Қидирув

фл. 1. Билмоқ 1-5 феълларининг орттирма нисбати.

Қоровул томоқ қириб, ўзининг уйғоқ эканини билдирди. — Мирмуҳсин, Умид

Наврўз Янги кун, Янги йил деган маънони билдиради. — Фан ва турмуш

Бу ҳам сенинг ўз ишингга садо-қатингнинг зўрлигини билдиради. — С. Аҳмад, Юлдуз

2. Ошкор қилмоқ, сездирмоқ; очмоқ.

Жўмард ёʻқлигини билдирмас, тулпор — очлигини. — Мақол

Кўрганнинг тили билдирар, Куйганнинг — дили. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Бу сирни эрингдан бошқа ҳеч кимга билдирма. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Меҳмон борса бахилларнинг уйига, Атай қопиб, ҳарна феълин билдирар. — Юсуф ва Аҳмад

3. Изҳор қилмоқ, айтмоқ.

Азизхон қўлини кўксига қўйиб, миннатдорчилик билдирди. — С. Аҳмад, Уфқ

Улар ачиниб, Муроддан аҳвол сўрашди, ҳамдардлик билдиришди, кўнглини кўтаришди. — Т. Ашуров, Оқ от

Ҳар қандай инсон ўз фикрини билдириб, қалбини ёзишга ҳақли. — О. Мўминов, Хиёбондаги уч учрашув

4. Далолат бермоқ, кўрсатмоқ.

Отларнинг кишнаши, одамларнинг ҳой-ҳуйлаши манзилнинг яқинлигини билдирар эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Қизил чироқ ёнди бирдан, Тўхташимни билдириб. — Ёш куч

фл. 1. Бирор нарса, ҳодиса ёки фикрнинг моҳиятига етмоқ, бирор соҳада маълумотга эга бўлмоқ.

У биладиган одам. Сиз математикани биласизми?

Кошки тил билса-ю, у билан суҳбатлаша қолса! — Ойбек, Танланган асарлар

Тирик бўлганда, ўнта ўғилнинг ўрнини босадиган қизи борлигини биларди. — С. Аҳмад, Уфқ

Сиз ярамаснинг қилиб юрган ишларингизни биламан. — С. Аҳмад, Уфқ

2. Бирор соҳа ёки ишда маълум ўқув ёки малакага эга бўлмоқ.

Шахмат ўйнашни биласизми? У дўппи тикишни яхши билади.

Янги от, янги файтун. Ҳа, қўшишни, ҳайдашни биласизми? — Ойбек, Танланган асарлар

3. Турмуш тажрибаси туфайли хабардор, ошно, таниш бўлмоқ.

Кўп яшаган билмас, кўпни кўрган билар. — Мақол

Қари билганни пари билмас. — Мақол

Ақл ёшда эмас, бошда деган одам, билиб айтган. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

4. Хабардор, воқиф бўлмоқ.

Сиз уйда экансиз, билсам, дафтаримни олиб келар эканман эсизгина. — А. Қаҳҳор, Адабиёт муаллими

Кўп гапларни билиб қайтди. — С. Аҳмад, Уфқ

5. Ҳис этмоқ, сезмоқ; идрок этмоқ, англамоқ, фаҳмламоқ, тушуниб етмоқ, уқмоқ, пайқамоқ.

Ҳар ким ўз айбини билмас. Мақол.

Аҳмоқ ҳориганин билмас. — Мақол

Сен билган бўлсам, вақт қандай ўтганини билмайман. — Ойбек, Нур қидириб

Гапни айлантириб ўтиришдан фойда ёʻқлигини билиб, кўнглидаги бор гапни айтди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Биз энди ўз ҳақ-ҳуқуқимизни биламиз. — А. Қодирий, Ғирвонлик Маллавой

Мен сенга муносиб эмаслигимни бугун билдим. — С. Аҳмад, Уфқ

6. Тан олмоқ, қадрига етмоқ, тақдирламоқ.

Эр йигитнинг қадрини оғаси эмас, эл билур. — Мақол

Шошмай тур, ҳали у иззатини билмаган итваччани тутиб, адабини бердирмасам, Мадумар отимни бошқа қўйиб юбораман. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

7. Танимоқ, таниш бўлмоқ.

Бу ерда мени ҳеч ким билмайди.

Норматовни сизлар қанча билсаларинг, мен ҳам шунча биламан-да. — А. Қаҳҳор, Мунофиқ

Мен сиз билган Шокирбек эмас, тошкентлик Юсуфбек ҳожининг ўғли ва марғилонлик Мирзакарим аканинг куёви — Отабек. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

8. Деб ҳисобламоқ, деб санамоқ, деб билмоқ.

Ўзингни эр билсанг, ўзгани шер бил. — Мақол

Ҳалиги гапимни сир деб бил. — Ойбек, Танланган асарлар

Бола ўз қайғусини бутун бир дунёнинг қайғусидек билар эди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Чунки у оддий ҳақиқат бир минг бўёқдан соз, деб билади. — С. Зуннунова, Олов

9. Уддасидан чиқмоқ, эплай олмоқ.

Ҳали сиз ёлғон гапиришни ҳам биласизми? — А. Қаҳҳор, Айб кимда?

Сиз икки келин ушлашни билмабсиз, Зайнабга жабр қилган кўринасиз. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

10. Ихтиёри, измида бўлмоқ.

Сиз тушунмаяпсиз, ойи ҳали тағин дадаси биладилар. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

эск. поет. айн. Билан.

Лаби лаълинг била сарв-у равонинг Бағишлар оби ҳайвон-у тириклик. — Атоий

Олимжон 16 соатлик муддатни газета, журнал каби кўнгул очқичлари бўлган саҳифалар била ўтказуб, Тошкент истансасига етди. — Ҳамза, Асарлар

Тақлид сўз.

Кўза билқ этиб сувга тушиб кетди.

1. Бош келишикдаги турли сўзлар билан ишлатилиб:

2. 1) иш-ҳаракатнинг амалга ошишидаги биргалик, ҳамкорликни ифодалайди.

Отам билан келдим.

Кўчаларни, қишлоқни, айниқса Маҳваш билан бирга дарс тайёрлаган жойларни жуда-жуда қўмсадим. — Т. Ашуров, Оқ от

3. 2) иш-ҳаракат ёки ҳодисага восита бўлган нарсани билдиради.

Ошнинг таъми туз билан, одам таъми сўз билан. — Мақол

Сут билан кирган — жон билан чиқар. — Мақол

Косада лағмон кўтариб кирган Марғуба бир қўли билан шишани ушлади. — С. Зуннунова, Кўк чироқлар

Инсон хатони кўпроқ ўз тили билан содир қилади. — Газетадан

4. 3) иш-ҳаракатнинг тарзи, ҳолати ва шу кабиларни билдиради.

Бутун кучи билан. Ботирлик билан. Осонлик билан. Диққат билан.

Хатда Санобар эрининг қайтишини сабрсизлик билан кутаётганини ёзар эди. — С. Зуннунова, Кўк чироқлар

Акбарали тупроққа ёнбоши билан тушди. — С. Аҳмад, Уфқ

Ойша хола бу овозни бутун қалби, борлиги билан тингларди. — С. Зуннунова, Кўк чироқлар

5. 4) иш-ҳаракатнинг қачон содир бўлгани ва қанча вақт давом этганлигини билдиради.

Маҳваш ҳам кундузи билан шу ерда бўлади. — Т. Ашуров, Оқ от

6. 5) иш-ҳаракатнинг бирор жой бўйлаб ёʻналишини билдиради.

Бу растада икки томонда беш-олтита катта дўкон бўлиб, тор, камгак ёʻл билан баззозликка, шоҳифурушлик растасига туташар эди. — Ойбек, Танланган асарлар

7. 6) иш-ҳаракат ёки ҳолатнинг рўй бериши, юзага чиқишига қайси нарса сабаб (асос) бўлганлигини билдиради.

Командирнинг буйруғи билан келдим.

Ҳар бир нарсага олдиндан ҳукм этиш тўғри эмас ҳар бир иш Оллоҳнинг буйруғи билан бўлади. — Ойбек, Танланган асарлар

8. Бркт. боғл. взф.

9. 1) гап бўлакларини, асосан, уюшиқ бўлакларни боғлайди ва вазифасига кўра ва боғловчисига тенг келади.

У қалам билан қоғозни чўнтагига солиб, ўрнидан турганда, Бўтабой келди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Булар кўздан ғойиб бўлгандан кейин, Канизак билан Сидиқжон бутанинг орқасидан чиқишди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

10. 2) пайт ва тўсиқсиз эргаш гапли қўшма гапларда бош гап билан эргаш гапни боғлаш учун хизмат қилади.

Дераза очилиши билан, Ёʻлчи бошини кўтарди. — Ойбек, Танланган асарлар

Бармоқ сараклатиб, сўзга оғиз жуфтлаши билан, бирдан ёʻтали тутди. — А. Обиджон, Аканг қарағай Гулмат

Ҳалво деган билан, оғиз чучимайди. — Мақол

Ер бўлгани билан, ҳосил бўлмаса қийин. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор

от 1. Бирор нарса (транспорт воситалари)дан фойдаланиш, бирор жойга (театр, спорт саройи ва бошқалар) кириш ҳуқуқини берадиган ҳужжат, чипта.

Трамвай билети. Сиркка кириш учун билет.

Тўғри вокзалга келиб, Қўнғирот поездига билет олдим. — С. Сиёев, Ёруғлик

Кондуктор бизнинг рўпарамизга келиб қолди. Мен дарҳол Ҳафизахонга илтифот қилдим: — Билет олдингизми, ёʻқми, Ҳафизахон? — Гулдаста

2. Бирор ташкилот, партия, ижтимоий-сиёсий гуруҳга ёки ҳарбий соҳага аъзоликни, алоқадорликни тасдиқловчи расмий ҳужжат.

Партия билети. Аъзолик билети. Студентлик билети. Ҳарбий билет.

Халқ-демократик партиясининг янги аъзоларига партия билетлари топширилди. — Газетадан

У ерда [тугунчада] Дадахон аканинг ҳарбий билети, аллақандай ташаккурномалар бор эди. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

3. Имтиҳон саволлари ёзиб қўйилган варақа.

— Билет олинг, — деди. Имтиҳон пайтида билет нима-ю, чўғ нима! Шафқат тилагандай еекин қараб қўйдим. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Имтиҳон қоғозини ташлаб, дуч келган билетни олдим. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

4. Ўйинда пул ёки бошқа хил ютуқлар чиқишини ваъда қилиб сотиладиган ҳужжатлар. Лотерея билекти.

Жўравой билетларни қўлига олгач, мажбурлаб берилган лотереяларга кўпинча ютуқ чиқади, деган миш-мишларни эслаб, кўнглида қандайдир умид учқуни йилт этди. — Ёшлик