фл. 1. Ўз фикрини оғзаки ёки ёзма равишда ифода қилмоқ, айтмоқ; сўзламоқ, гапирмоқ.
Мен сенга нима деган эдим. Бу ҳақда китобларда нима дейилган? Ўғлингиз сизга салом деди. Бедарднинг олдида дардим бор демагин. — Мақол
Ош келса, егин, Гап келса, дегин. — Мақол
Тўқлик нелар дедирмас, Очлик нелар едирмас. — Мақол
Шундай дейишингизни билувдим. — О. Ёқубов, Эр бошига иш тушса
Энг оқил мавжудот инсон деймиз-у, баъзан одамнинг арзимаган нарсага ақли етмай қолади. — Ў. Ҳошимов, Нур борки, соя бор.
2. Бирор товуш, ун чиқармоқ.
Мушук миёв деди.
Имм деган овоз эшитилди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
Қаердадир қизилиштон қариллади, попушак пу-пу-пуп-пишш деб қўйди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
3. Аталмоқ, номланмоқ; отга, номга эга бўлмоқ; атамоқ.
Марҳамат деган олти қиз бор экан. — С. Сиёев, Ёруғлик
Аваз Сайфий деган таниш муллаваччани топди. — С. Сиёев, Ёруғлик
Кейин Ҳикматулла деган новча йигит сўз олди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Бари бир, тақдир деган нарса, пайти келиб, ўзини кўрсатиб қўяркан. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Биз томонларда майна деган қуш бўлади. — С. Сиёев, Ёруғлик
4. Ҳисобламоқ, санамоқ; билмоқ, ўйламоқ.
Одами эрсанг, демагил одами. Они ким ёʻқ халқ ғамидан ғами. — Навоий, Хамса.
[Фамиддин:] Саккиз юз сўмни сиз билан биз пул демаймиз. Чиндан ҳам пул эмас. — Ойбек, Танланган асарлар
Ахир ким ҳам онасини, волидасини севмайди дейсиз! — Газетадан
5. Деб ўйламоқ, фараз, мулоҳаза қилмоқ.
Шундай ҳам деяйлик. Боринг, эртага самолёт учмайди деяйлик. — Хайр, шундай ҳам денг
Шовқин солманг, биров эшица, нима дейди! — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз
Ҳа, энди битта-яримта ўртоғиникида қогандир-да, дедик. — С. Сиёев, Ёруғлик
6. Истамоқ, хоҳламоқ.
Нима десанг, албатта муҳайё қиламан. Душман нима демай-ди, тушга нималар кирмайди. — Мақол
Ум
ажратамиз дедингиз-у, мен ёʻқ дедимми? — Ойбек, Танланган асарлар
Дастурхонга ноз-неъмат тўлсин дейман. — Гулдаста
халқ учун ишлаганларга жонимни берсам дейман. — У. Исмоилов, Сайланма
7. Танламоқ, бирор кимсага ёки нарсага тарафдор бўлмоқ, мойиллик билдирмоқ.
Ё мени де, ё уни де.
Мен сенинг тенгинг эмасман, Омоним бор, сени демасман. — Ҳ. Олимжон
Ўзингиз ёʻлинг очиқ, кета бер, мен ота-онамни дейман, деган эдингиз-ку. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
8. (шарт майли шаклида) Бирор иш-ҳаракатни бажаришга уринмоқ.
Гиламни кўтарай десам, жуда оғир экан.
Илгарилари уриб енгар эдим, энди урай десам, қочиб, томга чиқиб кетади. — А. Қаҳҳор, Айб кимда?
Кўзини очай деса, қовоқлари оғирлашиб кетгандай туюлди. — С. Зуннунова, Кўк чироқлар
9. Ҳисобга олинмоқ, истисно қилинмоқ.
Отларнинг пишқиргани, ҳашаротларнинг чириллаши билан сой сувининг майин шилдираши демаса, атроф жимжит эди. — Н. Фозилов, Дийдор
Сал чимирилган қошлари демаса, Авазнинг рафторидан бир нима англаб олиш қийин эди. — С. Сиёев, Ёруғлик
10. Равишдош шаклида қўшма гапларни боғлаш учун хизмат қилади.
Энди Аваз халқни курашга чорловчи шеърлар битар деб, умид қиламиз. — С. Сиёев, Ёруғлик
11. Буйруқ ва шарт майли шаклларида кириш сўз вазифасида келади.
Онам бечора, денг, мулла, ўзи жуда кам борар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
Бечора капсанчилар, дейман, ер ўзларига қарашли бўлганда, шу ариқни ўша вақтда чиқаришса ҳам бўлар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
Яна, десангиз, иккита, сутлик оқ эчкилари бор. — С. Сиёев, Ёруғлик
деганда бўлганда, бўлгач, ўтгач.
Соат ўн икки деганда етиб келасан.
Бир ой деганда, ниҳоят, менбоп бир штат топилиб қолди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
13. Дегани деган Ўз фикри, мулоҳазасини қабул қилдирадиган, айтганини бўлдирадиган.
У кишининг дегани деган, ҳеч ким бас келолмайди. — А. Мухтор, Туғилиш
- Ғинг демоқ
- Лом-мим демай
- Нима дейсиз? 1. Қандай маслаҳат берасиз?, қандай фикр билдирасиз?, қандай (нима) деб ўйлайсиз? Балки ғами, ҳасрати озаяр, нима дейсиз? — Ойбек, Танланган асарларШариат ўзи ёʻл топиб беради. Ёʻлни хотинингизнинг ўзи топиб келиб, сизни опчиқиб кеца, нима дейсиз? — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Бир (ёки ҳеч) нима демай Индамай, қаршилик кўрсатмай, сўзсиз. Бунисига ҳам бир нима демайман, ҳар кимнинг гўри бошқа, менга нима. — А. Қаҳҳор, Қизлар
- .дегандай 1. Дейилгандек, дейилгани каби. Ўз уйим, ўлан тўшагим дегандай, сиз ҳам қайтиб келибсиз-да;У хўп дегандай, бош ирғитди.Нима ишинг бор эди? дегандек, унга тикилди. — С. Кароматов, Олтин қум
- .дегунча Биланоқ; ҳамоно. Келди дегунча, менга хабар бер.
- .демай ёки демасдан Суриштирмай, ҳисоблашмай. Боши-кўзи демай ураверди. Ёз демасдан, қиш демасдан ишламоқ.Қистаб кетиб боради. Кеча демайди, кундуз. — Равшан
- Кўп деганда Кўпи билан, ортиғи билан, кўп бўлса. Бу ишга кўп деганда ўн кун керак.
- Кўрдим демайди 1. Унча-мунчага тўймайди, қонмайди. Бир-икки коса овқатни кўрдим демайди;Унча-мунча оғир меҳнатни кўрдим демайдиган шу йигит ҳам толиқар эди. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз
- Менга деса Мен учун бари бир, нима бўлса, бўлар. Майли, менга деса, бу йил меҳнат кунимиз бир миридан тушсин! — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Нимага (ёки нега) десангиз — Қойил,— дедим лабимни чапиллатиб, нега десангиз, шу пайт қовун егим келиб қолса бўладими? — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакатиНимага десангиз, ҳар бир мусулмонга маълумки, Муҳаммад алайҳиссаломнинг қабри шарифлари бор у ерда. — Ойбек,Танланган асарлар
- Шундай денг 1. Баракалла, ана энди ўзингизга келдингиз;
- Ҳаш-паш дегунча