Adirni kesib, yoʻl qurmoq.

Oqboʻra olislik qilsa, togʻni teshib oʻtirmay, kesib oʻtkazardik [suvni]. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

5. koʻchma Biror joyning oʻrtaroq qismidan, orasidan tikkalab yoʻl olmoq, yoʻnalmoq.

Hushi oʻziga kelgan Boʻta, birovning qoʻrgʻoniga bemahal moʻralab turganidan xijolat boʻlib, tolzorni kesib, orqasiga qaytdi. — S. Ahmad, Hukm

Bular [jangchilar] shagʻal toʻkilgan katta yoʻlni kesib oʻtib, adirga tomon chiqib ketayotganda, botayotgan quyoshning horgʻin nuri roʻparadagi qorli togʻ choʻqqisini bir lahza qizartirdi-da, soʻndi. — A. Qahhor, Oltin yulduz

6. Badanga (uning biror aʼzosiga) qattiq, taʼsirini oʻtkazmoq (asosan, sovuq haqida).

Kuchli izgʻirin quloqlarni kesadi, sovuqdan oyoqlarning barmoqlari uvushadi. — Oybek, Tanlangan asarlar

Keyin Yigitali, badanlarini suv kesib yubordi shekilli, erinibgina qirgʻoqqa chiqib chalqancha tushib yotdi. — D. Nuriy, Osmon ustuni

7. koʻchma Oraga luqma tashlab, gapni boʻlmoq, toʻxtatmoq.

Yoʻlchi hali gapini bitirmagan edi, Mirzakarimboy uni kesdi: — Bir terining ichida qoʻy necha ozib, necha marta semiradi, — dedi salmoqlanib boy. — Oybek, Tanlangan asarlar

8. s. t. Belgilamoq (masalan, narxni).

Ulgurji savdogarlarga sotiladigan mollarning narxini Hoji Hamdam kesib berardi. — M. Osim, Elchilar

9. s. t. Jazoga hukm qilmoq.

Sud oʻgʻrini besh yilga kesdi.

[Amaki Fotimaga:] Endi eshikdan bir qadam nari jilma, pichoqni toʻrt joyingga uraman Keyin, mayli, hukumating meni kesadimi, osadimi, nima qilsa qilaversin! — P. Tursun, Oʻqituvchi

Prokuror, otib oʻldirilsin, degan edi, sud., yetti yilga Sibirga kesdi. — Choʻlpon, Kecha va kunduz

10. koʻchma Pasaytirmoq, qaytarmoq, yoʻq qilmoq.

Kun misday qizib ketgan, faqat adir va soylardan kelgan shabada kunning taftini kesib, odamlarga orom berib turmoqda. — H. Nazir, Soʻnmas chaqmoqlar

Achchiqni achchiq kesadi degandek, dadasining bu soʻzlari tashqaridagi sovuqni kesdi shekilli, Suvonjon eshikni kuch bilan ochib, oʻzini boʻronning quchogʻiga otdi. — S. Anorboyev, Oqsoy

11. etn. kam qoʻll. ayn. Kestirmoq 2.

Lekin mahallamizda gazeta oʻqiydigan bir shumtaka bor, u haromi: — Sultonbekdek bir davlatmand oʻz oʻgʻlini mavlud toʻyi bilan kesdi, deb gazetaga yozaman, — deydi. — Oybek, Tanlangan asarlar

fl. Kesmoq feʼlining majhul va oʻzlik nisbati.

rvsh. 1. Bekam-koʻst, toʻla holda; batamom.

Nizomjon Yuragida toʻlib-toshgan gaplarni uzil-kesil toʻkib solmoqchi boʻlib, qizni izlab, yana dalaga qarab ketdi. — S. Ahmad, Ufq

Hali biz qipchoq elidan uzil-kesil qutulganimiz yoʻq. — A. Qodiriy, Utgan kunlar

Muayyan sohaga oid muammolar, jumboqlar shu sohaning koʻpchilik olimlari hamkorligidagina toʻla va uzil-kesil hal etilishi mumkin. — Fan va turmush

2. Qaror holiga kelgan, qatʼiy.

Uzil-kesil javobimizni oʻn kundan soʻng xabar qilamiz. — O. Moʻminov, Xiyobondagi uch uchrashuv

Nihoyat, Rahmatulla xayoliy rejalardan charchab, uzil-kesil qarorga keldi. — Yoshlik

ot 1. Qotgan, qurigan loy boʻlagi.

Ichkaridan ham chertish tovushi eshitilgandan keyin, yerdan bir kesak olib, derazaga katta harf bilan men soʻzini teskari yozdi. — S. Ayniy, Qullar

Devor ustida turgan oʻn ikki yoshlardagi bir qiz devordan kesak koʻchirib olib, mulla Norqoʻziga oʻqtaldi. — A. Qahhor, Mayiz yemagan xotin

2. shv. Guvala.

Kesak qalamoq. Kesak devor.

3. koʻchma His-tuygʻusi yoʻq, hushsiz; hech narsadan taʼsirlanmaydigan (kesakka nisbat beriladi).

— Qiz bilan boshlashib, [Qosimovning] uyiga kiraman, jigʻiga tegaman, qani, rashk oʻti bormikan vujudida. Agar gʻirt kesak boʻlsa, oʻzidan koʻrsin, — dedi Ahmad. — A. Muxtor, Davr mening taqdirimda

— Yormat, odammisan, otamisan! — deb baqirdi ellikboshi, — oʻl, kesak! — Oybek, Tanlangan asarlar

rvsh. Kesilgan.

Azizbek mudofelarning salomlariga javob qaytarishni ham unutib, koʻzini kesik boshlarga tikdi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

Qoplon! desagina, kesik dumini likillatib, yugurib keladi. — Shuhrat, Jannat qidirganlar

ot 1. Kesilgan boʻlak (karj, burda va shu kabilar).

Bir kesim non.

Hayot esa qimtinib, tortinib, onda-sonda bir kesim qovun oladi-da, bir tishlab, yana kosa chetiga qaytarib qoʻyadi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha.

Jek hamon tumshugʻini choʻzib, koʻzlari moʻltirab yotar, oldidagi sirli kosada turgan kolbasa kesimlariga qaramasdi. — Sh. Xolmirzayev, Bodom qishda gulladi

2. tex. Biror jismni tekislik bilan kesish natijasida hosil boʻladigan yuza.

Silindrning koʻndalang kesimi doiradir.

3. tlsh. Gapning bosh boʻlaklaridan biri; gapning asosini tashkil etib, ega ifodalagan shaxs, predmet va hodisaning harakatini, holati yoki belgisini bildiruvchi boʻlak.