Қидирув

фл. 1. Музлаб қотиб қолмоқ, музламоқ.

Дарё тўнгди. Шўр тўнгмас, аҳмоқ ўнгмас. — Мақол

Музёрарнинг палубасида тўнгадиган қанақа суюқлик бўлса, ҳаммаси тўнгиб, музга айланади. — П. Қодиров, Уч илдиз

2. кўчма Совуқ қотмоқ, совуқ емоқ, совқотмоқ.

Совуқда қолиб, жуда тўнгиб кетдим.

Нормат ака Каримжонга яқинлашиб: — Оёғингиз тўнгган бўлса керак. Отдан тушинг, бир оз тепиниб, оёқларни эпақага келтириб олайлик. — Ё. Шукуров, Камолот

3. Қуюқлашмоқ, қотмоқ.

Тўнгиб қоладиган ёғ.

от 1. 1 Кун чиқиш пайти, субҳидам, саҳар, азон.

Баҳор тонги. Тонг пайти. Тонг шабадаси. Тонг қоронғиси.

Хўрозлар ҳам уйғониб, Бердилар тонгдан хабар. Кимларга оғир ботар, Кимни ширин аллалар. — Ғайратий

Тонгга яқин тўплар, машиналар, танклар қаланган, жангчилар қайнаган катта манзилнинг қўйнига кирди. — Ойбек, Қуёш қораймас

Эрта тонгда Нуруллабойда Аравага қўшилди отлар. — Э. Раҳим

2. кўчма Бирор нарсанинг бошланиш пайти, илк даври.

Бахт тонги.

Кунлар келар — қоп-қора уфқ Ол шафақдан бўлар лоларанг, Нажот тонгин очади қуёш. — Ғайратий

Hile, tuzak, düzen.ҲИЙЛА, ТУЗОҚ

қисқичщипцы, клещи

от Тўнка, кунда.

Тол тўнгаги. Тўнгак ковламоқ. Қўполдан тўнгак айлансин. — Мақол

Ақлли [одам] тўнгакка нозик ерини, ёриладиган ерини топиб туриб, болта уради — ақли билан ёради, ўзини қийнамайди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Сидиқжон сал юргандан кейин ёʻл бўйидаги каттакон тўнгакда ўтирган хотинни кўрди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

сфт. Тонгга мансуб, тонгда бўлган ёки бўладиган.

Тонгги шабада.

Конлар — инженерни, тоғлар — Фарҳодни, Устасин чақирар тонгги гудоклар. — Ғ. Ғулом

от 1. Ёввойи чўчқа, қобон; умуман, чўчқа.

Ер овлоқ бўлса, тўнғиз тепага чиқар. — Мақол

Эшак — иши билан, тўнғиз — тиши билан. — Мақол

Унинг Турсунбойнинг

қамиш чайласи олдидан ўрдаклар учади, яқингинасидан тўнғизлар ўтади. — С. Аҳмад, Уфқ

Қамиш ўрмонларнинг бир хилдаги салобатли шовуллаши билан тўлган жимжитлик тўнғиз овчиларининг гоҳо узоқларда гумбурлаган милтиқлари товушидан бузилади, холос. — А. Мухтор, Қорақалпоқ қиссаси

Бизникилар: Карам шўрва ичмаймиз, тўнғиз гўшти солади, дейишган эди, гўшт-ёғни ҳам ўз қўлимизга берадиган бўлишди. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

2. кўчма Тарбия кўрмаган, нодон ёки виждонсиз одам ҳақида; шу ҳайвонга нисбатли ҳақоратни билдиради.

Муҳтарам кабин отамизга! Сиз билан мени қоронғи зиндонларга тушириб, дор остларигача тортган Ҳомид исмли бир тўнғизни, ниҳоят, икки йиллик саргардонлик сўнгида тупроққа қориштиришга муваффақ бўлдим. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Кет, тўнғиз, кет, тавба қилиш замони ўтди — дер эди халқ. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Анави тўнғизнинг хириллаб ухлашига ҳавасим келяпти, — у Ғаввосни кўрсатди. — Мирмуҳсин, Меъмор

3. Мучал йил ҳисобида ўн иккинчи йил номи.

Унинг йил — тўнғиз.

Ҳай, Шукур кампир, мучалингиз тўнғиз бўлиб, сафар ойининг ўн бирида туғилганмисиз, нима бало, сира эл бўлмайсиз-а? — А. Мухтор, Опа-сингиллар

рвш. эск. кт. Эртанги, келгуси кун.

Бугун дегани тонглага тўғри келмайди. — Ойбек, Навоий

шпунтшпунт

сфт. 1. Энг катта (биринчи фарзанд ҳақида).

Тўнғич бола.

Моҳирабонудан икки ўғил ва икки қиз дунёга келиб, тўнғичи — Азимбек, ундан кейингиси — Хушрўй, учинчи-си — Каримбек ва тўртинчиси бизнинг Зайнаб эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

2. кўчма Энг биринчи, дастлабки.

Чирчиқ дарёси бўйларида кимё ва энергетика саноатининг тўнғич Копхоҳаииапу бунёд этилди. — Газетадан

[Чевар қиз] Шу тола Мирзачўл ерида етиштирилган ҳосилнинг тўнғич чаноқларидан олинганини билармикин? — Р. Файзий, Кишиларимиз қиссаси

от Тўнг хусусиятга эгалик, тўнг шахсга хос хусусият, хатти-ҳаракат.

— Мен ўз бошимга ўзим ҳоким! — тўнглик билан жавоб берди Тўғонбек. — Ойбек, Навоий

Алдагани бола яхши деганларидай, Тўламат мўйлов бола табиат; яхши гапнинг қули. Тўнглик қилсангиз, тўнини тескари кийиб олади — ундан қайсари ёʻқ. — С. Анорбоев, Оқсой

Қиёмов билан анчадан бери чиқишмай юради — бунга сабаб ўзининг тўнглиги, тўғрисўзлиги бўлса керак. — Мирмуҳсин, Умид

от Тонгада яшовчи шахс.

от Тонг отиш пайти; тонг, субҳидам.

Тошкент тонготари нақадар гўзал, Чиройли, тасвирга сиғмас, сермазмун. — Ғайратий

Тонготарга яқин бир гумбурлаб, ер силкингандай бўлди. — Мирмуҳсин, Умид

Чопиқ тонготардан кунботаргача давом этадиган бўлди. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

фл. шв. Тўнгмоқ.

[Қизларни] Эритаман деб тағин ўзингиз тўнглаб қолманг, ефрейтор. — З. Фатхуллин, Сўнмас юлдуз

Энки гўштининг ёғи оқ тусда ва тўнглайдиган бўлади. — К. Маҳмудов, Ўзбек тансиқ таомлари

фл. Тўнгмоқ феълининг орттирма нисбати.

от Кўпйиллик ўт.

фл. 1. Ўз-ўзича ғўнғиллаб, тушуниб бўлмайдиган қилиб, ғудурлаб гапирмоқ; пўнғилламоқ.

У алланималар деб тўнғиллади.

Бир сониялик сукутдан сўнг ўрнига чўзилиб, тўнғиллади. — С. Кароматов, Сўнгги бархан

Толиб ака яна нима балолар деб тўнғиллади. Аммо энди Аҳмад без бўлиб ўтирарди. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

2. Норозилик оҳанги билан, қўрс гапирмоқ.

— Кул, ҳа, кул! Сенга шунақа кулги бўлса!— тўнғиллади Сувонжон. — С. Анорбоев, Оқсой

[Салимжон] Бора-бора уйга тўнғиллаб кириб, тўнғиллаб чиқиб кетадиган бўлиб қолди. — А. Муҳиддин, Давлат қораловчиси

от Бир йиллик, баъзилари кўп йиллик баланд бўйли, тўпгулли, тўпгули етилганда кийим-бошга, ҳайвонлар танасига ёпишадиган ўцимон ўсимлик.

Нусратилла икки кунгача унинг [тойчанинг] ёлига тўнғизтароқ ёпиштириб ўйнади-ю, кейин қарамай қўйди. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

Этакка ёпишган тўнғизтароқларни юлиб ташлаб, барака қидиришлар ҳам ҳамма-ҳаммасида қайтиб келмас орзулар бор эди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

фл. Тўнғилламоқ феълининг орттирма нисбати.

н ўзбекчатез айтишрусчаскороговорка