от 1. Инсон миясининг дунёни акс эттириш ва шахснинг воқеликка муносабатини бошқариб турадиган фаолияти; фикрлаш қобилияти.
Жонзотлар ичида биргина одамзодга ақл ато этиб, юрагига диёнатни жойлабди. — Н. Норқобилов, Тўқнашув.
2. Фикрлаш қобилиятининг амали; фаҳм-идрок, зеҳн.
Ақлинг билан кўр, кўз алдайди. — Мақол
Қайси вазирим ақли зийрак, донишмандлигини билдирса, хазинамдан ўн тилло ва бош оёқ сарпо бераман. — Луқмон Ҳаким.
3. Мулоҳаза, маслаҳат тарзидаги фикр.
Кўпдан кўп ақл чиқар. — Мақол
Энди мени ақлим шуким, ўшал кандидатингиз томонига ўтганларни қўлга олиш учун Нурмат акамнинг ҳовлисига чақириб, бир оз зиёфатча билан кўнгилларини топиб шояд қўлга олиб қолармиз. — Ҳамза, Бурунги саволлар
- Ақлдан озмоқ Фикрлаш қобилиятини ёʻқотмоқ, эс-ҳушидан айрилмоқ. Биринчи қадаҳ чанқоқни босиш учун, иккинчиси — хурсандчилик, учинчиси — кайф қилиб ҳузурланиш, тўртинчиси эса ақлдан озиш учун ичилади. — Газетадан
- Ақл бовар қилмаслик, ақлга сиғмаслик Тасаввурга сиғмаслик, тасаввур эта олмаслик. Нурлан ақл бовар қилмайдиган ҳикоясини базўр тамомлади. — Газетадан
- Ақлдан адашмоқ ёки ақлини ёʻқотмоқ, ақлини емоқ, ақли кетмоқ Тўғри фикр-мулоҳаза юритиш, тўғри идрок этиш ҳолатини ёʻқотмоқ, эс-ҳушини ёʻқотмоқ. Қизнинг чиройлилигига баззоз бола беҳуш бўлиб, ақлдан адашиб ётиб қолибди. — Луқмон Ҳаким.Яхши кўрганда, қизлар ақлини ёʻқотиб қўяди дейишади. — П. Қодиров, Уч илдизБобо, хафа қилдинг мендай ўғлингни Ақлинг кетиб, бобо, сенга не бўлди. — Нурали.
- Ақлдан эмас Ақл юритиб қилинган тўғри иш эмас. Гиёҳвандлик билан кураш ёʻлида табиатни хонавайрон қилиш ақлдан эмас. — Саодат.
- Ақли етмоқ Тўғри идрок этмоқ, моҳиятини тушунмоқ.
- Ақл кирмоқ (ёки битмоқ) Ақл билан иш ютадиган бўлмоқ, эс-ҳушини йиғиб олмоқ. Қачон сенга ақл киради?! — Сўзлашувдан.
- Ақлни олмоқ Эс-ҳушини оғдирмоқ, маҳлиё қилмоқ. Кийгани гулгун қирмизи, Ақлингни олар жоду кўзи. — Маликайи айёр.
- Ақлини танимоқ Ақл билан иш тутадиган бўлмоқ, шундай ёшга етмоқ. Инсон туғилиб ақлини таниган кунданоқ теварак-атрофни ўраб турган борлиқ ҳақида ўйлай бошлайди. — Газетадан
- Ақл тиш
- Ақл ўргатмоқ Панд-насиҳат, ўгит, ёʻл-ёʻриқ тарзидаги фикр-мулоҳаза айтмоқ. Биров қоқилганда, ақл ўргатувчилар, тафтишчилар кўпаяди. — С. Нуров, Майсалар аёз урмайди