Изоҳли луғат
· яна 6 та луғатда
от 1. (3-шахс бирликда — бўйни)
2. Одам ва умуртқали ҳайвонлар гавдасининг бош билан танани бириктирувчи қисми.
Ўғрини солсанг қўйнингга, Сиртмоқ тушар бўйнингга. — Мақол
Хотин — бўйин, эр — бош. — Мақол
Тонгнинг майин шабадаси Нусратбекнинг бўйинларини ёқимли силаб-сийпалади. — С. Нуров, Майсаларни аёз урмайди
Тўрткўз бўрининг бўйнидан қаттиқ тишлаб, у ёққа-бу ёққа юлқилаб кўрди. — С. Анорбоев, Ҳамсуҳбатлар
Қора кўзлари учқун сочиб порлайди. Кўкраклар баланд. Бўйни оқ марвариддай силлиқ, лаблари эҳтиросли. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар
3. Баъзи асбобларнинг ингичка узунчоқ қисми; бўғиз.
Дуторнинг бўйни. Шишанинг бўйни.
Деворига толгул ва бўйни узун офтобанинг сурати солинган баланд айвон. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
Нўш этиб, уйга келурман, ерда турмайдур оёқ, Шишалар бўйни узилсин, бош эгиб қон йиғласин. — Ҳабибий, Девон
4. тех. Ўқ, вал ва шу кабиларнинг подшипникка ўрнатиладиган қисми.
Вал бўйни.
- Бўйин букмоқ Бу даҳшатни, офатни, у, эҳтимол, бир тақдир, бир зарурият деб тушунганда, балки камтарлик билан бўйнини буккан бўлар эди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Бўйин эгмоқ (ёки солмоқ) 1. Бошни қуйи солмоқ. Иккала от узоқ ёʻл босиб ҳориганидан, оғир бошларини кўтаришга мажоли келмагандай, бўйинларини эгиб турарди. — С. Анорбоев, ОқсойЭгилган бўйинни қилич кесмайди. — МақолШунда ҳам ўзидан паст деб юрган кишисига бўйин эггиси келмади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ солКумуш уялиб, зўрғагина салом берди ва Юсуфбек ҳожининг яқинига келиб, бўйин эгди. — А. Қодирий, Ўтган кунларБўйин эгиб ҳаммаси, Таъзим қилиб туради. — ОйсулувДушманга бўйин эгма. — МақолЭски раислар бўйин эгармикан бу ёш жувонга. — И. Раҳим, ИхлосЭшбоев бу такаббур, безбет болани бўйин эгишга мажбур қилолмаган эди. — Ёшлик
- Бўйин қисмоқ [Отам] Бир кун эримнинг узоқ сайилга кетганини эшитиб, уйимга етим боладек бўйнини қисиб кириб келди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Бўйин бермоқ Бўйсунмоқ, гапга кирмоқ, кўнмоқ. У бировга бўйин беришни ёмон кўра-ди. — С. Аҳмад, УфқИкки йигит чопа келиб, унинг жиловидан тутишди. Қора Бахмал бўйин бермай, силтаб ташларди. — С. Аҳмад, Жимжитлик
- Бўйин бурмоқ Сал норозилик қилиб, ишдан бўйин бурганларнинг боши балога қолар, бундайларга сургун, бадарға доим таҳдид солиб турарди. — К. Яшин, Ҳамза— Сиз, устод, бир нима десангиз, биз бўйин бурган эмасмиз, — деди Меъморнинг чеҳраси очилиб. — Мирмуҳсин, Меъмор
- Бўйин сунмоқ Номардларга асло сунма бўйнингни, пуч ёнғоққа тўлдиради қўйнингни. — Мақол
- Бўйин товламоқ (ёки тортмоқ) Бирор ишни бажаришдан, унга қатнашишдан бош тортмоқ. Дарвеш Али қўзғолонини бостиришга Алишернинг ўзини юборинг. Ё Алишер бу ишдан бўйин товлайди, ё бориб, фитнани бартараф қилади. — Уйғун ва И. Султон, Алишер НавоийБу подшоҳимизнинг олий фармони, ундан бўйин товлайдиганларга у шафқат қилиб ўтирмайди. — К. Яшин, Ҳамза
- Бўйин тўлғамоқ Бизлар бамаслаҳат нима десак, у бўйин тўлғамас. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Бўйин қўймоқ 1. Кўникиб, бирор ишга кириша бошламоқ. Ғуломжон сўнгги кунларда меҳнатга бўйин қўйган бўлса ҳам, энди бундан ўзи қониқа олмади. — Ҳ. Нуъмон, ФаслларАширбек ноилож жиянларининг гапига бўйин қўйди. — Юсуф ва АҳмадБу ишлар худонинг иши, кўн энди, Бўйин қўйгин Оллонинг қудратига. — Юсуф ва Аҳмад
- Бўйни боғлиқ Тутқун, асир; эргаштириб, судраб юрилган. Бўйни боғлиқ ит овга ярамас. — МақолБўйним боғлиқ ҳам эмас, ечиқ ҳам эмас. Қамоқ бўлмаса ҳам, қамоққа ўхшайди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Бўйнига 1. Гарданига, зиммасига, устига. Катта рўзғорнинг ҳамма гуноҳи раиснинг бўйнига — Ш. Рашидов, Бўрондан кучлиБуларнинг барчаси унинг бўйнига қарз бўлиб ётарди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунчаНима уволи бўлса — ҳақ бўлсин, ноҳақ бўлсин — гувоҳнинг бўйнига, деб ҳукм қиламан. — Луқмони ҲакимМен қўлимдан келганини қилдим, энди [боланинг] уволи сизнинг бўйнингизга — ерсиз қоладими, етим бўла-дими — А. Қаҳҳор, Асарлар
- Бўйнига арқон солмоқ Мажбур қилмоқ. Албатта, менинг бўйнимга биров арқон солаётгани ёʻқ. Тушунган одам [колхозга] киради. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Бўйнига миниб олмоқ 1. Бўйсундириб, измига тушириб олмоқ. Эркак бошимни эгиб, қайтиб бораманми, унақада хотиним бўйнимга миниб олади. — С. Аҳмад, УфқКампир кўзига ёш олди: — Ўғилгинамнинг бўйнига миниб олган бу жувонсўхта. — Муштум
- Бўйнига олмоқ 1. Ўз устига, зиммасига олмоқ. [Ҳомид:] Башарти шу хизматни бажариб беришни бўйнингга олсанг, онт билан айта-манки, давлатимнинг ярмиси сеники бўлсин! — А. Қодирий, Ўтган кунларМарғуба оғирликни яна ўз бўйнига олмоқчи бўлиб турган эди. — С. Зуннунова, Кўк чироқларВоҳидовга шипшитиб қўйишни мен бўйнимга оламан. — С. Зуннунова, Янги директорБир гап билан бойлаб бердим қўлимни, Бойлоғлиман, бўйнимга олдим ўлимни. — РустамБиз жаллод даррасига, оқ пошшо сургунига, хон болтасига, тўралар, бойлар калтагига чидашни бўйнимизга олганмиз. — С. Сиёев, АвазСамад, ўзинг гуноҳингни бўйнингга ол, шундай қилсанг, жазонг ҳам енгил бўлади. — ЁшликБўлди энди, айбни бўйнимга олдим-ку ахир. — К. Яшин, ҲамзаҲамон айбни ўз бўйнингизга олмайсиз, астағфирулло. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Бўйнига осилмоқ Бировга хиралик қилиб ёпишиб олмоқ. Бунча менинг бўйнимга осилиб олдинг?
- Бўйнига тушмоқ 1. Гарданига, зиммасига, устига тушмоқ. Башарти мажлисдан ўтказишса, бўйнимга катта қарз тушади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариШундай қилиб, мовут менинг бўйнимга тушиб турибди, денг?! — С. Зуннунова, Янги директорАйб кимнинг бўйнига тушди?
- Бўйнига қўймоқ 1. Гарданига, зиммасига, устига юкламоқ, топширмоқ. Мен ҳозир бой билан гаплашаман, ҳовлингни ўзингга қайтартираман, тўй харажатларини бойнинг бўйнига қўяман. — Н. Сафаров, Танланган асарларкелган совчиларнинг ўзларига ёқмаганига гуноҳнинг барини Кумушнинг бўйнига ағдариб жавоб берар, аммо иккинчи ёқдан тузукроқ жойни кўзлар эдилар. — А. Қодирий, Ўтган кунларСалимбойвачча қоғозни қўлда маҳкам сиқиб, ғурур билан давом этди: —Бу нарса қўлимдами, ҳеч ким бирон айбни бўйнимга қўя олмайди. — Ойбек, Танланган асарларЁлғон айтмаган бўлса, юзлаштир, бўйнимга қўйиб берсин! — А. Қаҳҳор, Асарлар
- Бўйнида(ги) Гарданида(ги), зиммасида(ги), устида(ги). Уй-рўзғор, мол-ҳол, бола-чақа — ҳаммаси Холисанинг бўйнида эди. — С. Нуров, НарвойКатта синглим Ойшахон тўртинчи синфда ўқийди. Ҳовлини супуриш, идиш-товоқларни твиш ўшанинг бўйнида. — Х. Тўхтабоев, Сариқ девни минибАввало бўйнингдаги қарзингни уз, ундан кейин кигиз билан бигиз сўра-да. — К. Яшин, Ҳамза
- Бўйнидан бойлагандай Бирор иш-амални бажаришга мажбурлик ҳолати; мажбуран, эрксиз равишда; истаб-истамай.
- Бўйнидан соқит қилмоқ Қутулмоқ, озод бўлмоқ. Улар эшакларни бўйинларидан соқит қилиш тўғрисида маслаҳат қилишибди. — Луқмони Ҳаким
- Бўйни ёр бермаслик Бўйсунмаслик, ўзига эп кўрмаслик, истамаслик. Ўқишга бўйни ёр бермаган Абдусаттор ёшлигида кўча-кўйда судралиб юрди. — ГулдастаПўлатжон Абдураҳмонов ўз ота-онасига ёрдам беришдан бош тортиб, колхозда ишлашга бўйни ёр бермай, текин томоқ излаб, шаҳарма-шаҳар, қишлоқма-қишлоқ дайдиб юрибди. — М. Абдуллаев, Текин томоқ
- Бўйни ёʻғон кўчма Зўравон, муштумзўр; чапани одам. [Ўғлингизнинг] Бошига бир мушт уриб, бир бурда қаттиқ нон берадиган бир бўйни ёʻғонга тегмасам, мен ҳам юрган эканман. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Бўйни синмоқ Мағлуб бўлмоқ, енгилмоқ. Канизлар эса: — Осимжон сўзида туролмади, бўйни синди-ку, — деб таъна қилди,\ар. — Ж. Шарипов, Хоразм