сфт. Муайян бўйи бўлган, бўйга эга.
Баланд бўйли йигит.
Шу пайт кўча бошида ўрта бўйли, қотмадан келган бир аёл кўринди. — Газетадан
Кабинетга баланд бўйли, нозиккина, чиройли бир қиз кирди. — С. Зуннунова, Янги директор
Қидирув
«бўйли» бўйича 181 та натижа: Изоҳли
Луғат мақолалари
90 тасфт. 1. Мол-дунёси, давлати, бойлиги кўп; бадавлат, давлатманд.
Бой одам. Фақир пиёда юрар. Бой — туяда. — Мақол
Чоракор чораклаб олар, бой акам — ботмонлаб. — Мақол
Хўжайиннинг дадаси катта бой эди, мол-мулкни беҳад йиққан эди. — Ойбек, Танланган асарлар
Ёшлигимда бойлар эшигида қарол-лик қилганман. — Газетадан
2. Иқтисодий жиҳатдан мустаҳкам, ҳеч нарсадан камчилиги, муҳтожлиги ёʻқ; тўкис, бадавлат.
Юрт бой бўлса, унинг бозори ҳам тўкин бўлади. — У. Норматов, Талант тарбияси
Биз бой эканмиз, деб қазилмаларнинг кулини кўкка совурдик. — Фан ва турмуш
3. (кўпинча жўналиш келишигидаги сўз билан). Таркибида, бағрида керакли ва фойдали нарсалар кўп, мўл.
Темирга бой руда. Ери бойнинг эли бой. — Мақол
Ўзбекистон замини ҳам маъданларга бой. — Фан ва турмуш
Булар ҳам доривор моддаларга бой, ҳам озуқабоп ўсимликлардир. — Фан ва турмуш
Жийда гулининг атирга бой ҳиди уфуриб турибди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
4. Бирор нарсаси, жиҳати, хусусияти етарли даражада, тўла-тўкис, бекам-у кўст.
Бой тил. Бой тажриба. Бой кутубхона.
Отаси ўзининг бой кутубхонаси билан бежиз фахрланмасди. — К. Яшин, Ҳамза
Искандар ҳавас ва таажжуб билан биноларга, бой жиҳозларга, айниқса нозик санъат буюмларига, эшик ва деразаларга назар ташлаб қўярди. — Ойбек, Нур қидириб
Ўтган ҳар бир кун серзавқ, сермазмун, турли воқеаларга бой бўлди. — Газетадан
Унинг хотираси ҳайратда қоларли даражада бой ва тиниқ эди. — Газетадан
5. с.т. шв. (одатда эгалик қўшимчалари билан) Эр; турмуш ўртоғи.
Бойим уйда ёʻқ эдилар. Оч киши мой танламас, қари қиз бой танламас. — Мақол
Айланайин бойимдан, Кишноқи шу тойимдан. — Бойчечак
Ман билдим: аммамнинг бойи ўлибди, Билсанг, аммам есир бўлиб қолибди. — Интизор
6. Бойларга мурожаатда ёки улар ҳақида сўз борганда, уларнинг номи ўрнида ёки номига қўшиб ишлатилади.
Бой ота! Бу гапни бир айтдингиз, яна қайтиб гапирманг! — Ҳамза, Бой ила хизматчи
Хушхабарлар мана энди жанобингиздан бўлади-да, бой почча. — Ҳамза, Паранжи сирлари
Ниҳоят, ичкари ҳовли эшиги тарақ этиб очилиб, Миродилбой кўринди. — У. Исмоилов, Сайланма
7. Киши исмининг таркибий қисми бўлиб келади:
Болтабой. Тешабой, Жўрабой.
- Бой касал Ўзи оғир бўлмаса-да, парвариш талаб қиладиган ёки шундай парвариш учун баҳона бўлган касаллик; шундай касалликка учраган одам. Дард деган нарса анойи беморни топса, танасидан чиқмай ўтириб олади. Шунинг учун ҳам оғриғининг тайини ёʻқ беморларни бой касал дейишади. — Муштум
- Бой бермоқ 1. Ютқизмоқ, маҳрум бўлмоқ (ўйинда, ишда, курашда, турмушда). Бой берилган ишга пушаймон бўлишдан фойда ёʻқ. — Н. Сафаров, Ҳаёт мактабиМенинг бой берадиган нарсам ёʻқ, акаси, бой бериб бўлганман. — А. Мухтор, АсарларҚулай фурсатни бой бермоқ.Шу ғанимат пайтни бой берсак, пахта ҳақида ўйлашнинг ҳожати ҳам қолмайди. — С. Аҳмад, ҲукмҚандай тўғри келса, шундай яшашлик — умрни бой беришликдир. — Газетадан
- Сир(ни) бой бермоқ Махфий нарсани ёки заиф томонларини билдириб қўймоқ. Сир бой бердинг — бош бой берма. — МақолБўтабой энди қўрқиб кетди, лекин сир бой бермади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариУ сап оғринди, лекин сир бой бермади. — М. М. Дўст, Лолазор
от 1. Бой бўлишлик, бой мавқейи; мол-мулкнинг йиғиндиси, мажмуи; мўллик.
Ота бойлиги ерга сингар, Меҳнат бойлиги — элга. — Мақол
Бу йигит яхшигина давлатманд бўлса ҳам нима учундир, бойлиги билан бўлмай, Ҳомид хотинбоз деб шуҳратланган. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Ҳовли саҳнига, айвонларга сеп ёʻйилди. Сепнинг бойлиги, тури, ранг-баранглиги ҳаммани ҳанг-манг этди. — Ойбек, Танланган асарлар
Йирикроқ тошлар ҳукмронлик ва бойлик ифодаси саналган. — С. Кароматов, Олтин қум
2. Дунё, давлат, мол-мулк.
Муҳаббат бойликка боқмас. — Мақол
Рўзғор ўлчов билан, Бойлик тежов билан. — Мақол
Ўн олти минг қўй, икки ярим минг йилқи ҳазилакам бойлик эмас. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар
Бойлик бор жойда самимийлик ўрнини сохталик эгаллайди. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат
3. Табиий, моддий ресурслар мажмуи.
Ер ости бойликлари. Моддий бойликлар. Табиий бойликлар. Қазилма бойлик.
Эндиликда Ўзбекистон улкан табиий бойликлар, кўпдан-кўп ноёб саноат маҳсулотлари ватанидир. — Саодат
Ўлкамиз табиий бойликларини ўрганиш ишига нуфузли олимларимиз салмоқли улуш қўшмоқдалар. — Газетадан
Эндиликда инсониятга зарур моддий бойликларнинг учдан икки улуш и аёл қўли, аёл ақл-заковати билан яратилади. — Газетадан
4. Ақлий, руҳий, маънавий фаолият ҳосиласи, мажмуи.
Миллий бойлик. Маданий бойлик. Маънавий бойлик. Ақлдан ортиқ бойлик ёʻқ. — Мақол
Тарихий ва маданий ёдгорликлар — бизнинг миллий бойлигимиз, чексиз фахримиздир. — Газетадан
Халқ ўз тилини энг улкан миллий бойлик сифатида асраши керак. — Газетадан
рвш. Сўз бораётган пайтдан бирмунча вақт олдин; ҳали; яқинда.
Боя шивалаб ёға бошлаган ёмғир тинганди. — М. Муҳамедов, Қаҳрамон изидан
Мунира ҳам, Аҳмад ҳам боя ўрталарида бўлиб ўтган тўқнашувни унутмаган эдилар. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат
- Боя(т)дан бери Анчадан бери (сўз бораётган пайтга нисбатан). Чокар боядан бери бир нима демоқчи бўлар, аммо Авазнинг феълини билганидан тилини тишлаб тургандек эди. — С. Сиёев, АвазЖоним билан, боятдан бери айцангиз бўлмасмиди Ойбек, Танланган асарлар.
от Қадимги Москва Русида ҳоким синф вакили, катта ер эгаси.
от 1. (3-шахс бирликда — бўйни)
2. Одам ва умуртқали ҳайвонлар гавдасининг бош билан танани бириктирувчи қисми.
Ўғрини солсанг қўйнингга, Сиртмоқ тушар бўйнингга. — Мақол
Хотин — бўйин, эр — бош. — Мақол
Тонгнинг майин шабадаси Нусратбекнинг бўйинларини ёқимли силаб-сийпалади. — С. Нуров, Майсаларни аёз урмайди
Тўрткўз бўрининг бўйнидан қаттиқ тишлаб, у ёққа-бу ёққа юлқилаб кўрди. — С. Анорбоев, Ҳамсуҳбатлар
Қора кўзлари учқун сочиб порлайди. Кўкраклар баланд. Бўйни оқ марвариддай силлиқ, лаблари эҳтиросли. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар
3. Баъзи асбобларнинг ингичка узунчоқ қисми; бўғиз.
Дуторнинг бўйни. Шишанинг бўйни.
Деворига толгул ва бўйни узун офтобанинг сурати солинган баланд айвон. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
Нўш этиб, уйга келурман, ерда турмайдур оёқ, Шишалар бўйни узилсин, бош эгиб қон йиғласин. — Ҳабибий, Девон
4. тех. Ўқ, вал ва шу кабиларнинг подшипникка ўрнатиладиган қисми.
Вал бўйни.
- Бўйин букмоқ Бу даҳшатни, офатни, у, эҳтимол, бир тақдир, бир зарурият деб тушунганда, балки камтарлик билан бўйнини буккан бўлар эди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Бўйин эгмоқ (ёки солмоқ) 1. Бошни қуйи солмоқ. Иккала от узоқ ёʻл босиб ҳориганидан, оғир бошларини кўтаришга мажоли келмагандай, бўйинларини эгиб турарди. — С. Анорбоев, ОқсойЭгилган бўйинни қилич кесмайди. — МақолШунда ҳам ўзидан паст деб юрган кишисига бўйин эггиси келмади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ солКумуш уялиб, зўрғагина салом берди ва Юсуфбек ҳожининг яқинига келиб, бўйин эгди. — А. Қодирий, Ўтган кунларБўйин эгиб ҳаммаси, Таъзим қилиб туради. — ОйсулувДушманга бўйин эгма. — МақолЭски раислар бўйин эгармикан бу ёш жувонга. — И. Раҳим, ИхлосЭшбоев бу такаббур, безбет болани бўйин эгишга мажбур қилолмаган эди. — Ёшлик
- Бўйин қисмоқ [Отам] Бир кун эримнинг узоқ сайилга кетганини эшитиб, уйимга етим боладек бўйнини қисиб кириб келди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Бўйин бермоқ Бўйсунмоқ, гапга кирмоқ, кўнмоқ. У бировга бўйин беришни ёмон кўра-ди. — С. Аҳмад, УфқИкки йигит чопа келиб, унинг жиловидан тутишди. Қора Бахмал бўйин бермай, силтаб ташларди. — С. Аҳмад, Жимжитлик
- Бўйин бурмоқ Сал норозилик қилиб, ишдан бўйин бурганларнинг боши балога қолар, бундайларга сургун, бадарға доим таҳдид солиб турарди. — К. Яшин, Ҳамза— Сиз, устод, бир нима десангиз, биз бўйин бурган эмасмиз, — деди Меъморнинг чеҳраси очилиб. — Мирмуҳсин, Меъмор
- Бўйин сунмоқ Номардларга асло сунма бўйнингни, пуч ёнғоққа тўлдиради қўйнингни. — Мақол
- Бўйин товламоқ (ёки тортмоқ) Бирор ишни бажаришдан, унга қатнашишдан бош тортмоқ. Дарвеш Али қўзғолонини бостиришга Алишернинг ўзини юборинг. Ё Алишер бу ишдан бўйин товлайди, ё бориб, фитнани бартараф қилади. — Уйғун ва И. Султон, Алишер НавоийБу подшоҳимизнинг олий фармони, ундан бўйин товлайдиганларга у шафқат қилиб ўтирмайди. — К. Яшин, Ҳамза
- Бўйин тўлғамоқ Бизлар бамаслаҳат нима десак, у бўйин тўлғамас. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Бўйин қўймоқ 1. Кўникиб, бирор ишга кириша бошламоқ. Ғуломжон сўнгги кунларда меҳнатга бўйин қўйган бўлса ҳам, энди бундан ўзи қониқа олмади. — Ҳ. Нуъмон, ФаслларАширбек ноилож жиянларининг гапига бўйин қўйди. — Юсуф ва АҳмадБу ишлар худонинг иши, кўн энди, Бўйин қўйгин Оллонинг қудратига. — Юсуф ва Аҳмад
- Бўйни боғлиқ Тутқун, асир; эргаштириб, судраб юрилган. Бўйни боғлиқ ит овга ярамас. — МақолБўйним боғлиқ ҳам эмас, ечиқ ҳам эмас. Қамоқ бўлмаса ҳам, қамоққа ўхшайди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Бўйнига 1. Гарданига, зиммасига, устига. Катта рўзғорнинг ҳамма гуноҳи раиснинг бўйнига — Ш. Рашидов, Бўрондан кучлиБуларнинг барчаси унинг бўйнига қарз бўлиб ётарди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунчаНима уволи бўлса — ҳақ бўлсин, ноҳақ бўлсин — гувоҳнинг бўйнига, деб ҳукм қиламан. — Луқмони ҲакимМен қўлимдан келганини қилдим, энди [боланинг] уволи сизнинг бўйнингизга — ерсиз қоладими, етим бўла-дими — А. Қаҳҳор, Асарлар
- Бўйнига арқон солмоқ Мажбур қилмоқ. Албатта, менинг бўйнимга биров арқон солаётгани ёʻқ. Тушунган одам [колхозга] киради. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Бўйнига миниб олмоқ 1. Бўйсундириб, измига тушириб олмоқ. Эркак бошимни эгиб, қайтиб бораманми, унақада хотиним бўйнимга миниб олади. — С. Аҳмад, УфқКампир кўзига ёш олди: — Ўғилгинамнинг бўйнига миниб олган бу жувонсўхта. — Муштум
- Бўйнига олмоқ 1. Ўз устига, зиммасига олмоқ. [Ҳомид:] Башарти шу хизматни бажариб беришни бўйнингга олсанг, онт билан айта-манки, давлатимнинг ярмиси сеники бўлсин! — А. Қодирий, Ўтган кунларМарғуба оғирликни яна ўз бўйнига олмоқчи бўлиб турган эди. — С. Зуннунова, Кўк чироқларВоҳидовга шипшитиб қўйишни мен бўйнимга оламан. — С. Зуннунова, Янги директорБир гап билан бойлаб бердим қўлимни, Бойлоғлиман, бўйнимга олдим ўлимни. — РустамБиз жаллод даррасига, оқ пошшо сургунига, хон болтасига, тўралар, бойлар калтагига чидашни бўйнимизга олганмиз. — С. Сиёев, АвазСамад, ўзинг гуноҳингни бўйнингга ол, шундай қилсанг, жазонг ҳам енгил бўлади. — ЁшликБўлди энди, айбни бўйнимга олдим-ку ахир. — К. Яшин, ҲамзаҲамон айбни ўз бўйнингизга олмайсиз, астағфирулло. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Бўйнига осилмоқ Бировга хиралик қилиб ёпишиб олмоқ. Бунча менинг бўйнимга осилиб олдинг?
- Бўйнига тушмоқ 1. Гарданига, зиммасига, устига тушмоқ. Башарти мажлисдан ўтказишса, бўйнимга катта қарз тушади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариШундай қилиб, мовут менинг бўйнимга тушиб турибди, денг?! — С. Зуннунова, Янги директорАйб кимнинг бўйнига тушди?
- Бўйнига қўймоқ 1. Гарданига, зиммасига, устига юкламоқ, топширмоқ. Мен ҳозир бой билан гаплашаман, ҳовлингни ўзингга қайтартираман, тўй харажатларини бойнинг бўйнига қўяман. — Н. Сафаров, Танланган асарларкелган совчиларнинг ўзларига ёқмаганига гуноҳнинг барини Кумушнинг бўйнига ағдариб жавоб берар, аммо иккинчи ёқдан тузукроқ жойни кўзлар эдилар. — А. Қодирий, Ўтган кунларСалимбойвачча қоғозни қўлда маҳкам сиқиб, ғурур билан давом этди: —Бу нарса қўлимдами, ҳеч ким бирон айбни бўйнимга қўя олмайди. — Ойбек, Танланган асарларЁлғон айтмаган бўлса, юзлаштир, бўйнимга қўйиб берсин! — А. Қаҳҳор, Асарлар
- Бўйнида(ги) Гарданида(ги), зиммасида(ги), устида(ги). Уй-рўзғор, мол-ҳол, бола-чақа — ҳаммаси Холисанинг бўйнида эди. — С. Нуров, НарвойКатта синглим Ойшахон тўртинчи синфда ўқийди. Ҳовлини супуриш, идиш-товоқларни твиш ўшанинг бўйнида. — Х. Тўхтабоев, Сариқ девни минибАввало бўйнингдаги қарзингни уз, ундан кейин кигиз билан бигиз сўра-да. — К. Яшин, Ҳамза
- Бўйнидан бойлагандай Бирор иш-амални бажаришга мажбурлик ҳолати; мажбуран, эрксиз равишда; истаб-истамай.
- Бўйнидан соқит қилмоқ Қутулмоқ, озод бўлмоқ. Улар эшакларни бўйинларидан соқит қилиш тўғрисида маслаҳат қилишибди. — Луқмони Ҳаким
- Бўйни ёр бермаслик Бўйсунмаслик, ўзига эп кўрмаслик, истамаслик. Ўқишга бўйни ёр бермаган Абдусаттор ёшлигида кўча-кўйда судралиб юрди. — ГулдастаПўлатжон Абдураҳмонов ўз ота-онасига ёрдам беришдан бош тортиб, колхозда ишлашга бўйни ёр бермай, текин томоқ излаб, шаҳарма-шаҳар, қишлоқма-қишлоқ дайдиб юрибди. — М. Абдуллаев, Текин томоқ
- Бўйни ёʻғон кўчма Зўравон, муштумзўр; чапани одам. [Ўғлингизнинг] Бошига бир мушт уриб, бир бурда қаттиқ нон берадиган бир бўйни ёʻғонга тегмасам, мен ҳам юрган эканман. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Бўйни синмоқ Мағлуб бўлмоқ, енгилмоқ. Канизлар эса: — Осимжон сўзида туролмади, бўйни синди-ку, — деб таъна қилди,\ар. — Ж. Шарипов, Хоразм
Таърифлар ичида
73 таайиқмурут Раънодошлар оиласига мансуб паст бўйли дарахт (нокнинг бир тури).
мускулдор айн. Мускулли. Баланд бўйли, мускулдор бир одам эшикни очди. С. Зуннунова, Гўдак ҳиди
елкали айн. Елкадор. Рустам баланд бўйли, кенг елкали, баҳодир йигит бўлиб етишди. Олтин бешик
бўрибағир бот. Итжумуртгуллилар оиласига мансуб, барги тухумсимон, гуллари сарғиш-яшил бута ёки паст бўйли дарахт.
тиқ-тиқ Тиқ с. такр. Ёнғоқли боғ эшигин [Олимжон] чақирди тиқ-тиқ уриб. Барваста бўйли киши чиқди: Ким? деб ҳол сўриб. Қ. Муҳаммадий.
биюрғун Шўрадошлар оиласига мансуб, шохлари жигарранг, майда баргли, паст бўйли, сершох, ярим бута. Тиканак баргли, кўп йиллик чўл ўсимлиги.
Эртаклар
4 та
Халқ оғзаки ижоди
Икки зийрак йигит қароқчилар тўдасига дуч келади. Улар ўзларининг ақл-заковатлари билан қароқчиларни қўлга туширишга муваффақ бўлишади.
Халқ оғзаки ижоди
Уч ўғилли подшоҳнинг кенжа ўғли Эркенжа саргузаштлари ҳақидаги эртак. У турли қийинчиликларга дуч келади ва ҳайвонларнинг ёрдами билан уларни енгиб о
Халқ оғзаки ижоди
Камбағал балиқчи чолнинг ўғли вазирнинг ҳийлалари туфайли подшоҳнинг қийин топшириқларини бажаришга мажбур бўлади. Унинг саргузаштлари давомида кутилм
Халқ оғзаки ижоди
Бу эртакда камбағал чол ва унинг ўғли Рустамнинг бой Ҳалимбой зулмидан қочиб, тоғда айиқлар билан дўстлашиб, паҳлавон бўлиши ҳикоя қилинади. Рустам о
Шева материаллари
14 та
Бухоро вилояти · пакана
паст бўйли эркак
Қорақалпоғистон Республикаси · бедов от; узун бўйли, қорни ингичка қўй; касаллиги туфайли туғмайдиган сигир
Қашқадарё вилояти · бута тури
ўтинлик ва деворга пардалик учун ишлатиладиган пакана бўйли тиканакли бута
Бухоро вилояти · пакана
паст бўйли аёл
Фарғона вилояти · дупоя
Сандоннинг новча бўйли, думли, икки томонида тумшуқли бир тури
Андижон вилояти · дупоя
Сандоннинг новча бўйли, думли тури