фл.
1.
асосан ж. к. билан
Юриб ёки силжиб, бирор нарсанинг ичига, ички қисмига ўтмоқ, ўзини ичкари қисмга олмоқ.
Уйга кирмоқ. Ғорга кирмоқ.
Аҳмаджон бўш лаганни дастурхони билан кўтариб, қушбеги кирган эшикдан чиқди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Бектемир тездан ўзини пастликка ташлади, югура-югура, ўрмонга кирди. — Ойбек, Қуёш қораймас
Ёʻл устидан чиқиб қолган чаққон калтакесаклар ўқдай отилиб, кавакларга, тош ораларига кириб кетади. — А. Қаҳҳор, Мастон
2.
Нарсанинг орасига, ички қисмига ёриб, тешиб ўтмоқ, суқилмоқ; санчилмоқ.
Кулига тикан кирди. Ер шундай қаттиқки, қозиқ қоқсанг ҳам кирмайди.
Тош учланган қирраси билан бекнинг бошига тушиб, ярмигача ўйиб кириб кетди. — А. Қаҳҳор, Кўр кўзнинг очилиши
Аямай найзани уради Икки эмчак ўртасига, Ғарчиллаб найза киради. — Гулшанбоғ
3.
Ич томонга ботмоқ.
Эрталабдан бери ҳеч нарса емаган молларнинг қоринлари ич-ичига кирган.
Новча, икки лунжи ичига кириб кетган. — С. Сиёев, Ёруғлик
4.
Орасидан, қаторидан жой олмоқ; қўшилмоқ.
Бу мақола тўпламнинг иккинчи жилдига кирган.
Иккитасида Азимбойваччанинг оти ёзилиб, кейин ўчирилган, охиргисида мутлақо рўйхатга кирмаган. — С. Аҳмад, Ҳукм
Бу касбни қўй, ука, сартарошлик қил девдим, мана у ҳам одам қаторига кириб олди. — Гулдаста
5.
Иш, хизмат, ўқиш, жамият ва шу кабиларга қабул қилинмоқ; жойлашмоқ.
У даставвал институтга лаборант бўлиб кирди. Партияга кирмоқ. Заводга слесар бўлиб кирмоқ.
Аммо биз ишга кирган одамларни жойларга уларнинг истаги билан эмас, идора эҳтиёжи билан юборамиз. — С. Кароматов, Олтин қум
6.
Саноқ сон ёки баъзан ёш сўзи билан бирга қўлланиб, шу сон билдирган йилча умр кўрганликни билдиради.
Отам олтмишга кирди. Қиз ўн етти ёшга кирди.
Раҳмат, юзга кир, ували-жували бўл, ўғлим. — Ойбек, Танланган асарлар
7.
Пайт, ой, фасл билдирувчи сўз, сўз бирикмаси билан қўлланиб, шу пайт ёки фаслнинг бошланишини билдиради.
Ёдгор, умри бино бўлиб, баҳорнинг кириб келишини шу қадар диққат билан кузатмаган экан. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Кечикиб кирган қиш энди кун сайин совуғини кучайтира бошлаган эди. — Ойбек, Танланган асарлар
Кеч кирди. Товуқлар ғира-шира қоронғида пир-пир учиб, бостирма шипидаги қўноққа чиқа бошлади. — П. Турсун, Ўқитувчи
Март ўтди, апрель кирди. — С. Сиёев, Ёруғлик
8.
Айрим отлар билан бирикиб, шу от ифодалаган нарсанинг пайдо бўлиши ёки вужудга кела бошлаганлигини билдиради.
Кўчатлар мевага кирди. Ток ҳосилга кирди. Товуқ тухумга кирди. Юзига ранг кирмоқ.
Июнь ойининг охири. Ғўзалар айни гулга кирган вақт. — Н. Сафаров, Узоқни кўзлаган қиз
Иштаҳага кирди-ю, кулча юзига ранг югурди. — К. Яшин, Ҳамза
9.
Ўзи бирикиб келган сўз ифодалаган ҳолат, хусусият ва шу кабиларни касб этиш, шунга эга бўлишни билдиради.
Касал уйқуга кирди. Кўм-кўк осмон бирпасда кулранг тусга кирди.
Сиз келсангиз, ҳовлимизга офтоб чиққандай файз киради. — К. Яшин, Ҳамза
Уй бекаси ўзининг асл руҳига кирди, жангчиларни қиём ва печене билан меҳмон қилди. — Ойбек, Қуёш қораймас
Севгилимни чиройли йигит қиёфасига кириб олган сеҳргар иблис қўлтиқлаб келаётганидан ёниб кетдим. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
Унинг [Берунийнинг] тартибсиз, жўшқин фикрлари мунтазам бир шаклга кириб, вояга етди. — М. Осим, Жайхун устида булутлар
10.
Ўтмоқ, ўтиб ўзлашмоқ.
Бу одатлар қардош халқлардан кирган. Сут билан кирган жон билан чиқар. — Мақол
Русча “кандидат”, кандидатура сўзларининг эквивалентлари сифатида эса тожик тилидан кирган номзод (ҳозирги маъносида) сўзи қўлланади. — ЎТА
11.
Айрим сўзлар (масалан, сезги аъзоларини билдирувчи қулоқ, бурун каби сўзлар) билан қўлланганда, нарсанинг шу аъзога таъсир этиб, сезги уйғотишини билдиради.
Гулнинг ҳиди бурнига кирмоқ.
Ўйлайман-у, мияга ҳеч нарса кирмайди. — Гулдаста
Авазнинг қулоғига унинг гапи кирмас, у тарсаки егандек, шайх Саъдийнинг шоҳ сатрига тикилиб ўтирарди. — С. Сиёев, Ёруғлик
