Поиск

Adabiyot va sanʼatni oʻrganishdagi subyektiv-idealistik oqim. Formal maktab XIX asrning oxirida yuzaga kelib, asrimizning 10—20- yillarida toʻliq shakllandi. Uning asosiy prinsiplari G. Velflin («Klassik sanʼat»), V. Xlebnikov, A. Beliy («Simvolizm»), V. Shklovskiy, B. Eyxenbaum, V. Gofman, Yu. Tinyanov, B. Tomashevskiy, R. Yakobson, A. G. Gornfeld, A. Kruchenix, V. M. Jirmunskiy va 1916 yilda Petrogradda tashkil etilgan OPOYAZ (Poetik tilni oʻrganish jamiyati) aʼzolarining asarlarida bayon qilingan. Formal maktab badiiy ijodni oʻrganishda asosan realizm va marksistik prinsiplarga qarshi edi. Formal maktab namoyandalari goʻzallikni anglashda I. Kant izidan borib, real voqelik va uning turli jihatlarini aks ettirish sanʼatning vazifasiga kirmaydi deb hisoblar edilar. Badiiy asar shaklini uning mazmunidan ajratib tahlil etish esa badiiy shaklga xos xususiyatlarni oddiy qayd etishdan iborat boʻlib qoladi. Formal maktab vakillari koʻproq badiiy til, turli xil soʻz oʻyinlari, epitetlar, koʻchim, sintaktik shakllarni tadqiq qilishga katta ahamiyat beradilar. Ular uchun badiiy obraz poetik tilga xos oddiy vosita, xolos. Badiiy asar kompozitsiyasida esa ular nutq parchalarining joylashishi, parallel hodisalar, sintaktik parallelizmlar hamda takrorlarni nazarda tutadilar. Formal maktab vakillarining eng nozik va eng kuchsiz tomoni ularning adabiyot tarixini tekshirishlarida koʻrinadi. Adabiyotni ijtimoiy hayotdan alohida qaraganliklari, uning jamiyat taraqqiyoti bilan bogʻliq holda oʻzgarib borishini inkor etganliklari sababli ular uslublar almashinishini badiiy shakldagi oddiy oʻzgarishlar, eski shakllarning yangi shakl tomonidan siqib chiqarilishi deb tushunadilar. Formal maktab u yoki bu badiiy shakl xususida juda qimmatli kuzatishlar olib borganligiga qaramay, maʼlum bir sistemaga solingan adabiy tushunchalarni, qonuniyatlarni kashf eta olmadi. Shuning uchun ham keyinchalik V. M. Jir-, formal maktab

— «Natural maktabi». XIX asrning 40—50-yillarida rus adabiyotida mavjud boʻlgan rus realizmi koʻrinishini anglatuvchi tushuncha — ilgʻor realistik oqim. Bu oqim asosan Gogol ijodi bilan bogʻliq boʻlib, uning badiiy prinsiplarini rivojlantirgan, yozuvchidan hayotni chuqur oʻrganishni va uni badiiy asarda hayot haqiqatiga mos ravishda tasvirlashni talab qilgan. «Natural maktab»ning asosiy mafkurachisi V. Belinskiy boʻlgan, uning nazariy prinsiplarini rivojlantirishga V. Maykov, A. Pleshcheev va boshqalar ham xizmat qilgan.

Keng maʼnoda — adabiy oqim; tor maʼnoda — biror buyuk sanʼatkor ijodining boshqa yozuvchilar uchun badiiy mahorat maktabi boʻlishi., adabiy maktab

XIX asrning oxiri — XX asr boshlarida rus folkloristikasida paydo boʻlgan eng taʼsirli oqimlardan biri., tarixiy maktab

Gʻarbiy Yevropa va rus adabiyotshunosligi hamda folkloristikasida XIX asrda yuzaga kelgan oqim boʻlib, uning tarafdorlari xalq ijodining eng qadimgi asoslari mifologiya va dinga borib taqaladi deb hisoblaydilar. Jumladan, ularning fikricha, xalq eposi xudolar haqidagi miflardan kelib chiqqan emish. Mifologiya maktabi asosan XIX asrning birinchi yarmida Germaniyada yuzaga keldi. Uning asoschisi aka-uka Vilgelm (1786—1859) hamda Yakob (1785—1863) Grimmlardir. Ularning «Nemis mifologiyasi» kitobida mifologik maktabning nazariy asoslari bayon qilingan. Aka-uka Grimmlar hind-yevropa mifologiyasi qadimiy bir negizga borib taqaladi, deb faraz qiladilar va hind-yevropa xalqlari miflarini qiyosiy oʻrganadilar. Keyinchalik Germaniyada A. Kun, V. Shvars, V. Manngardt; Fransiyada M. Breal; Angliyada M. Myuller; Rossiyada F. I. Buslayev, A. N. Afanasev, O. F. Miller, A. A. Potebnya mifologik maktab qarashlarini rivojlantirdi. Mifologik maktab tarafdorlari oʻzlarining siyosiy va falsafiy qarashlari bilan revolyutsion-demokratlardan uzoq edilar. Shuning uchun ularning asarlarida oʻtmish ideallashtirilar, xalq ijodidagi mifologik motivlar yuksak qadrlanar edi. Mifologik maktab vakillarining ojiz tomonlari N. G. Chernishevskiy, N. A. Dobrolyubov, M. Ye. Saltikov-Shedrinlar tomonidan tanqid qilingan. XIX asrning 70- yillarida F. I. Buslayev va A. A. Potebnyalar oʻzlarining mifologik nazariyalaridan asta-sekin chekina boshladilar. Mifologik maktabning birdan bir katta xizmati shundaki, ularning tashabbusi bilan koʻpgina xalq ijodi asarlari toʻplamlari yuzaga keldi. Masalan: nemis xalq ertaklari aka-uka Grimmlar tomonidan, rus xalq ertaklari esa A. N. Afanasev tomoni-, mifologiya maktabi

XIX asrning oxirgi choragida folklor va yozma adabiyotni oʻrganishda yuzaga kelgan ilmiy yoʻnalish. Bu yoʻnalishning asoschisi nemis psixologi, faylasufi, folkloristi Vilgelm Vundt (1832—1920) dir. Ijod jarayonida ijodkorning psixologik holati haqidagi taʼlimot bu yoʻnalishning asosini tashkil etadi. Vundt birinchilar qatorida miflarning yuzaga kelishi, poetik obrazlarning yaratilishi jarayonini tekshiradi. Vundt ijodiy jarayonda tush koʻrish va gallyutsinatsiyalarga katta oʻrin beradi. Uning nazariyasini «Ertaklarning paydo boʻlishi haqida» (Leypsig, 1889) hamda «Ertak» (Leypsig, 1911) kitoblarining muallifi Leyen oʻzining fantastik ertaklarini yaratishda qoʻllaydi. Vundt nazariyasi psixologiyadagi freydizm yoʻnalishining asoschisi Freydga katta taʼsir koʻrsatadi. Rus adabiyotshunosligi va folkloristikasida Vundt yoʻnalishiga bogʻliq boʻlmagan holda A. A. Potebnya (1835—1891) boshchiligida psixologik yoʻnalish yuzaga keladi. Uning fikricha, atrofni oʻrab olgan muhitni inson ongi tartibga soladi, badiiy ijod ijodkor ruhiy holatining mahsuli hisoblanadi, shu bilan birga, ijod jarayoni inson ruhiy olamini boyitadi, chuqurlashtiradi. Potebnya va Vundtning nazariyalari badiiy ijod masalasiga subyektiv qarashlari, til va poeziyadagi ramziylik — obrazlilikning ahamiyatini ortiqcha baholashi jihatidan bir-biriga oʻxshab ketadi. Potebnya adabiyotshunoslikka soʻz va obrazning «ichki shakli», obraz va shaklning birligi hamda ularning mohiyati, poetik obrazlarning mif orqali soʻzdan oʻsib chiqqanligi haqidagi nazariyani olib kirdi. Uning fikricha, har bir mifda yangidan bilingan va mif yaratilgunga qadar maʼlum narsa birgalikda mavjud boʻladi. Poeziyada esa bular farqlanib, metaforaga asos yaratadi. Potebnya mif va obraz yaratishda soʻzga katta ahamiyat beradi, chunki, uning fikricha, soʻz oʻzida obrazning asosini tashiydi. Potebnya maqol, masal va ertaklarning paydo boʻlishi haqida ham qimmatli fikrlar aytgan. Ayniqsa, uning folklordagi ramziy obrazlar haqidagi kuzatishlari diqqatga sazovordir. Potebnya nazariyasi D.N. Ovsyaniko-Kulikovskiy, A. G. Gorn-, psixologik maktab