Поиск

naql

ertak, choʻpchak. Xalq ogʻzaki ijodiga xos epik tur janri. Xalq ertaklari barcha xalqlar ogʻzaki ijodiga xos qadimiy janrdir. Har bir xalqning ertaklarida mazkur xalqning dunyoqarashi, milliy xarakteri, sinfiy munosabatlari, turmushi maʼlum darajada oʻz ifodasini topadi. Dunyoda, ay-

rivoyat. Biror tarixiy hodisa yoki kechmish voqeani fantastik tarzda tasvirlovchi asar. Afsona va rivoyatda tarixiy voqelik fantastika libosida boʻladi. Ular oʻz shakliga koʻra fantastik ertaklarga yaqin turadi. Rivoyat bilan afsona oʻxshash boʻlsa ham oʻzaro farqlarga egadir. Rivoyatlarda afsonaga nisbatan tarixiylik ustun turadi. Aksincha, afsonalar rivoyatlarga nisbatan fantastik boʻyoq va diniy elementlarga boy boʻladi. Toʻmaris va Shiroq afsonalari rivoyatga misol boʻla oladi. Grek tarixchisi Gerodot Toʻmaris afsonasida tarixiy voqea — massaget qabilalari bilan ahmoniylar oʻrtasidagi urushni badiiy shaklda yozib qoldirgan. Shuningdek, rus xalqi orasida sarkarda Chapayev haqida ham koʻplab afsonalar toʻqilgan. Maʼlumki, Chapayev tarixiy shaxs. Ammo uning toʻgʻrisida xalq orasida yaratilgan barcha hikoyalarni haqiqat deb boʻlmaydi. Shuning uchun u koʻpincha afsonaviy (legendarniy) qahramon deb talqin qilinadi. Bundan tashqari skazaniye termini qadimiy rus adabiyoti koʻrinishlaridan birining nomini ham anglatadi.

ertakchi, baxshi. Xalq ogʻzaki ijodining epik va lirik turga xos namunalarini aytuvchi, kuylovchi professional ijrochilarni ifodalovchi tushuncha. Bunday ijrochilar deyarli barcha xalqlar orasida xalq ogʻzaki ijodining bilimdonlari sifatida mashhur boʻlganlar. Har bir xalq oʻz baxshilarini turlicha atagan: greklar rapsod, ruslar skazitel, kavkaz xalqlari ashug, ispanlar xuch, nemislar shpilman va h.k. Rus xalqi orasida afsonaviy baxshi Bayan nomi mashhurdir. Keyingi yillarda rus folkloristlari I. T. Ryabin kabi bilinalar ijrochisini, Marfa Kryukova kabi ertakchilarni aniqladilar. Baxshi va ertakchilar oʻzbek xalqi madaniyati tarixida ham katta oʻrin tutadilar. Hozirgi kunda Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli kabi oʻzbek baxshilarining nomlari Ittifoqimizda mashhurdir.

ertak-drama. Ertak asosida yaratilgan yoki fantastik xarakterdagi dramatik asar. Masalan, A. S. Pushkinning «Ruslan va Lyudmila» asari dramalashtirilib, ertak-dramaga aylantirilgan. Poʻlat Moʻminning «Paxtaoy va Chanoqvoy», Sobir Abdullaning «Tohir va Zuhra» pesalari ham ertak asosida yaratilgan dramalardir.

bayon uslubi, hikoya uslubi. Uslub koʻrinishlaridan biri boʻlib, bu uslubda ijodkor oʻz fikrini ertak tarzida bayon qiladi. Masalan, A. S. Pushkinning «Tilla baliq va baliqchi chol haqida ertagi» xuddi shu uslubda yaratilgan. Sirtdan qaraganda shoir oddiygina ertak aytayotganday tuyuladi. Ammo u oʻz ertagi bilan ochkoʻzlikni keskin tanqid qiladi. Shuningdek, M. Ye. Saltikov-Shchedrin ham «Vijdon yoʻqoldi» ertagida oʻsha paytdagi rus dvoryan va pomeshchiklarining vijdonsizligini ertak uslubida fosh qilib tashlaydi.