Поиск

yerning yuqori “qattiq” qobigʻi. Oʻziga yer qobigʻi va Yer mantiyasining yuqori qismini qamrab oladi. L. qalinligi 50-200 km ni tashkil qiladi.

tektonosfera geologik va fizik (reologik) mazmuniga koʻra: birinchidan — kontinental poʻst va mantiyaga, ikkinchidan — litosfera va astenosferaga boʻlinadi. Oʻz navbatida litosfera plitalarga, kontinent va okeanlarga hamda undan kichik qismlarga ajraladi. Litosferaning birinchi tartibli strukturaviy elementlari sifatida okean va kontinent ajratiladi. Ular bir-biridan poʻstning tarkibi, tuzilishi va qalinligi bilan farq qiladi. Okean poʻsti yupqa boʻlib 5—6 km, uch qatli: 1 qat choʻkindi majmua — chuqursuvli gilli, kremniyli va karbonatli choʻkindilardan (qalinligi 1 km gacha); 2 qat bazalt majmua — bazalt jinslar (ostki qismida parallel daykalar sistemasi)dan; 3 qat yuqorida gabbro, pastda yoʻl-yoʻl gabbro-ultramafit majmuadan tarkib topgan. Hozirgi davrdagi okeanlar va chuqursuvli chekka dengiz havzalarining yoshi 180 mln. yilgacha. Kontinent poʻsti qalin — 70—75 km gacha (oʻrtacha 35—40 km) boʻlib, u ham uch qatli: yuqoridagi choʻkindi qatda — asosan, kontinental yotqiziqlar; oʻrta qatda — granit-gneysli va pastki qatda — granulit-bazitli jinslar uchraydi. Kontinental poʻst jinslarining yoshi Yer yoshiga yaqin boʻlib, 4 mlrd. yilga toʻgʻri keladi. Litosfera qalinligi okeanlarda 80—100 km gacha, qitʼalarda 150—200 km gacha, baʼzan 400 km gacha (T.Jordan). Kontinentlarga shuningdek, kontinental shelflar (mas., Russ Arktikasi, kengligi 1000 km dan koʻp), yassi togʻliklar (mas., Iberiy, Kvinslend, Yangi Zelandiya va b.) va mikrokontinentlar (mas., Madagaskar, Rokoll va b.) ham mansub. Kontinentlarda poʻstning, shu bilan birga litosferaning tuzilishi, tarkibi va tektonik rejimiga koʻra birinchi tartibli birliklar ajratildi, ular ham oʻz navbatida ikkinchi tartibli birliklarga — harakatchan mintaqalar va turgʻun maydonlarga boʻlinadi. Okeanlarda birinchilari okean oʻrtaliq togʻ tizmalariga, ikkinchilari — abissal gekisliklarga boʻlinadi, kontinentlarda esa mos holda burmalanish togʻ mintaqalari — orogenlar- va platformalar- karton-, Litosferaning strukturaviy birliklari

Ю.М.Пущаровский (1987) fikricha, geotektonik konsepsiya boʻlib, unga muvofiq turli reologik xossa va darajaga ega boʻlgan strukturali qatlamlanishlar boʻyicha litosfera ichida bir-biridan farqlanuvchi yuzalar ajratiladi. Qatlanish tarkibini vertikal yoʻnalishda turli-tumanligi litosfera massasini qatlanish boʻyicha harakatlanishiga olib keladi. Tezligi boʻyicha bir-biridan keskin farq qiladigan ayrim litoplastinalar mustaqil morfostruktura elementlarini hosil qiladi. Litosferaning qatlanishi plitalarning konvergent chegaralarida, ayniqsa kolliziya (qarama-qarshi toʻqnashuv) sharoitlarida yaqqol ifodalanadi, shuningdek, plitaichi maydonlarida ham uchraydi. Qatlanish yuzasi sifatida: choʻkindi va vulkan-choʻkindi qoplamalar ichidagi turli komponentli qatlar chegaralari, qoplama — poydevor chegarasi, Konrad yuzasi, Mox chegarasi, yuqori mantiyadagi qatlanish yuzasi ajratiladi (A.V.Peyve va b.,1987, S.D.Sokolov, 1990). L.t.q.ning ayrim qoidalaridan foydalanib kontinentlar toʻqnashuvidan hosil boʻladigan tektonik gʻijimlanish mexanizmi va plitalarning ikki yarusli tektonikasi konsepsiyasi ishlab chiqildi., Litosferaning tektonik qatlanishi