Поиск

janr. Badiiy asarlarning oʻziga xos kompozitsion qurilishga, badiiy tasvir prinsiplari va vositalariga, bayon usullariga, hayotiy qamrov imkoniyatlariga koʻra turkumi. Maʼlumki, hayotiy materialni tasvirlash xarakteri, badiiy asar asosida yotadigan konflikt xarakteri va uning hal etilishi, voqealar bayonining kim tomonidan olib borilishiga qarab badiiy asarlar uch katta turga boʻlinadi: 1) Epik asarlar. 2) Lirik asarlar. 3) Dramatik asarlar. Epik turda tasvirlanayotgan voqelik, asarda ishtirok etuvchi turli personajlarning xatti-harakati va kechinmalari koʻproq avtor hikoyasi orqali koʻrsatiladi. Lirik turda voqelik ayrim shaxsning kechinmalari, oʻy-fikrlari asosida koʻr-

masal janri. Epik turga mansub, koʻproq, majoziy personajlar ishtirokida taʼlimiy yoki keskin fosh etish xarakterida voqelikni aks ettiruvchi kichik hikoyalar turkumi. Masal juda koʻp xalqlarda qadimdan mavjud boʻlgan janrdir. Qadimgi Gretsiyada masal eramizdan oldingi VI asrda mavjud boʻlib, u Ezop nomli shaxsga nisbat berilgan. Undan ham qadimgi grek avtorlaridan biri Gesiod (eramizdan oldingi VIII asrning oxiri va VII asrning boshlari)ning «Mehnatlar va kunlar» asarida ham masallar mavjud. Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan «Kalila va Dimna»da ham ajoyib masallar uchraydi. Masal janri hamma xalqlar adabiyotiga eng avvalo xalq ogʻzaki ijodidan oʻtgan. Dastlabki masallarda taʼlimiy-didaktik xarakter ustunlik qilgan boʻlsa ham, keyinchalik bu ustunlik kuchli satiraga oʻtgan. Rus adabiyotida masal janri XVIII asrda Kantemir, Sumarokov, Xemnitser, Dmitriyev, keyinroq xususan I. A. Krilov ijodida yuksak choʻqqiga koʻtarildi. Krilovdan soʻng juda uzoq vaqtlar rus adabiyotida masal janri oʻz shuhratini yoʻqotdi. Rus sovet adabiyotida masal janri qaytadan jonlandi. Bunda Demyan Bedniy, S. Ya. Marshak va Sergey Mixalkovlarning roli beqiyosdir. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida ham masal janri juda qadimdan mavjud. Bunga misol tariqasida juda koʻp badiiy asarlarga kirib ketgan «Tuya bilan boʻtaloq», «Toshbaqa bilan Chayon», «Boyoʻgʻli», «Sher bilan Durroj» kabi masallarni koʻrsatish mumkin. Oʻzbek masalchiligida ayniqsa «Zarbulmasal» asari bilan Muhammad Sharif Gulxaniy keng shuhrat qozondi. Hamza Hakimzoda Niyoziy ham masal janrida asarlar yaratdi. Keyingi davr oʻzbek sovet adabiyotida masalchilik sohasida Sami Abduqahhor, Yamin Qurbon, M. Xudoyqulov barakali ijod qilmoqda. Xullas, masal hayot illatlarini fosh etishda, kishilarga taʼlim-tarbiya berishda muhim rol oʻynovchi janr sifatida hozir ham mavjud.

Badiiy tarjimada, TT tarjima matnining MT matni janri bilan differensiatsiyalashuvi., Tarjima janri

memuarlar yoki esdaliklar janri. Hayotiy voqelikni konkret tarixiy shaklda avtorning bevosita hikoyasi va ishtiroki asosida aks ettiruvchi asarlar turkumi. Memuar yoki esdaliklar voqelikni tarixiy konkret voqealar asosida yoritishi, badiiy toʻqimadan xoli boʻlishi, voqealarni bevosita avtor bayoni orqali aks ettirishi va oʻsha voqealarda avtorning shaxsan ishtirok etishi jihatidan adabiy janrlardan farqlansa, tilining maʼlum darajada obrazliligi, badiiy-tasviriy vositalarga boyligi bilan ularga yaqin turadi. Oʻzbek adabiyoti tarixida memuar yoki esdaliklar ancha qadimiy boʻlib, ularga Alisher Navoiy-

Matnlarning janriy farqlanishi. Matnlarning janriy farqlanishi tarjima mexanizmi, tarjima strategiyasi bilan bevosita bogʻliq. Bunda tarjimon, eng avvalo asliyat matni konvensiyalarini saqlash kerakmi, yoki ularni tarjima tili konvensiyalari bilan almashtirish kerakmi, degan ikki yoʻldan birini tanlay olishi kerak. Agar asliyat matni janri tarjima tilida soʻzlashuvchi xalq madaniyatida uchramasa, tarjima innovatsion boʻlishi mumkin (yaʼni madaniyatda yangi janrga asos solinishi mumkin). Masalan, sharq sheʼriyatiga xos boʻlgan gʻazal janri baʼzi yevropa tillariga tarjima qilinganda shunday vaziyat yuzaga keladi. Faqat manba matnning vazifasini va uning manba tilda soʻzlashuvchi xalq madaniyatidagi oʻrnini bilgach, manba matnning alohida elementlarining ahamiyatini baholash mumkin.

kechiktirilgan ekspozitsiya