Поиск

qoʻshish, -lish, qoʻshuv

xonalab qoʻshish

chiziqli qoʻshish

urgʻuli sheʼr tuzilishi

antik sheʼr tuzilishi. Qadimgi grek (yunon) va rim sheʼr tuzilishi boʻlib, u metrik sheʼr tuzilishi yoki metrik sistema deb yuritiladi. Bu sheʼriy sistema choʻziq hamda qisqa hijolarning maʼlum tartibda kelishiga asoslanadi. Qisqa hijolar ◡, choʻziq hijolar — shakllari bilan ifodalanadi. Bu belgilar mora deb yuritiladi. Qisqa hijolar bir mora (◡) ga teng boʻlsa, choʻziq hijolar (—) esa ikki mora (◡◡)ga teng boʻladi. Choʻziq hamda qisqa hijolarning maʼlum tartibdagi gruppalashuviga stopa (q.) deyiladi. Asosiy stopalar quyidagilardan iborat: uch morali stopalar yamb (◡ —), xorey yoki troxey (— ◡), tribraxiy (◡◡◡); toʻrt morali stopalar spondey (— —), daktil (— ◡ ◡), anapest (◡ ◡ —); besh morali stopalar — bakxiy bilan antibakxiy (◡ — —, — — ◡), kretik (— ◡ —) va toʻrt peon (— ◡ ◡ ◡, ◡ — ◡ ◡, ◡ ◡ — ◡, ◡ ◡ ◡ —); olti morali stopalar moloss (— — —), xoriyamb (— ◡ ◡ —), antispast (◡ — — ◡) va ikki ionik (◡ ◡ — —, — — ◡ ◡); yetti morali stopalar— toʻrt epitrit (◡ — — —, — ◡ — —, — — ◡ —, — — — ◡). Har bir stopadagi ritmik urgʻu olmagan kuchsiz oʻrin arsis, ritmik urgʻuli kuchsiz oʻrinlar tesis deb ataladi. Antik sheʼr tuzilishi poeziya sinkret xarakterga ega boʻlgan davrlarda, yaʼni sheʼr va muzika birgalikda ijro etiladigan davrlarda yuzaga kelib, uning nazariyasi keyinroq ishlangan. Muzika va sheʼriyat sanʼat sifatida alohida-alohida mustaqil boʻlgach, boʻgʻinlarning choʻziq va qisqaligi asosiy oʻlchov birligi sifatida qabul qilingan. Keyinchalik bu sheʼriy sistema oʻz oʻrnini sillabik (q.) va sillabik-tonik (q.) sheʼriy sistemaga boʻshatib berdi.

tonik sheʼr tuzilishi. Urgʻuli hijolarning bir nisbatda takrorlanishiga asoslangan rus, ingliz, nemis sheʼriyatidagi mustaqil sistema. Tonik sheʼr tuzilishida urgʻuli hijolar oʻrtasidagi urgʻusiz hijolar nisbati erkin boʻladi. Sheʼr ritmikasining tartibga tushish prinsipiga qarab tonik sheʼr tuzilishi oʻz ichida bir necha turlarga boʻlinib ketadi. Masalan: sillabik-tonik, dolnik va aksentli sheʼr kabilar. Rus yozma sheʼriyatida tonik sheʼr tuzilishi Trediakovskiy istilohidan keyin yuzaga keldi. Biroq ayrim tafovutlarni hisobga olmaganda, rus xalq sheʼr tuzilishi oʻz tabiati jihatidan tonik sheʼr tuzilishiga mansubdir.

Metrik sheʼr tuzilishi sistemasi qoidalariga muvofiq tuzilgan,, metrik sheʼr tuzilishi

tonik sheʼr tuzilishi

kvalitativ sheʼr tuzilishi

urgʻuli-hijoli sheʼr tuzilishi

kvantitativ sheʼr tuzilishi

Hijolarning bir xil takrorlanishi tufayli turoqlanadigan, urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻin-, sillabik sheʼr tuzilishi

— rus xalq sheʼr tuzilishi. Rus xalqi orasida koʻp asrlardan buyon yashab kelayotgan bilinalar va xalq qoʻshiqlarining sheʼriy tuzilishi, ritmik xususiyati va ritmik imkoniyatlari majmui. Rus xalq sheʼr tuzilishi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlib, ular epik sheʼrda ham, lirik sheʼrda ham oʻzgacha tarzda namoyon boʻladi. Masalan, bilinalarning sheʼriy tuzilishidagi eng umumiy xususiyatlar quyidagilardir: sheʼriy misralarning ikki urgʻu atrofiga, yaʼni misraning ikki ritmik guruhga birlashishi, aksariyat hollarda daktil klauzula bilan tugashi. Xalq lirik sheʼriyatida esa sheʼriy misralar ikki, uch, toʻrt va undan ortiq urgʻu olishi ham mumkin, bu urgʻular orasidagi hijolar nisbati erkin xarakterga ega, misralar esa koʻproq jenskaya klauzula bilan yakunlanishi lozim. Mana shu jihatlari bilan rus xalq sheʼr tuzilishi tonik sheʼriy sistemaning maxsus turini tashkil etadi. Biroq rus xalq sheʼriyati ham kuy vositasida ijro etiladi. V. M. Jirmunskiy rus xalq sheʼrining zikr qilingan xususiyatlarini nazarda tutib, uni muzikaviy-tonik sheʼr deb ataydi. Bunday sheʼrning kuylanishi uning ritmik tabiatiga taʼsir etadi. Shuning uchun ham xalq sheʼriyati oʻziga xos sheʼriy tuzilish hisoblanadi. Yozma poeziyaning gurkirab oʻsishi xalq sheʼr tuzilishiga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatgan boʻlsa ham, biroq uning yashashiga xalal bera olmadi. Aksincha, yozma poeziya xalq sheri tuzilishining keng ritmik imkoniyatlari hisobiga boyidi.

muzikaviy-nutqiy sheʼr tuzilishi

sillabik-tonik sheʼr tuzilishi. Hijolar va urgʻularning miqdori hamda tartibi bilan belgilanadigan sheʼr tuzilishi. Sillabik-tonik sheʼr tuzilishi V. K. Trediakovskiyning «Rossiya sheʼrlarining tuzilishiga doir yangi va qisqa qoʻllanma» (1735) hamda M. V. Lomonosovning «Rossiya sheʼriyati qoidalari haqida xat» (1739) asarlari eʼlon qilingach, keng qoʻllanila boshlandi. Bu sistema hozirgi kungacha rus sheʼriyatining asosiy sistemasi boʻlib kelmoqda. Sillabik-tonik sheʼr tuzilishida urgʻusiz boʻgʻin qisqa | ◡ | hisoblanadi. Sillabik-tonik sheʼr tuzilishining asosiy turoqlari quyidagilar: xorey | — ◡ |; yamb | ◡ — |; daktil | — ◡ ◡ |; amfibraxiy | ◡ — ◡ |; anapest | ◡ ◡ — |.

metrik sheʼr tuzilishi...

sillabik-tonik urgʻuli-hijoli sheʼr tuzilishi. Bu termin sillabik-tonik sheʼr tuzilishi terminiga ekvivalent sifatida qoʻllaniladi.