Qidiruv

«d.» boʻyicha 1644 ta natija: Izohli

Filtr

Boʻlim

Lugʻatlar Ertaklar Shevalar

Lugʻat turi

Izohli Tarjima Terminologik Frazeologik

Lugʻat maqolalari

1400 ta

daf

Izohli lugʻat

ot Chertib chalinadigan, doira shaklidagi yogʻoch gardishga xom teri qoplab yasalgan musiqa asbobi; childirma, doira.

Daf chalinib, bazm boshlandi. — Mirmuhsin, Oyna

Dildor yugurib borib, Davlatbaxt begimning xonasidan gʻijjak, tanbur, daf keltirdi. — Oybek, Navoiy

Daf boʻlmoq Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq; bartaraf boʻlmoq. Chol bobo qoʻli bilan daf boʻlinglar degandek ishora qilib qoʻydi. — X. Toʻxtaboyev, Shirin qovunlar mamlakatiKelgan balo oʻsha bilan daf boʻlsin, dedi ichida. — S. Anorboyev, Oqsoy
Daf qilmoq (yoki etmoq) 1. Qaytarmoq; yoʻqotmoq, bartaraf qilmoq. Qoʻy sutining qon tuflash kasalini daf qilishda foydasi katta. — K. Mahmudov, Oʻzbek tansiq taomlariHar qanday yomon nazarni daf qiladi bu isiriq. — S. Ahmad, UfqDushmanning bir necha hujumi daf etildi. — T. Rustamov, Mangu jasorat;Begunohlarga nojoʻya daf qiladiganlarni sal fahmlasang, shipshitib qoʻy: naq belini sindiramiz. — Mushtum— Vahshiyga tegmasang, u senga daf qilmaydi, — dedi Shubin. — Shuhrat, Oltin zanglamasAlijon chamadonini shildirab oqayotgan ariq boʻyiga qoʻyayotganida, qoplon sapchib turib, daf qildi. — Mirmuhsin, Chiniqish
Dafi savdo 1. Boshga tushgan savdoni qaytarish;

Toʻliq maqola →

dam

Izohli lugʻat

ot 1. Nafas, tin.

Damim qaytib ketyapti. Damimni rostlab olay. Chuqur dam oling.

Jinday damimni rostlab olay, uh haliyam oyogʻimning qaltirogʻi bosilgani yoʻq. Hamza, — Paranji sirlari

Baxtingiz bor ekanki, menday koʻli yengil, dami oʻtkir romchiga yoʻliqdingiz. — K. Yashin, Hamza

Ot pishqirgan damiga Erir togʻdagi korlar. — Oysuluv

2. Ishdan boʻsh vaqt; orom, hordiq.

Dam bermoq. Dam olmoq. Dam bermay yugurtirmoq. Dam olish uyi.

Ertaga yakshanba, dam olish kuni. Oʻzbekiston bahorining gurkiragan payti. — Gazetadan

Sohibjon damini olib, yana yoʻlga ravona boʻlibdi. — Zumrad va Qimmat

Hatto Sharofat bilan ikki marta dam olish uyiga borganmiz. — Mushtum

3. Biror narsa ichiga yigʻilgan, toʻplangan havo, gaz.

Ballonga dam bermoq. Dami chiqqan ballon,

Ahmad, dami chiqqan pufakdek, boʻshashib oʻtirib qoldi. — Mirmuhsin,Meʼmor

Ilgari govmish sigirning yelinidek solinib turadigan bagʻbaqasi soʻlgan, dami chiqqan pufakday shalviragan. — A. Qahhor, Sarob

4. Oshqozon yoki ichakda ovqatdan paydo boʻlgan yel, gaz.

Xom oʻrik qorinni dam qilar, Gʻoʻr masala — boshga kalava. — Maqol

Yangi uzilgan uzum ichni dam qiladi. — K. Mahmudov, Oʻzbek tansiq taomlari

5. Taft, issiq, harorat.

Ammo oʻziyam damiga osh pishadigan otaxonlardan. — O. Yoqubov, Pyesalar.

Qiyom chogʻi edi. Quyosh damini gʻir-gʻir esgan shamol kesar edi. — Oybek, O.v.shabadalar.

6. koʻchma Kuch, zoʻrlik; shiddat.

Azimjon oʻz rotasidagi jangchilar bilan dushmanning damini kesdi. — N. Safarov, Olovli izlar

Azmkor xalqning dahshatli hamlasi ofatning damini kesdi. — N. Safarov, Olovli izlar

Qishning dami kesila boshladi. — Oybek, Navoiy

7. koʻchma Kibr-havo; hovur.

Damidan tushmoq (qaytmoq). Hali xomsan, pisharsan, bu damingdan tusharsan. — Maqol

Bugun Buxorodan komissiya kelganini eshitgan boʻlsa kerak, kechagi dami ham qolmagan. — S. Ayniy, Qullar

Oʻrinboy ogʻzidagi oshini oldirmaydigan, tutganini shart kesadigan, dami balandgina koʻringan edi. — H. Nazir, Koʻkterak shabadasi

8. Bugʻ, hovur, par

Dam solmoq Kampir Avazning koʻnglidagini bilib, duo oʻqib, tuproqqa dam solib, sochdi. — Malikayi ayyorNuri u kishiga borib, dam soldirib keladi. — Oybek, Tanlangan asarlar
Dam urmoq 1. Chuqur nafas olib puf demoq, puflamoq; [Domullani] Otxonaga boshlab kirdim. Taqsir, mana bemor, dedim. Domulla kuldi Keyin duo oʻqib, otga dam urdi. — Oybek, Tanlangan asarlarNormat soʻfi beshik-tervatday likillab, nimalarnidir pichirlab oʻkir, kelinoyisiga dam urardi. — Mushtummen, deb urolmadi dam. — H. OlimjonHammasi [polvonlar] nima qilarini bilmay, boshini qashib, birontasi ham boraman, deb dam urmadi. — Zulfizar bilan Avazxon
Dami ichiga tushib ketmoq 1. Nafasi qaytib ketmoq, nafas ololmay qolmoq. Mashhur artistning dami ichiga tushib ketdi. — S. Ahmad, UfqYana damim ichimga tushdi. Boʻron nafasni boʻgʻardi. — H. Nazir, Muhabbat[Elmurod] Bir nafas dami ichiga tushib oʻtirdi-da, soʻng ogʻir bir entikib: — Hay, mayli — dedi. — P. Tursun, OʻqituvchiXoʻja nomini eshitib, Gʻulomjonning dami ichiga tushib ketdi. — M. Ismoiliy, Fargʻona t.o.;Bu — Ismatxoʻjaga ayil botdi, shekilli, dami ichiga tushib ketdi. Oydin, — Hazil emish
Damiga tortmoq 1. Chuqur va kuchli nafas bilan ichiga tortmoq, yutmoq. Qarasa, qattiq boʻron koʻtarilib, ajdar qizni oʻz damiga tortayotganmish. — Oltin beshikGazning shamoli odamni damiga tortadi. — P. Qodirov, ErkBizni shunday avrab, damiga tortayotganlar kimlar? — Nuʼmon hoji, Mir-haydar xoʻja, Oqilxon toʻralar. A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Damini ichiga yutmoq — Gapirmasdan, jim turmoqBu yoqda qolgan xotinlar damlarini ichlariga yutib, churq etmay turishipti. — S. Ahmad, Ufq
Damingni chiqarma 1. Nafasingni chiqarma; Bir mahalladan bir qizni olib qochishdi. Boyvachchaning xizmatkorining qizi emish Damingni chiqarma! — Oybek, Tanlangan asarlar
Dam yemoq Damlangandan keyin oʻz bugʻi bilan yetilmoq. Choy dam yedi.Osh dam yeguncha, piyola necha bor qoʻldan qoʻlga oʻtdi. — S. Ayniy, DoxundaOshpaz shiypon tagidagi tol tagida kapgirni boshidan baland koʻtardi, bu osh dam yeganligiga ishora edi. — I. Shamsharov, Gʻurumsaroyliklar
Dam yemoq Pand yemoq; boʻsh kelmoq, yengilmoq. Maqtanchoqqa dam yemasman. — HabibiyBirovdan dam yemasman, soʻzga polvon, qahramonman der. — Mushtum
Dam turmoq Jim boʻlmoq, tinch, dim turmoq. Dam turing, bitdi quloqlar, lahza, jon qurbaqalar. Muqimiy. Dami ichida Aytadiganini ay-tolmaydi, tili qisiq.Rayhon qishloqda, qizinikida turgan kunlarda Zumradbibining dami ichida boʻldi. — H. Gʻulom, Senga intilamanTojiboy qizining yoʻqolganidan koʻra odamlar oʻrtasida isnodga qolishidan qoʻrqardi. Er-xotinning dami ichida, undan-bundan soʻrab surishtiraylik deyishsa, gap-soʻz tarqab ketadi. — S. Zunnunova, Gulxan
Dami kesilmoq 1. Gapi boʻlinmoq, soʻzlay olmay toʻxtab qolmoq. U Valixonga izoh berishga astoydil tayyorlangan edi, Valixonning qoʻl siltab, rad qilganini koʻrgach, dami kesilib, ogʻzini ochganicha, tek qarab qoldi. — Sh. Toshmatov, Erk qushiXubbiboy oʻzining yoʻqligidan shikoyat qilish uchun ogʻzini juftlasa ham, ammo birdan dami kesilib qoldi. — A. Qodiriy, Obid ketmonAmmo bunda kuyovning ishtiroki koʻrilmay, shuning ila mening damim kesilib qoldi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Damini kesmoq (yoki qirqmoq, qaytarmoq) 1. Quvvatini ketkazmoq, taʼsirini pasaytirmoq. Issiqning va yogʻli ovqatlarning damini kesish uchun hech kim piyoladan, choynakdan qoʻl uzmas edi. — Oybek, Tanlangan asarlar;Ularning fikrlaricha, koʻpni koʻrgan mugʻambir va pishiq domla oʻqituvchi bolani yaxshilab tuzlamoqda va damini qaytarib qoʻymoqda edi. — P. Tursun, OʻqituvchiBu tadbir orqali ayrim koʻzboʻyamachi qalloblarning damini qirqmoqchi boʻlgandir. — Gazetadan

Toʻliq maqola →

deb

Izohli lugʻat

ot 1. Demoq fl. rvdsh.

Hayot davomida ikki tup nihol ekib, oʻstirgan inson uz umrini mazmunli oʻtdi, deb hisoblashga haqlidir. — Gazetadan

Bekmurodov deb yozilgan. — S. Ahmad, Yulduz

2. Qoʻshma gap tarkibida bogʻlovchi vazifasida keladi.

Har kishi ter toʻkib qiladi mehnat, xalqimning turmushi obod boʻlsin deb. — Gʻ. Gʻulom

Latofatxon bu xatga ham javob qaytarmaganidan keyin, Mirzayev unaqa gaplar mijoziga toʻgʻri kelmadi shekilli deb, qattiq xijolat tortdi. — A. Qahhor, Koʻk konvert

Toʻliq maqola →

dev

Izohli lugʻat

ot 1. mif . Ertak va xalq dostonlarida shoxli, dumli, benihoyat ulkan odam qiyofasida tasavvur etiladigan, ezgulikka qarshi kurashuvchi xayoliy maxluq, yovuzlik timsoli.

Oʻsgan yurtin toza aniq bildingmi, Soʻyla, xonim, dev-u jinni koʻrdingmi? — Murodxon

Chinor tagida bir supa ustida qirqta dev uxlab yotibdi. — Ertaklar

Devni oʻldirib boʻlmaydi, deyishadi, shu rostmi? Uning qoni toʻkilsa, har tomchisidan ming dev paydo boʻlaveradi, deyishadi. Shu rostmi? — Mirmuhsin,Meʼmor

2. koʻchma Davangirday, beoʻxshov, qoʻpol gavdali.

[Qizingizni] Erga bermay, devga berdingiz. — M. Ismoiliy, Fargʻonat.o.

Polvon ketidan Matyoz dev ham Polvon ogʻadan qolishmay, deb oʻz kuchiga yarasha ishlangan katta gʻaltak aravani itarib borardi. — J. Sharipov, Xorazm

3. koʻchma Dahshat; qoʻrqinch; salobat.

Teshaboyning yuragida bosh koʻtargan gumon devi Toʻraxonning oʻpkalaridan keyin yota qoldi. — M. Ismoiliy, Fargʻona t.o.

Makrning, munofiqlikning devi hamma fazilatlarini oʻz komiga tortibdi. — Oybek,Navoiy

4. koʻchma Katta, ulkan; bahaybat.

Sulaymon oʻldi — devlar qutuldi Qattiqqoʻl kishi ketib, hamma istaganini qila olishiga — oʻzboshimchalikka imkoniyat tugʻilishi (mifga koʻra, Sulaymon paygʻambar oʻzboshimcha devlarni bandga solib qoʻygan, Sulaymonning vafotidan soʻng ular erkin nafas olganlar). Nega hammang ish qilmay, bekor oʻtiribsanlar? Sulaymon oʻlib, devlar qutulibdi-da! Hamza, — Boy ila xizmatchi

Toʻliq maqola →

did

Izohli lugʻat

ot 1. Goʻzallikni, nafosatni his etish, undan estetik zavq olish qobiliyati.

Nozik did. Did bilan kiyinmoq. Didiga toʻgʻri (mos) kelmoq. Har kimning didi boshqa, har gulning hidi boshqa. — Maqol

Ustunlar naqshinkor, bino peshtoqlariga did bilan rang berilgan edi. — E. Usmonov, Yolqin

Hovlidagi orastalik uy egasining yaxshi did egasi ekanidan dalolat edi. — Yoshlik

Xalqimizning kitobga boʻlgan ehtiyoji, estetik didi ham oʻsmoqda. — Saodat

2. Aql-farosat, fahm, idrok.

Didingga did qoʻsh, Farosatingga — farosat. — Maqol

Dunyodan umidi boʻlmagan odamda did ham, orzu-havas ham suvga urib ketar ekan. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Didiga oʻtirmoq Maʼqul kelmoq. Ayolning xushsuxanligiyu pazandaligi ham, uy-roʻzgʻor tutishi ham Rohat xolaning didiga oʻtirishdi. — L. Tojiyeva, Mehrim sizga, odamlar
Didini bermoq Oʻxshab ketmoq, oʻxshab koʻrinmoq, oʻxshamoq. Oʻzi yosh boʻlsa ham, oltmish yashar cholning didini beradi.

Toʻliq maqola →

dik

Izohli lugʻat

tasv.s. Yuqori tomon yoʻnalgan va juda tez sodir boʻladigan, bir onli harakat haqida.

Burga dik etib sakradi. Bola dik (etib) oʻrnidan turdi.

Gavhar suyunib ketganidan dik etib oʻrnidan turdi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol

Shanba kuni nogihoniy bir xabar Pochchajonovni yotgan yeridan dik turgʻizdi. — Mirmuhsin, Hikoyalar, qissalar

Kotiba rais kirishi bilan dik etib oʻrnidan turdi. — A. Koʻchimov, Halqa

Toʻliq maqola →

Hammasini koʻrish · 1400 →

Taʼriflar ichida

223 ta

fikr-oʻy

Izohli lugʻat

fikr-o‘y ayn. Fikr-xayol. Shu fikr-oʻy bilan Poshshaxon bozor qizi boʻlib oʻsdi, voyaga yetdi. D. Nuriy, Osmon ustuni

sugʻd

Izohli lugʻat

sug‘d Sugʻd xalqi. Sugʻd tili. Sugʻd yodgorliklari orasida Rustam haqidagi eposdan parchalar (5-7 asrlar) katta adabiy qimmatga ega OʻzME

tambalamoq

Izohli lugʻat

tambala Tamba qoʻymoq, tamba tirab bekitmoq. Darvozani tambalamoq. Koʻcha eshikni ichidan tambalab, hovli tomon yurdi. D. Nuriy, Osmon ustuni

tirgʻanchiq

Izohli lugʻat

tirg‘anchiq ayn. Sirgʻanchiq. Tirgʻanchiq joy. Yoʻl qatqaloq, tirgʻanchiq boʻlganligidan motor qattiq ovoz chiqarib guvullar edi. D. Nuriy, Osmon ustuni

tarash

Izohli lugʻat

tarash f. d\d — kesish; qirish, qirtishlash Kesish, yoʻnish, qirtishlash, qirib tekislash Idishlar qurib, tarashdan chiqqan, [Kulmuhammad] gilvata quyardi

unsiz

Izohli lugʻat

unsiz esk. ayn. Undosh. Tovushsiz, tovush chiqarmay. Supa labida unsiz yigʻlab, omonatgina oʻtirgan Laʼli birdan onasi tomon oʻgirildi. D. Nuriy, Osmon ustuni

Hammasini koʻrish · 223 →

Ertaklar

15 ta

Baliq sotuvchi Ahmad

Xalq ogʻzaki ijodi

Ahmad ismli er oʻz xotinining maslahatlari tufayli turli qiyinchiliklarga duch keladi. Uning soddaligi va tushunmovchiligi kulgili vaziyatlarni keltirib chiqara

Dod

Xalq ogʻzaki ijodi

Ikki ziyrak yigit qaroqchilar toʻdasiga duch keladi. Ular oʻzlarining aql-zakovatlari bilan qaroqchilarni qoʻlga tushirishga muvaffaq boʻlishadi.

Donishmand choʻpon

Xalq ogʻzaki ijodi

Bir podshohning otlari oriqlab qolishi ortidan yuzaga kelgan voqea donishmand choʻponning aql-zakovati bilan bogʻliq qiziqarli sarguzashtlarga aylanadi. Choʻpon

Dono Zulayho

Xalq ogʻzaki ijodi

Ushbu ertakda dono Zulayho oʻzining aql-zakovati bilan podshoh va boshqa donishmandlarni hayratda qoldiradi. U murakkab savollarga topqirlik bilan javob berib,

Kambagʻal qiz

Xalq ogʻzaki ijodi

Bu ertakda podshohning yaramas oʻgʻlini oʻqitib, toʻgʻri yoʻlga solgan kambagʻal qizning donoligi va matonati hikoya qilinadi. Uning aql-zakovati tufayli podsho

Malikai Husnobod

Xalq ogʻzaki ijodi

Zolim podshohning qizi Malikai Husnobod otasining zulmiga qarshi chiqib, oʻz taqdirini oʻzi belgilashga intiladi. U koʻplab qiyinchiliklarni boshidan kechirib,

Hammasini koʻrish · 15 →