Поиск

qoʻshish, -lish, qoʻshuv

xonalab qoʻshish

chiziqli qoʻshish

urgʻuli sheʼr tuzilishi

antik sheʼr tuzilishi. Qadimgi grek (yunon) va rim sheʼr tuzilishi boʻlib, u metrik sheʼr tuzilishi yoki metrik sistema deb yuritiladi. Bu sheʼriy sistema choʻziq hamda qisqa hijolarning maʼlum tartibda kelishiga asoslanadi. Qisqa hijolar ◡, choʻziq hijolar — shakllari bilan ifodalanadi. Bu belgilar mora deb yuritiladi. Qisqa hijolar bir mora (◡) ga teng boʻlsa, choʻziq hijolar (—) esa ikki mora (◡◡)ga teng boʻladi. Choʻziq hamda qisqa hijolarning maʼlum tartibdagi gruppalashuviga stopa (q.) deyiladi. Asosiy stopalar quyidagilardan iborat: uch morali stopalar yamb (◡ —), xorey yoki troxey (— ◡), tribraxiy (◡◡◡); toʻrt morali stopalar spondey (— —), daktil (— ◡ ◡), anapest (◡ ◡ —); besh morali stopalar — bakxiy bilan antibakxiy (◡ — —, — — ◡), kretik (— ◡ —) va toʻrt peon (— ◡ ◡ ◡, ◡ — ◡ ◡, ◡ ◡ — ◡, ◡ ◡ ◡ —); olti morali stopalar moloss (— — —), xoriyamb (— ◡ ◡ —), antispast (◡ — — ◡) va ikki ionik (◡ ◡ — —, — — ◡ ◡); yetti morali stopalar— toʻrt epitrit (◡ — — —, — ◡ — —, — — ◡ —, — — — ◡). Har bir stopadagi ritmik urgʻu olmagan kuchsiz oʻrin arsis, ritmik urgʻuli kuchsiz oʻrinlar tesis deb ataladi. Antik sheʼr tuzilishi poeziya sinkret xarakterga ega boʻlgan davrlarda, yaʼni sheʼr va muzika birgalikda ijro etiladigan davrlarda yuzaga kelib, uning nazariyasi keyinroq ishlangan. Muzika va sheʼriyat sanʼat sifatida alohida-alohida mustaqil boʻlgach, boʻgʻinlarning choʻziq va qisqaligi asosiy oʻlchov birligi sifatida qabul qilingan. Keyinchalik bu sheʼriy sistema oʻz oʻrnini sillabik (q.) va sillabik-tonik (q.) sheʼriy sistemaga boʻshatib berdi.

tonik sheʼr tuzilishi. Urgʻuli hijolarning bir nisbatda takrorlanishiga asoslangan rus, ingliz, nemis sheʼriyatidagi mustaqil sistema. Tonik sheʼr tuzilishida urgʻuli hijolar oʻrtasidagi urgʻusiz hijolar nisbati erkin boʻladi. Sheʼr ritmikasining tartibga tushish prinsipiga qarab tonik sheʼr tuzilishi oʻz ichida bir necha turlarga boʻlinib ketadi. Masalan: sillabik-tonik, dolnik va aksentli sheʼr kabilar. Rus yozma sheʼriyatida tonik sheʼr tuzilishi Trediakovskiy istilohidan keyin yuzaga keldi. Biroq ayrim tafovutlarni hisobga olmaganda, rus xalq sheʼr tuzilishi oʻz tabiati jihatidan tonik sheʼr tuzilishiga mansubdir.