Қидирув

фл. 1. Устига оёқ қўймоқ.

Бемаҳал юрган гўнг босар. — Мақол

Қурбақани боссанг, вақирлайди. — Мақол

От босган ерни той босади. — Мақол

Кўрмайин босдим тиканни, Тортадирман жабрини. — Оқ олма, қизил олма

Муҳиддин асфалт юзидаги оқ муз доначаларини босиб, телефон стансияси томон юриб кетди. — Р. Файзий, Чўлга баҳор келди

Зулайҳо яланг оёқлари билан пояни чип-чип босиб, унинг тепасига келди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

2. Устидан юриб, ўтиб эзмоқ, шикастламоқ ёки ўлдирмоқ

Бу қандай майнабозлик! Босиб-янчиб ўтабермайсанми? — Ойбек, Танланган асарлар

Машина олганига икки ой бўлган бўлса, шу икки ой ичида нақ бешта товуқ, еттита мушук босди. — С. Аҳмад, Тоғларда

Мансур куз чечакларини босиб бораркан, тағин Гавҳарни ўйлади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

3. Қўл билан ушлаб турмоқ, эзғиламоқ, бўғмоқ.

Чап қўлим билан қаттиқ босиб турдим. — С. Сиёев, Ёруғлик

Полвон уни бир тепиб, ерга ағанатди-ю, бўғзидан босиб тураверди. — С. Сиёев, Аваз

Энгашиброқ икки қўллаб Шералининг тўпиқлари атрофини босиб турди. — С. Кароматов, Олтин қум

Табиб дарров кўзини юмиб, бармоғи билан босди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

4. Куч билан итармоқ, сиқмоқ.

Тугмани (тугмачани) босмоқ. Қўнғироқни босмоқ.

Сулаймонов трубкани қўйиб, тантанали равишда кнопкани босди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Кабир Отақулович икки тавақали кўк эшик чеккасидаги тугмачани босди. — У. Усмонов, Сирли соҳил

Аҳмад одати бўйича қўнғироқни уч марта кетма-кет босди. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

Жаҳл билан дуч келган тарафга қараб тепкини босди. — С. Аҳмад, Уфқ

5. Куч билан сиқиб, из туширмоқ, қолдирмоқ.

Муҳр босмоқ. Тамға босмоқ. Читга гул босмоқ.

Аввалига почта муҳр босишни унутгандир, дедик. — С. Сиёев, Ёруғлик

6. Тирамоқ, сиқиб итармоқ.

Зиёдулла томоғи қирилиб, қуруқ ёʻталди, кўкрагини столга босиб, ўйга толди. — Ҳ. Ғулом, Машъал

Узоқ қиш кунлари давомида оппоқ сийнасини ерга босиб ётган қор баҳор қуёшининг илиқ тафтига дош бера олмай сингиб кетди. — Газетадан

7. Зарб билан уриб ясамоқ, зарб қилмоқ.

8. физ. Ўз оғирлиги ёки эластик кучи билан таъсир қилмоқ, сиқмоқ.

Суюқликлар ҳар томонга баравар куч билан босади.

9. Маълум бир нарсани бошқа бор нарса устига қўймоқ, тегизмоқ; тўсмоқ.

Назирқул унинг елкасини ишқади, латта ҳўллаб, пешонасига босди. — С. Аҳмад, Ҳукм

Қизнинг қўлларига аста қўлимни босдим. — С. Сиёев, Ёруғлик

Рустамжон Меҳрихоннинг юмшоқ қўлларини, бинафшаларни юзига босди. — Саодат

Кам пир дока рўмолининг учини лабига босиб, ерга қаради. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Халча хола бўлса, бир чеккада гунг бўлиб, рўмолининг учини оғзига босиб турибди, бир акамнинг афтига, бир оёқларига қарайди. — М. Мансуров, Ёмби

10. Чоп қилмоқ, нашр этмоқ.

Китоб босмоқ. Матнни машинкада босиб кўпайтирмоқ. Суратини босиб чиқармоқ.

— Бу ерда ўтган можарони Қумрихонга айтиб беринг, ҳикоя қилиб ёзсин, албатта, босиб чиқарамиз, — деди. — А. Қаҳҳор, Бек

Шундан кейингина газеталарда подшо тахтидан тушганлиги хабарини босиб чиқаришга рухсат тегди. — К. Яшин, Ҳамза

11. Кўп миқдорда устма-уст қўймоқ, тахламоқ, зичлаб йиғиб қўймоқ, зичлаб жойламоқ ёки ортмоқ.

Қанорга ун босмоқ. Аравага беда босмоқ.

Бизнинг Қаландарбой кузда камбағалларнинг пахтасини арзон-арзон сотиб олиб, саройига босиб қўяди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Ҳайдар ота қараса, шу ялангликка янтоқ босиб қўйишибди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Уй эгаси ошга сабзи босиб, Отабек ёнига келди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

12. Тўшамоқ, ётқизмоқ; тўсмоқ, беркитмоқ.

Ёʻлга шох босмоқ.

Сувни уч-тўрт чақирим юқоридан икки ёғига чим босиб, кўтариб келиш лозим бўлади. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Шартта фуфайкамни ечдим-у, ўпирилган жойга босдим. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

13. Қўймоқ, суртмоқ, тортмоқ.

Бу ким бўлди? Юзлари худди олмадай таранг. Бир жуфт қуралай кўзи сурма босгандай қора. — Ҳамза, Бой ила хизматчи

Бир вақт қарасам, сурма босган кўзлари ғамгин бўлиб қолди. — С. Аҳмад, Ҳукм

14. Илгари сурилмоқ, илгарилаб бормоқ, юрмоқ.

Ёʻлчи олдинги қатордаги эркак ва аёллар билан бирга ҳайқириб, яна маҳкама сари босиб борди. — Ойбек, Танланган асарлар

15. Қопламоқ, ўраб олмоқ, қамрамоқ; эгалламоқ; элитмоқ.

Тер босмоқ. Туман босмоқ. Қоронғилик босмоқ. Зулмат босмоқ. Ажин босмоқ. Уйқу босмоқ.

Маҳмуджонни муздек тер босди. — Муштум

Ранглари оқарди, кўз олдини қуюқ туман босди. — Ж. Абуллахонов, Орият

Атрофни ғира-шира қоронғилик босган, қамишлар ваҳимали шитирлар эди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Зулмат босган атрофлар гўё қирон етган ўлкадай бесас. Ш. Раҳмон, Юрак қирралари. У

Насимларнинг эшигига етганда, бир зумда юрагини ҳаяжон босди. — Ф. Мусажонов, Ҳукм

Унинг [Онахоннинг] вужудини қўрқув босди. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

Қўллари титради, кўзларини ҳасрат босди. — Ойбек, Танланган асарлар

Гулнорнинг юраги кучли тўлқинланди, бутун гавдасини тотли бир титроқ босди. — Ойбек, Танланган асарлар

Шамол турди, қум кўча бошлади, ер-кўкни қум босди. — К. Яшин, Ҳамза

Қоп-қора ис босган шипидан қамишлар осилиб турарди. — Ойбек, Танланган асарлар

Отлиқлар қор босган қирғоқ бўйлаб ярим соатча кезишди. — Ҳ. Ғулом, Машъал

Тўхтабуванинг ажин босган юзида ғурур ва бахт порлади. — С. Зуннунова, Янги директор

Ҳамма ёқни оғир сукунат босди. — Т. Рустамов, Мангу жасорат

Ёнбош қўйган ҳамон, кўзи юмилиб, уйқу босарди. — Т. Рустамов, Мангу жасорат

қўлимга қоғоз-қалам олдим дегунча, эсноқ босади. — Муштум

16. Тинчлантирмоқ, тинчитмоқ, тиймоқ; ҳовуридан туширмоқ, эпга келтирмоқ.

Жанжални босмоқ. Тўполонни босмоқ.

Самандаров қаламининг орқаси билан столни қоқиб, ғовурни босди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Орифжон хотинини босиб қўйди. — С. Аҳмад, Сайланма

Халқни босиш келмай-дими қўлингдан? — Ҳ. Олимжон

17. Камайтирмоқ, пасайтирмоқ ёки тўхтатмоқ; қондирмоқ.

— Оғриқни босадиган япроқ топиб келаман, — деди Мажид. — Шу билан овунаман, Ҳовримни босаман, ака. — Н. Сафаров, Оловли излар

Бу уқубатли кунларнинг аламини девор ошиб келган йигитнинг эркалашларигина боса оларди. — С. Аҳмад, Ҳукм

Шафтолининг сершарбат этлари ёзнинг иссиқ кунларида чанқоқ босди бўлади. — К. Маҳмудов, Мевалар

Ҳайдарбойнинг кўримсиз чойнакларидаги қуюқ ва суюқ чойлари ўтган-кетган ёʻловчиларнинг ҳам чанқовини босиб туради. — П. Турсун, Ўқитувчи

18. Куч (зўрлик) билан бостириб келмоқ, эгалламоқ, ишғол қилмоқ.

Йигитнинг сараси ёв босганда билинар. — Мақол

Кунлардан бир кун мана шу бойнинг уйини куппа-кундуз куни намозгар пайтида ўғри босди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Дод! Вой дод! Қароқчилар босди!!! — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Душман босган она юрт учун Ясалгандек қилич-у найза. — Х. Даврон, Болаликнинг овози

Бирдан босди жоҳил оломон. — Гулдаста

Душманлар кечувдан ўтиб, шаҳарни босиб олишибди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

19. Тўсатдан келмоқ, кўпчилик бўлиб келиб қолмоқ.

Уйни меҳмон босди.

Ие, Холмат акани меҳмон босган, шекилли. — Ўзбекистон қўриқлари

20. Қуламоқ, ағанамоқ.

Бу оғил босиб қолмаса, деб қўрқаман. — Ойбек, Танланган асарлар

Икки бўлмали кичкина пастқам уй, том босай деб турибди. — С. Сиёев, Ёруғлик

Ёʻлкаларни босиб қолган харобалар устида болалар ирғишиб юрар эди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

21. Ушлаб, чегириб қолмоқ.

Ишлаган ҳақини қарзига босиб қолибди.

22. Устун келмоқ, устун келиб ошиб тушмоқ.

Аста-секин бошланган чапак тобора авж олиб, соз овозини босиб кетди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Ҳалиги гажакдор жувон икки қўлини ҳам, овозини ҳам баланд кўтариб, ғала-ғовур, шовқинни босиб тушди. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

Дастурхоннинг четини босмоқ.

ким ёнига борса, Зебини мақтаб гапирар, унинг дутор чалиши, чок тикиши, тўппи босишларини ҳикоя қилар эди. — Чўлпон, Кеча ва кундуз

24. айн. Тахтакачламоқ 1.

25. Махсус усулда (тўқимасдан) тайёрламоқ (кигиз, жун мато ҳақида).

Кигиз босмоқ.

26. -иб Равишдошнинг шаклида келиб, бирон-бир иш-ҳаракатнинг сурункасига, тўхтамай, кетма-кет, пайдар-пай бўлишини, амалга ошишини билдиради.

Кечгача босиб ухладим, жуда толиқдим. — Ғ. Ғулом, Тирилган мурда

Мен бари бир ниятимдан қайтмадим. Босиб совчи қўявердим. — Т. Мурод, От кишнаган оқшом

аччиқ чойни босиб ичиб қониққач, извошни қўшди. — Ойбек, Танланган асарлар

Бир ҳафта босиб ёққан ёмғир қора тупроқни кўпчитиб юборган. — Ўзбекистон қўриқлари

от кт.поет. Меҳр, муҳаббат, эркалаш, ўта ҳурмат изҳори сифатида лабни бирор кимса ёки нарсага тегизиш, ўпиш; муччи.

Бўса бермоқ. Бўса олмоқ.

Элмурод Зебони кузатиб қўйиб, иссиқ бир бўса ҳарорати билан қайтиб келгач, узоқ ухлолмади. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

Севишганлар қўли бир-бирига чирмашди. Дудоқларда бўса чақнади. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

Бўсасини алмашмайман бол билан, Ёрга етдим армон билан, зор билан. — Қўшиқлар

от 1. анатомия Тананинг бўйиндан юқориги, олдинги (одамда, ҳайвонларда) қисми; калла.

Дўст бошга боқар, Душман — оёққа. — Мақол

Ўзбек ойим боши билан келинига ризолик билдириб, баракалла! деб қўйди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Баданим ўт бўлиб ёнди, бошим оғриб, кўзларим тинди, — деди Ҳожи хола. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

У шошиб, от бошини чап тарафга бурди. — С. Аҳмад, Уфқ

2. кўчма Ақл-ҳуш, мия.

Тоғнинг кўрки тош билан, одамнинг кўрки бош билан. — Мақол

Агрономга ўз боши билан иш қилишга рухсат бериш керак. — С. Нуров, Нарвой

Қоратой Ёʻлчининг елкасини дўстона қоқиб деди: — Роса бошинг бор, иним Ёʻлчи, олтин бошинг бор. Гапларинг — бари ҳақ. — Ойбек, Танланган асарлар

3. Бошлиқ, раҳбар.

Яхши йигит — давранинг боши. — Мақол

Яхши хотин эрни элга бош қилур, Ёмон хотин эрини гадо қилур. — Мақол

Ёмонга бош бўлгунча, яхшига ёʻлдош бўл! — Мақол

Қирқ йигитга бош бўладиган хотин эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Синглингнинг тўйига сен бош бўласан, сенинг тўйингга Робия бош бўлади. — Ў. Ҳошимов, Икки эшик ораси

4. сфт. Лавозим, мансаб жиҳатдан катта, юқори турувчи.

Рустам Сурхондарё вилоятидаги колхозда бош агроном бўлиб ишлаётибди. — Муштум

Директорнинг бу гапи бош инженерга қаймоқдай ёқиб кетди. — Муштум

Унинг отаси бош чўпон, ўзи эса чўпон ёрдамчиси бўлиб ишлай бошлади. — Газетадан

Бундан сўнг ҳам бош мирзолигингизни эмас, мирза Анварлигингизни эҳтиром қиламиз. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

5. Улкан, катта, асосий.

Озгина юргач, Боғизоғоннинг бош арки олдидан чиқдилар. — Ойбек, Навоий

Мана Хоразмнинг жанубий бош дарвозаси. — И. Жабборов, Кўҳна харобалар сири

Бош соврин таъсис этилди — Газетадан

6. сфт. Энг муҳим, асосий, етакчи.

Кейинчалик мактаб саҳнасида ўйналадиган спектаклларда ҳамиша бош ролларни ижро этадиган бўлди. — С. Кароматов, Ҳижрон

— Ҳузурингизга келишимнинг бош сабаби шундадир! — деди Ҳасанали. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

7. сфт. Энг олдинги, биринчи.

Қутидор бўлса, кўз очиб кўрган қудамиз, хотининг бўлса, бош келинимиз. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Ёши улғайганда уйланганидан, бош боласи мен эдим. — Ойбек, Танланган асарлар

8. кўчмас.т. Одам, киши.

Бир бошга бир ўлим. — Мақол

Бир бошга юзта хўжайин бор. — С. Нуров, Нарвой

Бу бош дунёга келиб нималарни кўрмади-а! — А. Қодирий, Ўтган кунлар

9. саноқ сонлар билан Чорва ҳисобида ҳар бир адад жонивор.

Ҳар бош сигирдан икки ярим минг литрдан сут соғиб олинди.

Колхоз чорвасига бир юз ўн тўққиз бош мол қўшилди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

10. Тик нарсаларнинг тепа қисми, учи, чўққиси.

Шамол бўлмаса, дарахтнинг боши қимирламайди. — Мақол

Тоқатлига тоғлар эгар бошини, тоқацизнинг бировлар ер ошини. — Мақол

Қуёш тик кўтарилиб иссиқдан майсаларнинг боши эгилди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

Гул очилгай қонларнинг бошида, Лолалар бор булоқларнинг тошида. — Ҳ. Олимжон

11. Бирор маросим, тадбир, воқеа-ҳодисанинг рўй бериш, амалга ошиш жараёнидаги дастлабки босқич.

Юсуфбек ҳожининг ўзи иш бошида туриб, Ойбодоққа ташқари ҳовлини тозалатарди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Юринг, холажон, қизни ўзим топа-ман, тўйнинг бошида ўзим бўламан, ёр-ёрни ҳам ўзим айтаман — О. Ёқубов, Песалар

Билдимки, бу иғволарнинг бошида ўзи бош-қош. — К. Яшин, Ҳамза

12. Ён, олд, томон.

Саидмурод ака хашакчилар бошига борганда, улар тушликка чиқишган экан. — Н. Қобул, Беморлар

Тез-тез бошимга бориб тур. — С. Аҳмад, Юлдуз

13. Ўрин, каравот ва шу кабиларнинг бош қўйиладиган юқори томони; шундай ўринда ётган кишининг белдан юқори томонидаги жой.

сўри устига ёзилган ўриннинг бош томонидаги учи тепага чўнқайтириб қўйилган ёстиқлар озода ҳаётдан хабар берарди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

ўрнидан дик этиб туриб, каравот бошига ташлаб қўйилган шимнинг камарини суғуриб олди. — М. М. Дўст, Лолазор

Асқар ота бориб, сағананинг бош томонига чўкка тушди ва баланд овоз билан қурон ўқиди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Ҳожи Кумушнинг бошига келиб ўтирди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Бир вақт ҳушимга келсам, отам бошимда йиғлаб ўтирибди, — деди Ҳожи хола. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

14. Баъзи отлар билан бирикиб, шу от орқали ифодаланган нарсанинг ўзини ёки у ўрнашган жойни, ён-атрофини билдиради.

Нигор ойим ўчоқ бошида овқат пишириш билан машғул эди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

Мулланаврўз хирмон бошида қолди. — С. Айний, Қуллар

Отам машъалани тутиб, охур бошига бордилар. — Ш. Холмирзаев, Оғир тош кўчса

Ҳайдар ота шу баҳона билан у ёқ-бу ёқни ҳам кўрай деб, айланишроқ бўлса ҳам, бозор бошидан юрди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

15. Чўзиқ, давомли, бўйли нарсалар, жой, майдонларнинг бошланиш жойи ёки охири, этаги; шундай нарсаларнинг икки учидан, чеккасидан, томонидан бири.

Дарё бошланган жой дарё боши дейилади. — География

Ёрмат Ёʻлчини судраб, кўчанинг бошига, аравалар тўхтаган жойга югурди. — Ойбек, Танланган асарлар

Хиёбоннинг бу бошида нақшдор, ҳаворанг баланд айвоннинг бир чеккаси кўриниб турарди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Аваз дала бошида, омонат бир чайла соясида соч олиб турарди. — С. Сиёев, Аваз

Хонанинг у бошидан бу бошига юрди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

16. Воқеа, ҳодисанинг, бирор муддат ёки фаслнинг, асар, матн ва шу кабиларнинг бошланиш жойи, пайти, аввали, муқаддимаси.

Ишимнинг боши ёʻқ, Ошимнинг моши ёʻқ. — Мақол

Тўйнинг боши — бошлангунча. — Мақол

Қиз сўзнинг бошини эшитиб илжайди, охирини эшитиб, қўрқувдан бўзарди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Мамлакат урушнинг бошидаёқ отадан айрилиб, она қўлида қолди. — Ў. Умарбеков, Сирли соҳил

Тўти бу хатнинг бошини эшитибоқ, ўзини ерга кўтариб урган эди. — С. Зуннунова, Олов

— Мен, бўлмаса, гапни бошидан бошлай, — деди Абдурасул. — П. Турсун, Ўқитувчи

Сентябрь бошларида полк ғарбга томон ёʻл олди. — Ойбек, Танланган асарлар

Ҳомиднинг совчиси бошқа совчиларнинг муқаддимаси, ёз бошида келадиган қалдирғочларнинг ёʻлбошчиси эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

17. Воқеа, ҳодиса ва шу кабиларнинг бошланиши учун баҳона бўлган нарса, дастлабки сабаб.

Қўшнимнинг оши — жанжалнинг боши. — Мақол

Қумринисо Собирахонга кўз қисиб: — Ўйин-кулгимизнинг боши Баҳрихоннинг тўйи бўлади, — деди. — А. Қаҳҳор, Хотинлар

Бахтни бировларнинг остонасидан қидиришнинг ўзи бахцизликнинг боши! — А. Қаҳҳор, Оғриқ тишлар

18. Баъзи ўсимликларнинг калла ёки чочоқ шаклидаги ҳосили, меваси.

Топган гул келтирар, топмаган — бир бош пиёз. — Мақол

Пеш-тахта олдига бориб, саватдаги узумдан бир бош танлади-да, тарози палласига қўйди. — К. Яшин, Ҳамза

Қаёқдан ҳам бир бош кўкнор топиб ичирдик, оғзига жийданинг сувини томизиб кўрдик. — С. Сиёев, Ёруғлик

19. саноқ сонлар билан Карра, ҳисоб.

20. 3-шахс эгалик ва жўналиш келишик, ўрин-пайт келишик, чиқиш келишик аффикслари билан кўмакчи вазифасида қўлланади (бошига, бошида, бошидан).

Болалар ва ўсмирлар спорт маркази