Қидирув

сфт. 1. Асоссиз, бесабаб, беҳуда, ортиқча, нотўғри.

Ўринсиз ғазаб. Ўринсиз араз. Ўринсиз койимоқ.

Аваз қозининг шикояти ўринсиз топилиб, мол-мулки мусодара қилинди. — Н. Сафаров, Оловли излар

Қўрқмангиз, ҳожи! Марғилон ҳокими ўринсиз қон тўкувчи эмасдир. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Ярим кечага борганда, Оқилахон қуруқ туҳмат, ўринсиз таналардан қутулиш ёʻлларини ўйлай-ўйлай, диванга суянганича ухлаб қолди. — Р. Раҳмонов, Талваса

2. Муайян вазиятга тўғри келмайдиган, ёпишмайдиган; ноўрин.

Убай, директорнинг ўринсиз ҳазилидан шартта орқасига ўгирилди-ю, кабинетдан чиқиб кетди. — Ўзбекистон қўриқлари

Муҳаммаджон ҳозир гапиришни ўринсиз деб билди ва қовоғини солиб, юзини Зокирдан ўгириб олди. — П. Қодиров, Уч илдиз

3. Бирор зарурациз қилинган; фойдасиз, нотўғри, беҳуда, чакки.

Бир бойнинг икки ўғли бўлиб, каттаси маишатпараст, серхаражат, пулни ўринсиз сарф қиладиган экан. — Шукрулло, Жавоҳирлар сандиғи

от 1. Бирор кимса ёки нарса ишғол қилиб турган ёки ишғол қилиши мумкин бўлган ер, сатҳ ёки фазо; жой.

Тошни ўрнидан қўзғатиб бўлмади. Ўтирган ўрин топади. — Мақол

Баъзилари ўтирган ўринларида мудраб қолишибди. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

Мактаб қишлоқнинг қоқ ўртасида бўлади. Ҳу, ана у ерга идора, клуб тушади. Мана бу тўқайнинг ўрни боғ бўлади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Сафар бўзчи турган ўрнидан жилмади. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

У ўтирган ўқув залида ҳамма ўринлар банд. — П. Қодиров, Уч илдиз

2. Ухлаш, ётиб дам олиш учун тўшаб қўйилган кўрпа, ёстиқ ва шу кабилар мажмуи; жой.

Муҳаббат чирой танламас, уйқу — ўрин. — Мақол

Она-бола бир ўрин ёзиб ётдилар. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Комил кетгандан кейин Бўронбек уйига кириб, чинни косада тўлдириб бўза симирди-да, ўрин солиб ётди. — Ҳ. Ғулом, Машъал

Ўрин йиғилмаган, тош-ойна олдидаги курсида Мунисхоннинг ички кўйлаги ётарди. — Ў. Умарбеков, Ёз ёмғири

3. Яшаш учун бошпана, тураржой, маскан.

[Қутидор:] Уяцизга менинг уйимда ўрин ёʻқ. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

4. Кишининг, нарсанинг ҳаётда ўзига хос фазилат, мавқе ва шу кабилар билан белгиланувчи ҳолати, мавжудлик мақоми.

Кун ҳисобин ой олар, бедов ўрнин той олар. — Мақол

— Бу қиздан бир бало чиқади. Ўнта ўғилнинг ўрнини босади, — дейишарди. — С. Аҳмад, Уфқ

Тушуниб турибман, ўлганларнинг ўрни мана шунақа улуғ айёмда ёʻқланади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

5. Бирор нарсанинг маълум бир жойи, қисми, бўлаги.

Эртакнинг баъзи ўринларини қолдириб кетмоқ. Мақоланинг айрим ўринларига тузатиш киритилди.

Кумушбиби хатнинг бу ўрнига етганда қизариниб, бир оз ўқишдан тўхтаб олди ва давом этди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

6. Иш-ҳаракат, фаолият ва шу кабиларнинг белги-даражаси жиҳатидан кўрсаткичи, банд этган ҳолати, даражаси.

Бир вақтлар Тошкент шаҳри дов-дарахтлар бўйича жаҳон-да иккинчи ўринда турарди. — Газетадан

Ўйлаймизки, йигитлар совринли ўринлардан бирини олишга ҳаракат қилишади. — Газетадан

7. Вазифа, лавозим.

Ўрнини эгалламоқ. Ўрнидан бекор қилмоқ. Эски раиснинг ўрнига янгиси сайланди.

Халқ иши бўлгандан кейин ўриннинг катта-кичиги бўлмас экан, Эргашвой. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

Асқар ота эркаклар қошида кўп муҳтарам хотинларни кўрган, лекин буларнинг кўпчилиги раис, мудир, директор дегандай раҳбарлик ўриндаги хотинлар эди. — А. Қаҳҳор, Хотинлар

8. 3-шахс эгалик шаклида) (Бирор иш-ҳаракатни бажариш учун қулай фурсат, пайт, маврид; хонаси.

Ўрни келса, отангни ҳам аяма. — Мақол

Бўлак гапларни ўрни билан гаплашармиз. Биз томонларга ҳам боринг. — П. Турсун, Ўқитувчи

Ўрни келмаганда, мен ҳам гапирмас эдим. — А. Қаҳҳор, Хотинлар

Ҳозир иноднинг ўрни эмаслигини ҳарчанд уқтирмоқчи бўлдим, кўнмади. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

9. Бирор иш, ҳаракат учун зарурат, асос; ҳожат, эҳтиёж.

Меҳнациз пул топиш ёʻлига тушгач, чўнтакни қаппайтириб олгандан сўнг, ишни ҳам, коллективни ҳам ҳурмат қилишга ўрин қолармиди? — Муштум

Васвасаланишнинг ўрни ёʻқ, мундан сўнг ҳам сизнинг хайрихоҳона кенгашларингизга муштоқман — А. Қодирий, Ўтган кунлар

10. бу ( шу сўзи билан) Муайян фурсат, ҳолат маъносини билдиради.

Шу ўринда яна бир нарсага эътиборни қаратмоқчиман.

Рафиқам Мукамбархоннинг тадбиркорлиги бу ўринда ҳам жонимга ора кирди. — Н. Сафаров, Оловли излар

11. Муайян мавқе, ҳолат.

Шахснинг ҳазил-мутойиба, юморга мойиллиги ҳам муҳим ўрин тутади. — ЎТА

Ўтмишдаги санъаткорлар ичида қизиқчилар алоҳида ўрин эгаллаб келганлар. — Т. Обидов, Юсуфжон қизиқ

Бу оддий тракторчи жувонга бўлган эҳтиром уни айрим ўринга қўяр эди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

12. Макон маъноли грамматик терминлар таркибида қўлланади:

Ўрин келишиги. Ўрин ҳоли. Ўрин эргаш гап.

13. 3-шахс эгалик ва жўналиш ўрин-пайт келишиклари шаклида (— ўрнига, ўрнида) кўм. взф. Зидлик, қиёс каби муносабатларни, каби, эваз, кўра кўмакчиларига хос маънони билдиради.

Лекин ечиниш ўрнига шошилиб портфелини олди. — С. Зуннунова

Янги директор. Сенинг ўрнингга ит боқсам бўлмасмиди! — С. Аҳмад, Уфқ

Бу кунки қорачопон ва қипчоқ низоларини сизга бир тимсол ўрнида кўрсатайин — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Нима қилди? — деган эди, опаси ўрнига синглиси жавоб берди. — О. Ёқубов, Эр бошига иш тушса

14. Ўрин (эркаклар исми).

от 1. Ноўринлик.

2. Асоссизлик; адолацизлик.

посл. неуместный гнев — беда самому себе (на свою голову).

сфт. 1. Миқдор билдирувчи сўзлар билан келиб, шу сўзлар билдирган миқдорда ўринга эгаликни билдиради; ўринга эга, ўрни бор.

Тўрт ўринли энгил машина. Олти юз ўринли зал. Икки юз ўринли касалхона.

Шерзод ётган еттинчи палата икки ўринли эди. — Ў. Ҳошимов, Нур борки, соя бор

2. Ҳақиқатни ифодалайдиган, адолатли; асосли, тўғри.

Ўринли мулоҳаза. Ўринли фикр. Ўринли маслаҳат.

Ҳасан сўфи билан Алим бува Қудратнинг ўринли гапларини жон қулоқлари билан тинглашди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

3. Жоиз, муносиб.

Шуни айтиб ўтиш ўринлики, бу муносабатнинг моҳияти ҳақида ўзбек тилшунослигида фикр баён қилинмаган. — ЎТА

4. Ўз жойида, ўрни билан, заруриятга кўра; тўғри.

Ўринли харажат. Ўринли сарф. Минерал ўғитларни ўринли ишлатмоқ.

от 1. Ўтириш учун мўлжалланган махсус мослама (масалан, стул, кресло, диван ва шу кабилар).

Ўриндиқда ўтирган қиз сакраб ерга тушди. — М. Назаров, Сирли хат

Меҳрихон опа инграганича Москвичнинг орқа ўриндиғида ётарди. — Н. Қобил, Беморлар

— Хизмат? —

деди Каримий дарвоза остидаги тахта ўриндиққа пуфлаб ва Баширжонни ўтиришга таклиф этди. — Н. Аминов, Суварак

2. Шундай нарсаларнинг орқа (кет) қўйиб ўтириладиган жойи, қисми.

Ёдгорнинг кўз ўнги қоронғилашди-ю, йиқилиб қолмаслик учун, стул ўриндиғини чангаллаб олди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол