от 1. Нафас, тин.
Дамим қайтиб кетяпти. Дамимни ростлаб олай. Чуқур дам олинг.
Жиндай дамимни ростлаб олай, уҳ ҳалиям оёғимнинг қалтироғи босилгани ёʻқ. Ҳамза, — Паранжи сирлари
Бахтингиз бор эканки, мендай кўли енгил, дами ўткир ромчига ёʻлиқдингиз. — К. Яшин, Ҳамза
От пишқирган дамига Эрир тоғдаги корлар. — Ойсулув
2. Ишдан бўш вақт; ором, ҳордиқ.
Дам бермоқ. Дам олмоқ. Дам бермай югуртирмоқ. Дам олиш уйи.
Эртага якшанба, дам олиш куни. Ўзбекистон баҳорининг гуркираган пайти. — Газетадан
Соҳибжон дамини олиб, яна ёʻлга равона бўлибди. — Зумрад ва Қиммат
Ҳатто Шарофат билан икки марта дам олиш уйига борганмиз. — Муштум
3. Бирор нарса ичига йиғилган, тўпланган ҳаво, газ.
Баллонга дам бермоқ. Дами чиққан баллон,
Аҳмад, дами чиққан пуфакдек, бўшашиб ўтириб қолди. — Мирмуҳсин,Меъмор
Илгари говмиш сигирнинг елинидек солиниб турадиган бағбақаси сўлган, дами чиққан пуфакдай шалвираган. — А. Қаҳҳор, Сароб
4. Ошқозон ёки ичакда овқатдан пайдо бўлган ел, газ.
Хом ўрик қоринни дам қилар, Ғўр масала — бошга калава. — Мақол
Янги узилган узум ични дам қилади. — К. Маҳмудов, Ўзбек тансиқ таомлари
5. Тафт, иссиқ, ҳарорат.
Аммо ўзиям дамига ош пишадиган отахонлардан. — О. Ёқубов, Песалар.
Қиём чоғи эди. Қуёш дамини ғир-ғир эсган шамол кесар эди. — Ойбек, O.v.shabadalar.
6. кўчма Куч, зўрлик; шиддат.
Азимжон ўз ротасидаги жангчилар билан душманнинг дамини кесди. — Н. Сафаров, Оловли излар
Азмкор халқнинг даҳшатли ҳамласи офатнинг дамини кесди. — Н. Сафаров, Оловли излар
Қишнинг дами кесила бошлади. — Ойбек, Навоий
7. кўчма Кибр-ҳаво; ҳовур.
Дамидан тушмоқ (қайтмоқ). Ҳали хомсан, пишарсан, бу дамингдан тушарсан. — Мақол
Бугун Бухородан комиссия келганини эшитган бўлса керак, кечаги дами ҳам қолмаган. — С. Айний, Қуллар
Ўринбой оғзидаги ошини олдирмайдиган, тутганини шарт кесадиган, дами баландгина кўринган эди. — Ҳ. Назир, Кўктерак шабадаси
8. Буғ, ҳовур, пар
- Дам солмоқ Кампир Авазнинг кўнглидагини билиб, дуо ўқиб, тупроққа дам солиб, сочди. — Маликайи айёрНури у кишига бориб, дам солдириб келади. — Ойбек, Танланган асарлар
- Дам урмоқ 1. Чуқур нафас олиб пуф демоқ, пуфламоқ; [Домуллани] Отхонага бошлаб кирдим. Тақсир, мана бемор, дедим. Домулла кулди Кейин дуо ўқиб, отга дам урди. — Ойбек, Танланган асарларНормат сўфи бешик-терватдай ликиллаб, нималарнидир пичирлаб ўкир, келинойисига дам урарди. — Муштуммен, деб уролмади дам. — Ҳ. ОлимжонҲаммаси [полвонлар] нима қиларини билмай, бошини қашиб, биронтаси ҳам бораман, деб дам урмади. — Зулфизар билан Авазхон
- Дами ичига тушиб кетмоқ 1. Нафаси қайтиб кетмоқ, нафас ололмай қолмоқ. Машҳур артистнинг дами ичига тушиб кетди. — С. Аҳмад, УфқЯна дамим ичимга тушди. Бўрон нафасни бўғарди. — Ҳ. Назир, Муҳаббат[Элмурод] Бир нафас дами ичига тушиб ўтирди-да, сўнг оғир бир энтикиб: — Ҳай, майли — деди. — П. Турсун, ЎқитувчиХўжа номини эшитиб, Ғуломжоннинг дами ичига тушиб кетди. — М. Исмоилий, Фарғона т.о.;Бу — Исматхўжага айил ботди, шекилли, дами ичига тушиб кетди. Ойдин, — Ҳазил эмиш
- Дамига тортмоқ 1. Чуқур ва кучли нафас билан ичига тортмоқ, ютмоқ. Қараса, қаттиқ бўрон кўтарилиб, аждар қизни ўз дамига тортаётганмиш. — Олтин бешикГазнинг шамоли одамни дамига тортади. — П. Қодиров, ЭркБизни шундай авраб, дамига тортаётганлар кимлар? — Нуъмон ҳожи, Мир-ҳайдар хўжа, Оқилхон тўралар. А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари. Дамини ичига ютмоқ — Гапирмасдан, жим турмоқБу ёқда қолган хотинлар дамларини ичларига ютиб, чурқ этмай туришипти. — С. Аҳмад, Уфқ
- Дамингни чиқарма 1. Нафасингни чиқарма; Бир маҳалладан бир қизни олиб қочишди. Бойваччанинг хизматкорининг қизи эмиш Дамингни чиқарма! — Ойбек, Танланган асарлар
- Дам емоқ Дамлангандан кейин ўз буғи билан етилмоқ. Чой дам еди.Ош дам егунча, пиёла неча бор қўлдан қўлга ўтди. — С. Айний, ДохундаОшпаз шийпон тагидаги тол тагида капгирни бошидан баланд кўтарди, бу ош дам еганлигига ишора эди. — И. Шамшаров, Ғурумсаройликлар
- Дам емоқ Панд емоқ; бўш келмоқ, енгилмоқ. Мақтанчоққа дам емасман. — ҲабибийБировдан дам емасман, сўзга полвон, қаҳрамонман дер. — Муштум
- Дам турмоқ Жим бўлмоқ, тинч, дим турмоқ. Дам туринг, битди қулоқлар, лаҳза, жон қурбақалар. Муқимий. Дами ичида Айтадиганини ай-толмайди, тили қисиқ.Райҳон қишлоқда, қизиникида турган кунларда Зумрадбибининг дами ичида бўлди. — Ҳ. Ғулом, Сенга интиламанТожибой қизининг ёʻқолганидан кўра одамлар ўртасида иснодга қолишидан қўрқарди. Эр-хотиннинг дами ичида, ундан-бундан сўраб суриштирайлик дейишса, гап-сўз тарқаб кетади. — С. Зуннунова, Гулхан
- Дами кесилмоқ 1. Гапи бўлинмоқ, сўзлай олмай тўхтаб қолмоқ. У Валихонга изоҳ беришга астойдил тайёрланган эди, Валихоннинг қўл силтаб, рад қилганини кўргач, дами кесилиб, оғзини очганича, тек қараб қолди. — Ш. Тошматов, Эрк қушиХуббибой ўзининг ёʻқлигидан шикоят қилиш учун оғзини жуфтласа ҳам, аммо бирдан дами кесилиб қолди. — А. Қодирий, Обид кетмонАммо бунда куёвнинг иштироки кўрилмай, шунинг ила менинг дамим кесилиб қолди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Дамини кесмоқ (ёки қирқмоқ, қайтармоқ) 1. Қувватини кетказмоқ, таъсирини пасайтирмоқ. Иссиқнинг ва ёғли овқатларнинг дамини кесиш учун ҳеч ким пиёладан, чойнакдан қўл узмас эди. — Ойбек, Танланган асарлар;Уларнинг фикрларича, кўпни кўрган муғамбир ва пишиқ домла ўқитувчи болани яхшилаб тузламоқда ва дамини қайтариб қўймоқда эди. — П. Турсун, ЎқитувчиБу тадбир орқали айрим кўзбўямачи қаллобларнинг дамини қирқмоқчи бўлгандир. — Газетадан