от 1. Сўзлар орқали баён этилган фикр; сўз, нутқ.
— Сиз тушунмай ётибсиз! — деди Кумуш ва эшикдан оёқ товушини сезиб, гапни шу ерда тўхтатди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
— Бу ерда гапимга ҳеч ким қулоқ солмаса, райкомга бораман! — Тўпанисо шу гапни айтди-ю, рўмолини бошига солиб, уйдан чиқиб кетди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
2. Нутқ воситасида ифодаланган фикр, ўй, мулоҳаза.
Ғуломжон ғалати бўлиб кетди. Кўнглига: Наҳотки, худо балоларни менга гоҳ пари, гоҳ дев сифатида юборса! — деган гап келди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
3. Маълумот, шингил ахборот, хабар; миш-миш.
Ёдгор замонавий Италия архитектурасига оид гапларни яна ўқишга тушди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
4. Умуман бирон иш, воқеа-ҳодиса ва шу кабилар
Оламда нима гаплар?
Ўлимдан хабарим бор-у, бу гапдан хабарим ёʻқ.
5. Гина, кудурат.
Кўнглингизда шунчалик гапингиз бор экан, ота-онам шунчалик жонингизга тегган экан, бир оғизгина, ҳай хотин, мен сиқилиб кетдим, уй ажратиб чиқиб кетайлик, десангиз бўлмасмиди? — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
6. тлш. Тугал фикр англатган сўз ёки сўзлар бирикмаси.
Бош гап. Содда гап. Кўчирма гап. Гап бўлаклари.
7. Гап келганда, отангни аяма!Танқидий фикр бўлаётганда, ҳеч кимни юз-хотир қилма.
— Мажлисда катта-кичик деган гап бўлмайди, гап келганда, отангни ҳам аяма! — деди Сафаров. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Гап билан бўлиб Гапга берилиб, эзмаланиб, кўп гапириб. Булар гап билан бўлиб, хийла орқада қолиб кетишди. — А. Қаҳҳор, Хотинлар
- Гап бир жойдан чиқди Ҳамманинг гапи, маслаҳати бир хил бўлиб чиқди.
- Гап бу ёқда Масала бошқа тарафда. Гап бу ёқда экан-да! Ҳалитдан йигитларга салом хат ёзишга уялмаган зумраша!
- Гап бундай Энди шундай. Гап бундай, қани яқинроқ ўтир-чи. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
- Гап бўлмоқ Бошқалар муҳокамасига тушмоқ, гап-сўз бўлмоқ.
- Гап ёʻқ 1. Ажойиб, жуда зўр. Каримга гап ёʻқ, у ўз ишининг устаси
- Гап ковламоқ Гапни айлантириб, турли маълумотлар олмоқ. Нима қиласиз гап ковлаб! Ундан кейин, бу гаплар ҳам орага совуқчилик солса солар-ку, лекин менинг колхозга кириш ниятим совуқчиликни аллақачон солиб қўйган. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Гап кўп Қандайдир муаммо, сирли нарса бор. Энди пахтани нимага кузда сотмай, ёзда сотаётганига келсак, бунинг тагида гап кўп. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Гап кўтара олмайдиган Танқидга чидамсиз, жиззаки, Тўғри, сизнинг гап кўтара олмаслигингизни биламан. Лекин, нима қилай, гап келганда, отамни ҳам аямайдиган одатим бор. — Муштум
- Гап орамизда қолсин Ўртамиздаги гапни, бу нарсани ҳеч ким билмасин. Мен, албатта, ишонмадим. Рост бўлган тақдирда ҳам ҳи-ҳи бу гап орамизда қолсин — А. Қаҳҳор, Ҳи-ҳи
- Гап отмоқ (ёки қотмоқ, ташламоқ) Тегишиб ёки жаҳлини чиқариш учун киноя, кесатиқ маъноли гап, сўз айтмоқ; пичинг қилмоқ. — Ҳорунбек, иним, сиз нима дейсиз? — гап қотди меъмор. — Мирмуҳсин, Меъмор
- Гап очмоқ Гап бошламоқ, гапирмоқ, сўзламоқ. Шароф Рашидович Отамурод билан сўрашгач, ипак пахта етиштириш истиқболларидан гап очди. — Ўзбекистон қўриқлариИфторни қилиб чиққан Маҳмуд Тоҳирга дарвоза олдида учради. Робиянинг акаси бўлган бу косиб йигит Андижон қўрғонига кетишдан гап очган эди: — Э, бу ниятлар ҳаммаси пучга чиқди! — деб Тоҳир унга тоғасидан эшитганларини айтиб берди. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар
- Гап сотмоқ 1. Бўлар-бўлмас, кераксиз гаплар гапиравермоқ, кўп гапирмоқ; Бир жангчи ҳозиргина рўй берган шовқин-сурон тўғрисида гап сотаркан, у овқатини бемалол еб, ўрнидан тургач, этигининг қўнжи қонга тўлганини пайқади. — Ойбек, Қуёш қораймас
- Гап тагида гап бор Бу гап заминида қандайдир нарса, гап бор. Ёʻқ, Софя Борисовна, сиз сабр қилинг, мен тахминан фаҳмлаяпман, гап тагида гап бор [деди Эргаш]. — А. Мухтор, Опа-сингиллар
- Гап талашмоқ Ўзаро бир фикрга келиша олмай баҳслашмоқ. Мана шунақа гап талашиб қолишса, илжайиб туриб, бир-бирини гап билан савалаб кетишади. — С. Сиёев, Ёруғлик
- Гап тамом! Ҳаммаси аниқ бўлди; иш битди, бўлди; ортиқча гапга ҳожат ёʻқ. Чавандоз гап тамом! деган маънода қамчисини қўлига олди. — О. Ёқубов, Эр бошига иш тушсаГап тамом. Бошқа саволга ўрин қолмади. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
- Гап ташимоқ Бирор ерда айтилган фикрни иккинчи ерга, бошқа кишига етказиб турмоқ; чақимчилик қилмоқ.
- Гап тегизмоқ (ёки тегдирмоқ) Бировни танбеҳга дучор қилмоқ, танбеҳ олишига сабаб бўлмоқ.
- Гап тегмоқ Танбеҳ эшитмоқ, танқидга учрамоқ — Қани Ҳа, ундан кейин, ўртоқлар, — деб яна изоҳ берди Алимқул, — қўл қўйиш масаласида менга юқоридан ҳам, пастдан ҳам бир оз гап тегиб қолаётибди — П. Турсун, Ўқитувчи
- Гап тўқимоқ Бирор шахс ёки нарса ҳақида уйдирма, ёлғон-яшиқ тўқимоқ, тарқатмоқ. Унинг [Ёʻлчининг] ахлоқ-сизлиги тўғрисида [Салимбойвачча] бирмунча гаплар тўқиди. Ойбек, — Танланган асарлар
- Гап бунда (ёки унда) эмас Бу асосий масала эмас. — Гап унда эмас, — деди ҳожи, — умр, муроса деган гаплар бор — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Гап шу ерда қолсин — Лекин гап шу ерда қолсин, дурустми? — элликбоши қоронғи кўчага чиқди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Гап шу Хулоса шу, бўладиган гап шу. — Сиз менинг кўнглимни билмайсиз, Ўрмонжон ака. — Кўнглингни билиб қолармиз. Колхоз нима эканлигини сен ҳам билиб оларсан. Гап шу: ҳеч қаёққа бормайсан. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Гап эшитмоқ Бошқалардан танбеҳ олмоқ. Сени деб ўқитувчидан мен гап эшитдим.
- Гап ўтмоқ Икки киши орасида паст-баланд гап бўлиб ўтмоқ. Шу қий-чув ичида Мирзакаримбой билан хотини ўртасида бир оз аччиқ-тизиқ гап ўтди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Гап ўғирламоқ (ёки термоқ) Бошқаларнинг айтганларидан уларнинг фикр-ниятларини билиб олмоқ.
- Гап қайтармоқ Ўжарлик, қайсарлик қилиб, сўзга кирмаслик. Гап қайтарганингиз учун яна беш кун қўшаман. Йигирма кун ишлаб берганингиздан кейин келасиз. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
- Гап қилмоқ 1. Ҳамма ерда гапирмоқ, гап тарқатмоқ. Бошларига ҳеч тушмаса можаро, Ҳамма жойда гап қилмаса фуқаро. — Ҳ. Олимжон— Тағин одамлар буни ҳам гап қилиб юришмасин! — деди Тожибой. — П. Турсун, Ўқитувчи— Сизни Зиёдахон билан гап қилдим, — деди Қори Ўрмонжонга. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Гап қистирмоқ Айтилаётган сўз, нутқ орасига луқма киритмоқ. — Рўзимат ука, яхши, гапингга яна битта гапни қистириб ўтгин — деди Қамбарали ака. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Гапга бичган ёки онаси гапга туғган Гапга уста, гапдон, маҳмадона. — Абдишукурни худо гапга бичган, енгиб бўлмайди, — деди Жамолбой пихиллаб. — Ойбек, Танланган асарлар
- Гапга кирмоқ Сўзга қулоқ солмоқ, бўйсунмоқ. Ҳазратқул ювош, нима деса, гапга кирадиган боладан бунақа гап чиқишини сира ўйламаган эди, гангиб қолди. — С. Аҳмад, Юлдуз
- Гапга солмоқ 1. Яхши гап билан ёʻлга солмоқ. Аҳмоқни урма, сўкма, гапга сол. — МақолЎтган-кетган кампирларнинг қўлига чой тутқазиб, гапга солади. — Муштум[ Кампир] Келинларни ўсмоқчилаб гапга солар, эшитганларини эрига сўзлар, чол эса дарров Қоратойга етказар эди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Гапга тун кийгизмоқ Бежаб гапирмоқ, муболағали гапирмоқ. Оббо сиз-эй Хўп гапга тўн кийгизасиз-да Н. Сафаров.
- Гапдан гап чиқиб Гап бир-бирига уланиб. Гапдан гап чиқади, деганларидек, нонушта пайтида бек тўсатдан меъморга мурожаат этиб, бу ерда бирон ой қолиш иложи ёʻқмикан, муҳим бир илтимос, узримиз бор эди, деди. — Мирмуҳсин, МеъморГапдан гап чиқиб, одамзоднинг пасткаши қанақа бўлишига бориб тақалди. С. Аҳмад.
- Гапидан илинмоқ Унинг гапи оғзида қолди, кўзлари хиёл кенгайиб, ним очиқ лаби титради. — П. Қодиров, Уч илдиз
- Гапим гап Сўзим бир, аҳдим ягона, қатъий. Ёʻқ, ҳалиги гапим гап. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
- Гапини бировга бермайдиган Ўзининг гапини маъқуллайдиган, ўзини билағон ҳисоблайдиган. Шаддод, гапини бировга бермайдиган, эркакшода Асрора звенога бошлиқ эди. — С. Аҳмад, Уфқ
- Гапини икки қилмаслик Илтимос ёки таклифни сўзсиз бажаришлик. Иноят оқсоқол ёшлигидан бир гапини икки қилмаган қизини бунақа харжлардан тиёлмасди. — С. Аҳмад, УфқСоҳиб қори яна пўписа қилди: — Гапимни иккита қилсанг, сендай қизим ёʻқ! Билиб қўй шуни. — И. Раҳим, Чин муҳаббат
- Гапини ёʻқотиб қўймоқ Маълум руҳий таъсир натижасида фикрнинг давомини унутиб қўймоқ; эсанкираб, нима дейишини билмай қолмоқ. — Ёʻқ, мен ҳаммаси демоқчи эмасман, баъзи бирлари, — деди Бўтабой ака ва гапини ёʻқотиб қўйди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Гапини олмоқ 1. Бирор нарса, иш ҳақида ўзганинг фикрини, мақсадини билмоқ. [Қосим:] Тезроқ ўзим бориб, терговчининг гапини олай, фалокат босиб, ишнинг миси чиқиб қолмасин. — МуштумКампирдан бошқа ортиқча гап ололмагач, у [қўшни хотин] ингичка бўлиб, бурилиб чиқиб кетди. — Мирмуҳсин, Умид
- Гапини оғзидан олмоқ (ёки илиб кетмоқ) Сўзлаб турган кишининг гапини тўхтатиб, ўзи гап бошламоқ. — Бизлар билан кўлга овга чиқинглар, — деди у Жапақнинг гапини оғзидан олиб. — А. Мухтор, Қорақалпоқ қиссаси
- Гапни айлантирмоқ Суҳбат ёʻналишини бошқа тарафга бурмоқ. Алимардон ҳаммаси тамом бўлганини янада чуқурроқ ҳис этди. Гапни айлантириб ўтиришдан фойда ёʻқлигини билиб, кўнглидаги бор гапни айтди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
- Гапни бир ерга (ёки жойга) қўймоқ Бир маслаҳатга келмоқ, келишмоқ.
- Гапни (бошқа ёққа) бурмоқ Икромжон гапни бошқа ёққа бурворди. — С. Аҳмад, Уфқ— Гапни бошқа ёққа бурмоқчисиз-а, хап сизними! Хотинлардек ҳийлакори бўлмас экан дунёда, — деб уни гапга солмоқчи бўлдим. — Ойдин, Ҳикоялар
- Гапни бўғмоқ Бир кишини сўзлашдан тўхтатмоқ. Ҳикматилла яна гапга киришган эди, Зойиржоннинг ёнида ўтирган Наргиза ўрнидан туриб кетди. Оппоқ юзи жаҳлдан қизариб, тез-тез гапириб ташлади: — Нега бировнинг гапини бўғасиз. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
- Гапни чуваламоқ Бирор нарсани билиш учун гапни чўзмоқ. Нури бу йигит тўғрисида кўпроқ нарса билишни исташ билан баравар, бу қизнинг унга муносабатини очиш каби яширин бир ният билан гапни чувалади. — Ойбек, Танланган асарлар
- Гапнинг белига тепмоқ Суҳбатга халал бермоқ, суҳбатни бузмоқ.
- Гапнинг мағзини чақмоқ Масаланинг моҳиятига тушунмоқ. Бувниса хола, Салтанат Маҳкам акаларникига кириб кетгандан сўнг, гапнинг мағзини чақди. — Р. Файзий, Сен етим эмассан
- Гапнинг очиғи Тўғрисини айтганда, тўғриси. Лекин, гапнинг очиғи, Каримовнинг ҳам аҳволи паришонроқ эди. — МуштумГапнинг очиғи, мана шу ҳовли сеники. — У. Исмоилов, Сайланма
- Гапнинг пўсткалласи Хулласи калом, хуллас. Гапнинг пўст калласи, дўстинг Хўжақул ҳам Ҳамроқул Турсунқулов бўлишни бир орзу қилган эди-да, оғайни. — О. Ёқубов, Учрашув
- Гапнинг тагига етмоқ Бирор воқеа-ҳодисанинг асл сабабини аниқламоқ; масаланинг туб моҳиятига тушуниб етмоқ.
- Гапнинг қисқаси Хулласи калом.
- Ана шунақа гаплар Ишлар шундай. — Ана шунақа гаплар, Сидиқжон, шунақа гаплар. Йигирма бирни бир қилишимиз керак, бир! — деди ва ўрнидан турди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Бир гап бор Бирор сирли нарса мавжуд, қандайдир маълум бўлмаган нарса бор. Изланишларим шунга келиб тақалди, демак, михда бир гап бор. — Фан ва турмуш— Бунда бир гап бор, — деди Олга Петровна, курсидан туриб. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Бир гап бўлар Охири бир натижа билан якунланар. Қани, турларинг, лапашанглар, қоринни тўйғазиб олайлик, кейин бир гап бўлар. — О. Ёқубов, Эр бошига иш тушсаМасалан, беш ҳўкиздан бир қўшни, боғли ерларнинг ярмини ўғлига ажраца, унинг юки анча камаяди. Обжувоз бўлса, майли, бир гап бўлар. — П. Турсун, Ўқитувчи
- Бир гап бўлдими? Бирор воқеа, ҳодиса содир бўлдими? Мансур Муслим! Сенга бир гап бўлдими? шундай вақтда иш кўрсатмасак, қачон кўрсатамиз?! — Н. Сафаров, Танланган асарлар
- Бошқа гап эди Бошқача иш тутиш мумкин эди. Бу кампирнинг устидан қаёққа дод деб бораман, бирон жойда ишласа, бошқа гап эди. — Муштум
- Бу бор гап Бу ҳақиқат, бу аниқ. Чал бошини буриб, носини туфлади, сўнгра тамшаниб туриб, ишонч билан деди: — Бу бор гап! — П. Турсун, Ўқитувчи
- Бўладиган гап Амалга ошиши мумкин бўлган тўғри фикр. — Низомиддинов, — деди раис ўрнидан туриб, — сиз одамларнинг вақтини олаётирсиз ахир. Бўладиган гапни гапиринг! — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Бўлмаган гап Беҳуда, ёʻқ нарса, асоссиз нарса. — Риёзиёт бўлмаган гап, ўзини билган кимса бунақа ишлар билан бошини қотириб юрмай, ҳарб-у зарбни машқ қилгани маъқул, — деди [Иброҳим Султон]. — Мирмуҳсин, Меъмор
- Бўладиган гап шуки Бўладиган гап шуки, камбағаллар мажлис қилиб, сизнинг хўжалигингизни тугатишга, ўзингизни Капсанчилар қишлоғидан бадарға қилишга қўл кўтаришди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Дув-дув гап Бирор воқеа, ҳодиса ҳақида миш-миш. Кунлардан бир куни маҳаллада дув-дув гап бўлиб қолди: Мухторхон домла уйланармишлар! — А. Қаҳҳор, Тўйда аза
- Икки гапнинг бирида Ҳар бир гапида, мунтазам, доимо. Бувим ҳам, болалар ҳам икки гапнинг бирида “кал“, Ҳожикал, деб камситишади [деди Саид]. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқИкки гапнинг бирида пешонасига уриб, гоҳ бўғилиб ва гоҳ қотиб-қотиб кулиб, одамларни кулдириб ҳикоя қилди. — А. Қаҳҳор, Минг бир жон
- Катта гап 1. Катта, муҳим масала, иш;
- Кўнглингизга (бўлак) гап келмасин Хафа бўлманг, кўнглингиз оғримасин. Мезбонлар дилсиёҳлик кайфиятини яширишга уринишди, аммо ётар маҳалигача бу бир неча мартаба юзага чиқди ва, оқибат, меҳмоннинг кўнглига бўлак гаплар келмасин учун, икки орада ўтган гапни айтишга мажбур бўлишди. — А. Қаҳҳор, Мирзо
- Майда гап 1. Турли хил иккинчи даражали гап-сўз. Қани, шулардан бирини анҳор бўйига ташлаб, барча майда гапларни унутиб, кўнгилга яқин чор улфатинг билан отамлашсанг. — Гулдаста
- Нима гап? Нима бўлди, нима янгилик? Қишлоқларда нима гаплар бор экан? Бир суҳбат қил. Аста-секин сўра сен. — Ҳ. Олимжон
- Нима гап-у нима сўз Нима бўлади-ю, нима қолади. У аллақандай офатни ҳис қилиб, хатга кўз югуртирди. Суннат: Мени армияга олишди. Уч йилгача нима гап-у нима сўз, ёʻлингиз очиқ, эрга тегиб кетаверинг. Ҳозир эски замон эмас, бунақа нарсаларнинг унчалик аҳамияти ёʻқ, деган мазмунда ёзибди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
- Оғир гап 1. Дилни оғритадиган, кишига озор берадиган гап, хабар; — Менимча, уйланишдек нозик бир иш дунёда ёʻқдир, — деди Раҳмат ва Отабекка юз ўгирди: —Уйланган хотининг таъбингга мувофиқ келса, бу жуда яхши, ёʻқса, мунчалик оғир гап дунёда бўлмас. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Тайинли гап Аниқ, маълум, муайян гап, фикр. Бироқ доктор уни [Сидиқжонни] қўл учидагина кўрди, дори бермади, тайинли бир гап ҳам айтмади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Турган гап Аниқ, шубҳасиз. Фурсат бой берилдими, ишнинг кейин кетиши турган гап. — Н. Сафаров, Жасоратнинг давомиЭртага, турган гап, далага одам чиқмайди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Хунук гап Ёмон, совуқ хабар, иш. Лекин кузда, подани кўчириб қишлоққа тушганимизда, Сайфидан хунук бир гапни эшитдим. — С. Сиёев, Ёруғлик
- Ўзингиздан қолар (ёки ўтар) гап ёʻқ Ўзингизга маълум, сиздан яширадиган нарса ёʻқ. Гап ўргатмоқчи эмасман, ўзларидан қолар гап ёʻқ. — А. Мухтор, Опа-сингилларБу иш кечаси бўлгани маъқул. Кундузи бўлса, ўзингиздан ўтар гап ёʻқ, хунукроқ кўринади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Ўтган гапга салавот Бўлар иш бўлди, энди бефойда. Қурбон ота Ўрмон.жоннинг ёнига чўкка тушиб: — Ўрмонжон, ўғлим, бола бечорага бир ёрдам қилгин, ўтган гапга салавот, — деди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Ўғил бола гап Энг тўғри гап, ҳақиқий гап. — Ҳа балли! Мана буниси ўғил бола гап бўлди, — деди чол завқланиб. — О. Ёқубов, Қаҳрамон излаб
- Ҳеч гап ёʻқ 1. Бирор ҳодиса рўй бермади, тинчлик. Бизнинг орамизда ҳеч гап ёʻқ, қасам ичаман. Ҳеч гап ёʻқ! Ҳеч гап бўлмаганидан кейин рашк ҳам бўлмайди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Ҳеч гап эмас Қийин эмас, арзимайдиган, осон иш. Қурбон ота бошлаб берсалар, у ёғи ҳеч гап эмас. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариЁш олимнинг [Берунийнинг] мусофирчиликда бошидан кечирган кулфатлари бу ташвишлар олдида ҳеч гап эмасди. — М. Осим, Жайхун устида булутларҚўшниларга ёрдам бериш сиз учун ҳеч гап эмас. — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли