Қидирув

жанр. Бадиий асарларнинг ўзига хос композицион қурилишга, бадиий тасвир принсиплари ва воситаларига, баён усулларига, ҳаётий қамров имкониятларига кўра туркуми. Маълумки, ҳаётий материални тасвирлаш характери, бадиий асар асосида ётадиган конфликт характери ва унинг ҳал этилиши, воқеалар баёнининг ким томонидан олиб борилишига қараб бадиий асарлар уч катта турга бўлинади: 1) Эпик асарлар. 2) Лирик асарлар. 3) Драматик асарлар. Эпик турда тасвирланаётган воқелик, асарда иштирок этувчи турли персонажларнинг хатти-ҳаракати ва кечинмалари кўпроқ автор ҳикояси орқали кўрсатилади. Лирик турда воқелик айрим шахснинг кечинмалари, ўй-фикрлари асосида кўр-

масал жанри. Эпик турга мансуб, кўпроқ, мажозий персонажлар иштирокида таълимий ёки кескин фош этиш характерида воқеликни акс эттирувчи кичик ҳикоялар туркуми. Масал жуда кўп халқларда қадимдан мавжуд бўлган жанрдир. Қадимги Грецияда масал эрамиздан олдинги ВИ асрда мавжуд бўлиб, у Эзоп номли шахсга нисбат берилган. Ундан ҳам қадимги грек авторларидан бири Гесиод (эрамиздан олдинги ВИИИ асрнинг охири ва ВИИ асрнинг бошлари)нинг «Меҳнатлар ва кунлар» асарида ҳам масаллар мавжуд. Шарқ халқлари орасида кенг тарқалган «Калила ва Димна»да ҳам ажойиб масаллар учрайди. Масал жанри ҳамма халқлар адабиётига энг аввало халқ оғзаки ижодидан ўтган. Дастлабки масалларда таълимий-дидактик характер устунлик қилган бўлса ҳам, кейинчалик бу устунлик кучли сатирага ўтган. Рус адабиётида масал жанри ХВИИИ асрда Кантемир, Сумароков, Хемницер, Дмитриев, кейинроқ хусусан И. А. Крилов ижодида юксак чўққига кўтарилди. Криловдан сўнг жуда узоқ вақтлар рус адабиётида масал жанри ўз шуҳратини ёʻқотди. Рус совет адабиётида масал жанри қайтадан жонланди. Бунда Демян Бедний, С. Я. Маршак ва Сергей Михалковларнинг роли беқиёсдир. Ўзбек халқ оғзаки ижодида ҳам масал жанри жуда қадимдан мавжуд. Бунга мисол тариқасида жуда кўп бадиий асарларга кириб кетган «Туя билан бўталоқ», «Тошбақа билан Чаён», «Боёʻғли», «Шер билан Дуррож» каби масалларни кўрсатиш мумкин. Ўзбек масалчилигида айниқса «Зарбулмасал» асари билан Муҳаммад Шариф Гулханий кенг шуҳрат қозонди. Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий ҳам масал жанрида асарлар яратди. Кейинги давр ўзбек совет адабиётида масалчилик соҳасида Сами Абдуқаҳҳор, Ямин Қурбон, М. Худойқулов баракали ижод қилмоқда. Хуллас, масал ҳаёт иллатларини фош этишда, кишиларга таълим-тарбия беришда муҳим рол ўйновчи жанр сифатида ҳозир ҳам мавжуд.

Бадиий таржимада, ТТ таржима матнининг МТ матни жанри билан дифференсиациялашуви., Таржима жанри

Жанрлар услубиқозоқчаJanrlar stiliтуркманчаŽanrlyk stilрусчаЖанровый стиль

мемуарлар ёки эсдаликлар жанри. Ҳаётий воқеликни конкрет тарихий шаклда авторнинг бевосита ҳикояси ва иштироки асосида акс эттирувчи асарлар туркуми. Мемуар ёки эсдаликлар воқеликни тарихий конкрет воқеалар асосида ёритиши, бадиий тўқимадан холи бўлиши, воқеаларни бевосита автор баёни орқали акс эттириши ва ўша воқеаларда авторнинг шахсан иштирок этиши жиҳатидан адабий жанрлардан фарқланса, тилининг маълум даражада образлилиги, бадиий-тасвирий воситаларга бойлиги билан уларга яқин туради. Ўзбек адабиёти тарихида мемуар ёки эсдаликлар анча қадимий бўлиб, уларга Алишер Навоий-

Матнларнинг жанрий фарқланиши. Матнларнинг жанрий фарқланиши таржима механизми, таржима стратегияси билан бевосита боғлиқ. Бунда таржимон, энг аввало аслият матни конвенсияларини сақлаш керакми, ёки уларни таржима тили конвенсиялари билан алмаштириш керакми, деган икки ёʻлдан бирини танлай олиши керак. Агар аслият матни жанри таржима тилида сўзлашувчи халқ маданиятида учрамаса, таржима инновацион бўлиши мумкин (яъни маданиятда янги жанрга асос солиниши мумкин). Масалан, шарқ шеъриятига хос бўлган ғазал жанри баъзи европа тилларига таржима қилинганда шундай вазият юзага келади. Фақат манба матннинг вазифасини ва унинг манба тилда сўзлашувчи халқ маданиятидаги ўрнини билгач, манба матннинг алоҳида элементларининг аҳамиятини баҳолаш мумкин.