ot
1.
anatomiya
Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; kalla.
Doʻst boshga boqar, Dushman — oyoqqa. — Maqol
Oʻzbek oyim boshi bilan keliniga rizolik bildirib, barakalla! deb qoʻydi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
— Badanim oʻt boʻlib yondi, boshim ogʻrib, koʻzlarim tindi, — dedi Hoji xola. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
U shoshib, ot boshini chap tarafga burdi. — S. Ahmad, Ufq
2.
koʻchma
Aql-hush, miya.
Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki bosh bilan. — Maqol
Agronomga oʻz boshi bilan ish qilishga ruxsat berish kerak. — S. Nurov, Narvoy
Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: — Rosa boshing bor, inim Yoʻlchi, oltin boshing bor. Gaplaring — bari haq. — Oybek, Tanlangan asarlar
3.
Boshliq, rahbar.
Yaxshi yigit — davraning boshi. — Maqol
Yaxshi xotin erni elga bosh qilur, Yomon xotin erini gado qilur. — Maqol
Yomonga bosh boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl! — Maqol
Qirq yigitga bosh boʻladigan xotin edi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
Singlingning toʻyiga sen bosh boʻlasan, sening toʻyingga Robiya bosh boʻladi. — Oʻ. Hoshimov, Ikki eshik orasi
4.
sft.
Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi.
Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda bosh agronom boʻlib ishlayotibdi. — Mushtum
Direktorning bu gapi bosh injenerga qaymoqday yoqib ketdi. — Mushtum
Uning otasi bosh choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay boshladi. — Gazetadan
Bundan soʻng ham bosh mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz. — A. Qodiriy, Mehrobdan chayon
5.
Ulkan, katta, asosiy.
Ozgina yurgach, Bogʻizogʻonning bosh arki oldidan chiqdilar. — Oybek, Navoiy
Mana Xorazmning janubiy bosh darvozasi. — I. Jabborov, Koʻhna xarobalar siri
Bosh sovrin taʼsis etildi — Gazetadan
6.
sft.
Eng muhim, asosiy, yetakchi.
Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha bosh rollarni ijro etadigan boʻldi. — S. Karomatov, Hijron
— Huzuringizga kelishimning bosh sababi shundadir! — dedi Hasanali. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
7.
sft.
Eng oldingi, birinchi.
Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, bosh kelinimiz. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, bosh bolasi men edim. — Oybek, Tanlangan asarlar
8.
koʻchmas.t.
Odam, kishi.
Bir boshga bir oʻlim. — Maqol
Bir boshga yuzta xoʻjayin bor. — S. Nurov, Narvoy
Bu bosh dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a! — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
9.
sanoq sonlar bilan
Chorva hisobida har bir adad jonivor.
Har bosh sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.
Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz bosh mol qoʻshildi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
10.
Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi.
Shamol boʻlmasa, daraxtning boshi qimirlamaydi. — Maqol
Toqatliga togʻlar egar boshini, toqatsizning birovlar yer oshini. — Maqol
Quyosh tik koʻtarilib issiqdan maysalarning boshi egildi. — Shuhrat, Shinelli yillar
Gul ochilgay qonlarning boshida, Lolalar bor buloqlarning toshida. — H. Olimjon
11.
Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich.
Yusufbek hojining oʻzi ish boshida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Yuring, xolajon, qizni oʻzim topa-man, toʻyning boshida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman — O. Yoqubov, Pyesalar
Bildimki, bu igʻvolarning boshida oʻzi bosh-qosh. — K. Yashin, Hamza
12.
Yon, old, tomon.
Saidmurod aka xashakchilar boshiga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan. — N. Qobul, Bemorlar
Tez-tez boshimga borib tur. — S. Ahmad, Yulduz
13.
Oʻrin, karavot va shu kabilarning bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy.
soʻri ustiga yozilgan oʻrinning bosh tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar ozoda hayotdan xabar berardi. — Shuhrat, Shinelli yillar
oʻrnidan dik etib turib, karavot boshiga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi. — M. M. Doʻst, Lolazor
Asqar ota borib, sagʻananing bosh tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan quron oʻqidi. — A. Qahhor, Asarlar
Hoji Kumushning boshiga kelib oʻtirdi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
— Bir vaqt hushimga kelsam, otam boshimda yigʻlab oʻtiribdi, — dedi Hoji xola. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
14.
Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi.
Nigor oyim oʻchoq boshida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi. — A. Qodiriy, Mehrobdan chayon
Mullanavroʻz xirmon boshida qoldi. — S. Ayniy, Qullar
Otam mashʼalani tutib, oxur boshiga bordilar. — Sh. Xolmirzayev, Ogʻir tosh koʻchsa
Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor boshidan yurdi. — A. Qahhor, Asarlar
15.
Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri.
Daryo boshlangan joy daryo boshi deyiladi. — Geografiya
Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning boshiga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi. — Oybek, Tanlangan asarlar
Xiyobonning bu boshida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi. — A. Qahhor, Asarlar
Avaz dala boshida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi. — S. Siyoyev, Avaz
Xonaning u boshidan bu boshiga yurdi. — Shuhrat, Shinelli yillar
16.
Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi.
Ishimning boshi yoʻq, Oshimning moshi yoʻq. — Maqol
Toʻyning boshi — boshlanguncha. — Maqol
Qiz soʻzning boshini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan boʻzardi. — P. Tursun, Oʻqituvchi
Mamlakat urushning boshidayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi. — Oʻ. Umarbekov, Sirli sohil
Toʻti bu xatning boshini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi. — S. Zunnunova, Olov
— Men, boʻlmasa, gapni boshidan boshlay, — dedi Abdurasul. — P. Tursun, Oʻqituvchi
Sentyabr boshlarida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi. — Oybek, Tanlangan asarlar
Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz boshida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
17.
Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab.
Qoʻshnimning oshi — janjalning boshi. — Maqol
Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: — Oʻyin-kulgimizning boshi Bahrixonning toʻyi boʻladi, — dedi. — A. Qahhor, Xotinlar
Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning boshi! — A. Qahhor, Ogʻriq tishlar
18.
Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi.
Topgan gul keltirar, topmagan — bir bosh piyoz. — Maqol
Pesh-taxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir bosh tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi. — K. Yashin, Hamza
Qayoqdan ham bir bosh koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik. — S. Siyoyev, Yorugʻlik
19.
sanoq sonlar bilan
Karra, hisob.
20.
3-shaxs egalik va joʻnalish kelishik, oʻrin-payt kelishik, chiqish kelishik affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi (boshiga, boshida, boshidan).
