Zulm va qasos

Bor ekan, yoʻq ekan, bir podsho bor ekan. Uning bitta-yu bitta qizi bor ekan. Kunlarning birida podshoning xotini vafot etibdi. Undan bitta tilla kavush qolibdi. Podsho mamlakatga jar soldiribdi: «Ushbu tilla kavush kimga toʻgʻri kelsa, podsho oʻshani xotinlikka oladi», debdi.

Sovchi ayollar tilla kavushni koʻtarib eshikma-eshik yurib, butun mamlakatdagi qizlarga kiygizib chiqibdi, kavush hech kimning oyogʻiga toʻgʻri kelmabdi.

Sovchilar podsho huzuriga kelib: «Hurmatli podshohim! Biz kirmagan eshik, u kavushni kiymagan qiz qolmadi, endi nima qilamiz», debdilar. Shunda podsho:

— Rost aytinglar, hech kim qolmadimi? Nahotki mening mamla¬katimda shu kavush toʻgʻri keladigan qiz topilmasa,— debdi.

Sovchi xotinlardan biri:

— Hurmatli podshohim! Faqat oʻzingizning qizingiz qoldi, xolos, — debdi.

Podsho:

— Boringlar, kavushni qizimga kiydirib koʻringlar, agar oyogʻiga toʻgʻri kelsa, qizim boʻlsa ham olaman, — debdi.

Xotinlar saroyga kirib, kavushni qizga kiydiribdilar. Kavush qizga toʻgʻri kelibdi. Shundan keyin podsho oʻz qizini olish uchun qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy qilishga buyruq beribdi. Podsho toʻy-tomoshada kayf-safo surib tursin. Endi gapni qiz bechoradan eshiting:

Qiz nima qilishini bilmay kecha-kunduz yigʻlabdi. Oxiri oʻzicha bir fikrga kelibdi. Qiz turgan saroyga yaqin joyda kigiz bosuvchi usta bor ekan. Qiz otasining xazinasiga kirib, ikki yengiga tilla toʻldirib chiqibdi va kigizchi kishining uyiga boribdi. Unga boshidan oʻtgan voqeani yigʻlab aytibdi. Keyin u kishidan: «Menga bitta odam qiyofasida kigiz toʻqib bering. Men uni kiyib shahardan tashqariga chiqib ketaman. Bu ishni faqat siz biling-u, men bilay. Kigiz qirq kungacha bitsin», deb iltimos qilib, ikki yengidagi tillani usta oldiga toʻkibdi. Usta ham qizning koʻz yoshlariga rahm qilib, rozi boʻlibdi.

Kunlardan kun oʻtib, bir kam qirq kunda kigiz tayyor boʻlibdi. Qiz kigizni kiygach, odamga ham, maxluqqa ham oʻxshamay qolibdi. Qiz kechasi hech kimga bildirmay kigizni kiyib, shahardan chiqib ketibdi. Bechora qiz choʻl kezib, togʻlar oshib, daryolar kechib, uzoq tun va kunlar horib-charchab yoʻl yuribdi. Yoʻl yursa ham moʻl yurib, boshqa bir mamlakatga kirib boribdi. U mamlakatning bir yosh shahzodasi boʻlar ekan. U qush uchirib, shu qush kimning boshiga qoʻnsa, shuni olaman, degan ekan. Kigiz kiygan qiz bir qishloqqa yaqin yerda charchab dam olib oʻtirgan ekan. Shu payt shahzodaning qushi kelib kigiz ustiga qoʻnibdi. Shahzoda bir necha yigitlar bilan qushning orqasidan quvib kelsa, qush bir narsa ustiga qoʻnib turgan emish. U na odamga, na maxluqqa oʻxshar emish. Shahzoda hayron boʻlib, achchiqlanib, qushni boshqatdan uchiribdi, qush yana kelib kigiz ustiga qoʻnibdi. Yigit qushni yana boshqatdan uchiribdi. Qush aylanib yana oʻsha kigiz ustiga qoʻnibdi. Oxiri shahzoda kigizga: «Ey, sen kimsan? Odam desam hamma joying yung, hayvon desam odam shaklidasan, ins-jins desam gʻoyib boʻlmaysan? Oʻzing nimasan?» deb soʻrabdi. Shunda kigiz: «Xudo meni shunday tusda yaratgan, men shunday qoʻrqinchli boʻlganim bilan kishiga zarar yetkazmayman. Agar iloji boʻlsa meni hovlingizga olib ketsangiz, xizmatingizni qilib yuraman», debdi.

Shahzoda uyiga kelib boʻlgan voqeani onasiga aytibdi. Onasi:

— Mayli, bolam, u ham xudoning maxluqi, olib kelaqol; suv tashib, oʻtin yorib yurar, — debdi. Shahzoda kigiz qizni uyga olib kelibdi.

Qiz bechora kechgacha tinmay xizmat qilib yura beribdi. Uni hech kim nazar-pisand qilmabdi, u ham koʻpchilikka aralasha olmabdi, uni koʻrgan odam qoʻrqar ekan. Agar shahzodaning uyiga biror odam kelsa yo qoʻshnilardan biri chiqib qolsa, «kigizlaringni ushlab turinglar», der ekan.

Shahzoda: «Men qush uchirsam-u, kigizga qoʻnsa, demak, mening baxtim yoʻq ekan. Men endi dunyodan shunday oʻtaman», deb oʻz podsholigini qila beribdi.

Kunlarning birida boshqa bir mamlakatning podshosi shahzodani toʻyga taklif qilibdi. Shahzoda kigiz qizga uy poylatib, onasi va ukalari bilan toʻyga ketibdi. Ular joʻnagandan keyin, qiz ham darrov kigizni yechib, ular orqasidan oʻzini koʻrsatmay keta beribdi. Toʻyxonada shahzodani juda izzat-hurmat bilan kutib olishibdi. Ularning orqasidan qiz ham kirib boribdi.

Qizni shahzodadan ham ortiq hurmat bilan kutib olishibdi. Toʻyda oʻtirgan yigitlar qizning qaysi mamlakatdan kelganini bilishga sho¬shilibdilar. Qizni olib kirib eng yuqori joyga oʻtqazibdilar. Uning oldiga turli xil noz-neʼmatlar va taomlar qoʻyibdilar. Butun uy ichidagilarning koʻzi qizda boʻlibdi. Qiz oʻtirgan uyda shahzoda va uning onasi ham oʻtirgan ekanlar. Lekin ular qizni tanimabdilar. Shahzoda esa qizni sevib qolibdi. Qiz bilan soʻzlashib, unga bitta uzugini beribdi. Toʻy tugamay turib, qiz ketishga ruxsat soʻrabdi. Lekin unga javob berishmabdi. Qiz: «Vaqtli ketmasam boʻlmaydi», deb turib olibdi. Ular: «Birontamiz olib borib qoʻyaylik», desalar ham koʻnmabdi. Nihoyat, qiz oʻrnidan turib, toʻydagilar bilan xayrlashib uyga qaytibdi. Qizning chiqib ketishi bilanoq, «Goʻzal qizdan ortib qolgan taomlar tabarruk» deb, bir uy xotin dasturxondagi taom va mevalarni boʻlishib olibdi. Qiz uyga kelib darrov kigizni kiyib olib, hech narsa koʻrmaganday uy ishlari bilan shugʻullanib oʻtiribdi. Kech boʻlgach, shahzoda bilan onasi ham toʻydan qaytishibdi. Shahzoda bilan onasi toʻyxonada koʻrgan goʻzal qizni bir-biriga maqtashibdi. Shahzoda: «Men oʻsha qizni qayerdan boʻlsa ham topib kelaman», degan qarorga kelibdi. Shahzodaning onasi:

— Kigiz, mana bu dasturxon ichida senga har xil taomlar olib keldim. Toʻyga bir chiroyli qiz keldiki, uning goʻzalligi hech kimda yoʻq. Qani oʻshanday kelinim boʻlsa. Undan qolgan ovqatlar senga tabarruk, deb olib keldim, dasturxonni ochib, olib yegin, — debdi.

Ertasiga ertalab shahzoda qizni axtarib ketmoqchi boʻlib, yoʻl uchun non buyuribdi. Shahzodaning onasi non yasayotganda, kigiz:

— Jon buvi, men ham non yasay, — debdi. Shunda buvisi:

— Qoʻy, sen non yasama! Sening qoʻlingda yasalgan nonni kim yeydi! — debdi. Kigiz koʻnmabdi: «Hech kim yemasa, mayli, oʻzim yeyman», debdi-da, bitta non yasab, uning ichiga qoʻlidagi uzugini solib qoʻyibdi. Shahzoda safarga tayyorlanibdi. Uning joʻnashi oldidan kigiz:

— Aka! Nonning ichida bitta men yasagan non bor, oʻshani yemasdan teng ikkiga boʻlib suvga tashlang, — debdi.

Shundan keyin shahzoda ona va ukalari bilan xayrlashib safarga joʻnabdi. U yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, yetti kun deganda bir togʻga yetib boribdi. Nihoyatda charchab, qorni ochgan ekan. Bir yerga oʻltirib, biroz ovqatlangisi kelibdi. Xurjunidan non olmoqchi boʻlib qoʻlini solgan ekan, qoʻliga yung aralashgan non chiqib qolibdi. Shahzoda nonni teng ikkiga boʻlsa, oʻrtasidan uzuk chiqibdi. Shahzoda uzukni tanibdi. Sevinib orqasiga qaytibdi. Yetti kun deganda uyiga qaytib kelibdi. Safardan tez qaytgan shahzodani koʻrgan onasi hayron boʻlibdi. Safardan tez qaytish sababini onasi soʻramabdi. Shahzoda ham sirni onasiga aytmabdi. Ertasiga ertalab taxtga chiqish oldidan:

— Ona, mastava qiling-da, kigiz qizdan chiqarib yuboring, — debdi.

— Voy, bolam, uning qoʻlidan qanday ovqat ichasan, oʻzim olib chiqib beraman yoki oʻz ukang olib chiqib berar, — debdi. Shah¬zoda:

— Yoʻq, ona, aytganimni qiling, — debdi-da, taxtga chiqib ke¬tibdi.

Shahzodaning onasi mastavani tayyorlab, kosaga quyib, kigizga olib chiqib berishni buyuribdi, kigiz koʻnmabdi. Onasi: «Men aytgandan keyin olib chiqib ber!» debdi. Oxirida qiz shahzodaga ovqat olib chiqishga majbur boʻlibdi. Zinadan chiqayotganida ataylab oshni toʻkib yuboribdi va uyga qaytib kiribdi. Kampir kosaga yana osh quyib beribdi. Kigiz qiz bu safar ovqatni toʻkmay taxtga olib chiqib shahzodaga beribdi. Shahzoda qizdan kigizni yechishni soʻrabdi. Qiz koʻnmabdi. Shahzoda yana qayta-qayta iltimos qilibdi. Oxiri qiz yechinishga majbur boʻlibdi. Shunda shahzoda koʻrsa, toʻyda koʻrishgan oʻsha chiroyli qiz. Shunda sevinib ketibdi. Oʻz baxtidan xursand boʻlib, qiz bilan ancha vaqtgacha suhbat¬lashib oʻtiribdi. Kigizning kechikkanidan xavotirlangan ona kichik oʻgʻlini uning orqasidan chiqaribdi. Bola eshik tirqishidan qarasa, akasi toʻyda boʻlgan chiroyli qiz bilan mastava ichib oʻtirgan emish. Bola darrov orqasiga qaytib, onasiga xabar beribdi. Buni eshitgan ona quvonib tashqariga chiqib, taxtga qarasa, oʻsha chiroyli qizni koʻribdi. Ona qiz bilan quchoqlashib koʻrishibdi. Qiz boshidan oʻtgan voqealarni avvalidan oxirigacha soʻzlab beribdi. Shahzoda qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy qilib, qizga uylanibdi.

Shunday qilib, ular shod-xurram hayot kechirib tursinlar, endi ikki ogʻiz gapni qizning otasi — podshodan eshiting.

Qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomoshadan keyin podsho qarasa, qiz yoʻq. Butun shaharga jar soldirib, qizni qidirtirib, uni hech qayerdan topolmabdi.

Qizni qidirib, qirq yigiti bilan shahardan chiqib ketibdi. Ular yoʻl yursa ham moʻl yurib, kunlarning birida, oziq-ovqatlari tugab, oʻzlari nihoyatda charchab qolibdilar. Podsho qirq yigiti bilan qirq oʻgʻriga duchor boʻlibdi. Podsho yigitlari oʻgʻrilar bilan urisha boshlabdi. Shunda podsho qochib qolibdi. Oʻgʻrilar esa podshoning yigitlarini qirib tashlabdi.

Podsho qalandar sifatida shaharma-shahar kezib, kunlardan bir kun qizining shahriga borib qolibdi. U shaharda qalandarlik naqshini aytib yura beribdi. Bir kun qiz qalandarning dongʻini eshitibdi. Shahzodadan qalandarni oʻz saroyiga keltirishni iltimos qilibdi. Shahzoda qalandarni chaqirtiribdi. Qiz qalandarni koʻrishi bilanoq oʻz otasi ekanini bilibdi-da, darhol jazolashni buyuribdi. Shahzoda koʻnmabdi. Lekin qiz otasining oʻz qiziga qattiq zulm qilganini yana qayta gapirib beribdi-da, uni jazolashga buyuribdi.

Shunday qilib, qiz shahzoda bilan umr kechirib, murod-maqsadiga yetibdi.