Қидирув

фл. 1. Ейиш ёки мазасини тотиш мақсадида бирор нарсага тилини тегизмоқ; тил воситасида оғизга олмоқ.

Асал яламоқ.

Бол ушлаган бармоғини ялайди. — Мақол

Табиб косадан бармоғига бир оз илаштириб ялади ва дарров туфлаб ташлади: — Заҳар ичибди! — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Лаган бўшагач, Ёʻлчи қўлини тортди. Қамбар лаганга бармоқларини ишқаб ялади. — Ойбек, Танланган асарлар

Камолхонов қошиқдаги юқни ялаб, узоқ таъмини олди — ҳақиқатан қатиққа ўхшайди. — А. Қаҳҳор, Икки ёрти — бир бутун

2. Тозалаш, ҳўллаш ва шу кабилар мақсадда тилини суртмоқ.

Янги бўшанган совлиқ қўзисини яларди. — С. Аҳмад, Юлдуз

Ниҳоят, гапира-гапира қақраган лабларини тили билан ялаб, Лутфинисо жим бўлди. — Ойбек, Танланган асарлар

3. кўчма Тегиб, урилиб таъсир қилмоқ (шамол, совуқ, иссиқ ва шу кабилар ҳақида).

Ҳаво булут. Изғирин бет ялайди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

Юзни, кўзни, баданни иссиқ шамол ялайди. — Й. Муқимов, Шарофат

Пода кетидан юравериб, офтоб ялаган буғдойранг юзлари бир оз тўлишгандай — Н. Фозилов, Дийдор

4. Ўз ёʻналишида нарсанинг сирт қисмини узиб, юлқиб кетмоқ (шамол, сув ва шу кабилар ҳақида).

Пояриқнинг ёқасидаги карталарни сел сал қиялаб ялаб кетибди, холос. — И. Мирзаев, Тўйбошилар

Шамол қумларни учириб, тепаликларни ялаб кетган — Мирмуҳсин, Меъмор

Чап тирсаги ачишиб оғриди: ўқ ялаб кетган бўлиши мумкин. — Ҳ. Ғулом, Тошкентликлар

фл. Яламоқ феълининг мажҳул нисбати.

от 1. Дов-дарахциз, иморациз; очиқ, бўш.

Яланг ер. Яланг майдон. Яланг қир.

Ҳамманглар ҳам яланг далада туғилганмисизлар? — Шуҳрат, Шинелли йиллар

Атроф яланг, қум саҳроси. — Ш. Тошматов, Эрк қуши

Қумли дўнгликнинг олди денгиз томон пасайиб, кети яланг текисликка туташади. — Фан ва турмуш

2. айн. Яланглик.

Аҳмаджон синчиклаб қараса, эҳе шунча одам кеча кечаси қаерда экан? Ялангларга, ёʻлкаларга одам сиғишмас эди. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз

— Меҳмонларни кутиб ол, қизим. Мана бу ерга жой қил, — деди Абдували ота, чайла ёнидаги ялангни кўрсатиб. — Ҳ. Иброҳимов, Оддий кечада

3. Кийимсиз, яланғоч.

Эгнида бир енги тирсакдан, бир бари тамоман ёʻқ илма-тешик бўз яктак бош-оёғи яланг чолни кўриб, Ғуломжоннинг юраги эзилиб кетди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Эгнида отигина қолган жулдур яктак, йиртиқ иштон, оёқлари яланг — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

4. Бир қават, енгил, юпқа кийимда.

Ойнисанинг юраги уриб, совуққа яланг чиққандай, эти увишиб кетди: Уруш!. — Ҳ. Ғулом, Тошкентликлар

5. айн. Яланг қават 2.

Шоирнинг устида яланг қўнғир мовут чакмон. — Ойбек, Навоий

6. Қиндан чиқарилган; яланғоч.

Қирқ азамат, бўл ҳа-бўл деб, Қилич яланг келаётир. — Хушкелди

от Дов-дарахциз кенг, иморат қурилмаган; очиқ, бўш ер; текислик.

Кенг ва совуқ ялангликда пахта ташийдиган ўн ғилдиракли юк машиналари қаторлашиб турарди. — П. Қодиров, Уч илдиз

Шомга яқин колхозчилар правление олдидаги ялангликка тўпланишди. — С. Аҳмад, Қадрдон далалар

Серёжа тонг ёришаётган пайтда ўрмон ичидаги ялангликни кесиб ўтди. — А. Раҳмат, Соқов бола

сфт. 1. Кийим киймаган, уст-бошсиз, кийимсиз.

Яланғоч гўдак.

Нон қадрини оч билар, Кийим қадрини — яланғоч. — Газетадан

Фосиҳ афанди, музга яланғоч ўтириб олгандай, сесканиб тушди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Унинг оёқ яланг, ярим яланғоч шўх болалари шовқин-сурон билан ўйнашар эди. — Ойбек, Танланган асарлар

2. кўчма Баргсиз, барги ёʻқ; барги тўкилган.

Сув ёқалаб ўсган яланғоч дарахтларнинг бутоқ-новдаларида совуқ шамол шувуллайди. — Ойбек, Танланган асарлар

Қуёш новча теракларнинг яланғоч новдаларини чўғдек қизартириб, адир орқасига чўкди. — С. Аҳмад, Қадрдон далалар

3. кўчма Дов-дарахциз, иморациз, гиёҳсиз; яланг.

Яланғоч ер янги чўмилтирилган чақалоқдай буғланади. — П. Қодиров, Уч илдиз

4. кўчма Устига бирор нарса тўшалмаган; палоссиз.

Нури олдинроқ юриб, саҳни яланғоч, эни бир бўйра қадар айвонга яқинлашгач катта пахмоқ кучук ўрнидан турди. — Ойбек, Танланган асарлар

Мендан бошқа одам турмайди шекилли, каравотлар яланғоч, матраслар йиғиштирилмаган. — С. Сиёев, Ёруғлик

5. кўчма Кийишга кийими ёʻқ; уст-боши хароб; камбағал, қашшоқ.

Очман! Яланғочман! Хорман! Сиз у деб сўкасиз, бу деб сўкасиз, бас-да, шунча хўрлаганингиз. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

6. Қинсиз, ғилофсиз; қин, ғилофдан чиқарилган (баъзи қурол-яроғлар ҳақида).

Хон Ҳасаннинг қиличи қўлида яланғоч — Ҳасанхон

Бир қўлида яланғоч наган, бир қўлида фонар. — Гулдаста

айн. Бошяланг.