Поиск

kontinentlarning gorizontal yoʻnalishda asta-sekin siljishi. Siljish toʻgʻrisida juda koʻp farazlar yaratilgan (S.V. Keri, A.L. Di-Toit, L.K. King, A.G. Smit va b.). 1958 yilga kelib S.V. Keri Janubiy Amerika va Afrikaning qarama-qarshi tomonlaridagi suv osti chegaralarida oʻxshashlik borligini qayd etadi. Ikki kontinentning suv osti chegaralarini xaritaga tushirib ularning aylanish qutbini hisoblab chiqadi. Keyinchalik, J.K.Everett (1965) ushbu maʼlumotlarni kompyuterda programmalashtirib, ikki kontinent aylanish qutbining mos kelishini avtomatik ravishda aniqladi. Unga koʻra, ikki kontinent chegaralari okean sathidan 1000 m chuqurlikda bir-biriga mos kelishi belgilanadi. Shuningdek, 2000 m chuqurlikda ham chegaralarning mos kelishi aniqlandi. Lekin, 2000 m dan va 4000 m gacha boʻlgan chuqurlikda bunday moslik koʻrinmaydi. Shu sababli, chegaralarning mos kelishi okean sathidan 1000 va 2000 m oraligʻida deb belgilandi. K.s.ni bildiruvchi bunday morfologik belgilar koʻchish mexanizmini toʻliq ifodalay olmaydi, chunki Yer yuzasida chegara qiyofasi bir-biriga oʻxshash boʻlgan bir necha kontinentlar mavjud. Masalan, Hindistonning janubiy chegarasi Avstraliyaning shimoliy-sharq qismi va Antraktida chegaralari bilan yaxshi tutashadi. K.s. farazi paydo boʻlgan chogʻdan boshlab u paleoiqlim bilan bogʻlab kelindi. Masalan, kontinentlarning ajralishi toʻgʻrisidagi Vegener (1912) fikri janubiy Atlantikani oʻrganish natijasida yuzaga keldi. Qadimiy muzliklar davrlari maʼlumotlarini oʻrganish oqibatida u kontinentlarni shimol tomonga, yaʼni sovuq iqlimli zonalardan issiq iqlimli zonalarga siljiydi degan fikrga keldi. Keyingi olib borilgan matematik izlanishlar, chunonchi J.K. Brayden va Ye.Irving (1964) tuzgan iqlimiy modellari K.s. toʻgʻrisidagi farazlarni yanada boyitdi va unga aniqliklar kiritdi. Yer yuzasida hukm surgan qadimiy iqlimlarni tiklash hamda okean magnit anomaliyalarini va paleomagnit maʼlumotlarini kechki yura davrigacha oʻrganish orqali litosfera plitalarining dastlabki joylashgan oʻrnini belgilash va xaritalash imkoni tugʻildi. Quruqlikning oʻrnini belgilashda, shuningdek, regional geologik tadqiqot natijalaridan, ayniqsa, yer yuzasining koʻtarilgan mintaqalaridan olingan maʼlumotlardan keng foydalanildi. Bu asosda qadimda sodir boʻlgan atmosfera sirkulyatsiyasi (aylanishi)ni tiklash va u orqali iqlimiy mintaqalash ishlari bajarildi. K.s. va qutblar migratsiyasi hodisalarini miqdoriy asoslashda paleomagnetizm maʼlumotlari katta ahamiyat kasb etdi. Jinslar magnit maydonining ogʻishini va yoʻnalishini oʻlchab, Yer qutblarining magnitli (paleomagnitli) holatini aniqlash mumkin. Shunga koʻra, Yerning magnit maydonini oʻrganishda magnitlangan minerallar (magnetit, gematit, ilmenit, maggemit) goʻyo paleomagnitli kompas rolini oʻynaydi. Paleomagnitli tadqiqotlar K.s. (bir kontinentning boshqasiga nisbatan harakati) farazini tasdiqlovchi maʼlumotlar beradi. Tabiatda mavjud magnitlangan jinslar tabiiy qoldiq magnitlanish deb ataladi. U quyidagi omillar taʼsirida yuzaga keladi: 1) termostatik magnitlanish, otqindi magmatik jinslardan magnitlanish. Magma sovishidan hosil boʻlgan jinslar temperaturasi Kyuri nuqtasidan (mas., magnetit minerali temperatura 578°S dan) past boʻlganda magnitlanadi; 2) kimyoviy qoldiq magnitlanish, past tem-, Kontinentlarning siljishi

qalin poʻstli okean tubidan qad rostlagan ichki koʻtarilishlarning ayrim strukturalari. Atlantika okeanida ularga Britaniya orollari yaqinidagi Rokoll yassi togʻlari, Hind okeanida — Afrikaning janubiy etaklaridagi Agulyas, Madagaskar yassi togʻlari, Seyshel orollari, Tinch okeanda — Avstraliyaning sharqiy tomonidagi Lord-Xau, Norfolk tepaliklari, Yangi-Zelandiya, Shimoliy Muz oksanida — Lomonosov togʻ tizmasi va b. misol boʻla oladi. M. yuzasi relefi tekis boʻlib, okean suvi sathidan 2—3 km chuqurlikda yotadi. Uning ayrim uchastkalari kichik koʻtarilmalar (Rokoll) yoki orollar (Lord-Xau) koʻrinishida yuqoriga koʻtarilgan. Madagaskar togʻli oroli oʻziga xos tuzilishga ega. M. ostida 25—30 km gacha yupqalashgan kontinental poʻst yotadi. Choʻkindi qoplam qalinligi abis-, Mikrokontinentlar

kontinuum

kontinuant, determinant

daraxtsimon kontinuum