Zolim podsho

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, qadim zamonda bir podsho bor ekan. U, shu qadar zolim va johil ekanki, taʼbiga kelgan har qanday nomaʼqul ishni ham qilaverar ekan.

Bir kun podsho jarchi qoʻyib chaqirtiribdi: “Kimki oʻlsa, egasi uni mozorga tomma-tom eltib qoʻysin. Agar shunday qilmasa boshi oʻlimda, moli talonda!”

Podshoning bu amri el-yurtni juda qiynab yuboribdi. Podshodan hamma bezor boʻlibdi. Bir kambagʻal keksa shoir bor ekan, u podshoning huzuriga boribdi. Podsho:

— Ha, nimaga kelding? — deb shoirga oʻdagʻaylabdi. Shunda shoir sheʼr oʻqib, kambagʻal, beva-bechoralarning xonavayronligini, och-yalangʻochligini, tortayotgan azob-uqubatlarini tasvirlab, podshoning “Oʻlikni tomdan olib yurilsin!” degan amri xalqni qiynab qoʻyganligini, bitta oʻlikni koʻmish uchun odamlar besh-oʻn kun sarson boʻlayotganligini aytibdi va sheʼrining oxirida podshodan:

— Bundan sizga nima foyda? — deb soʻrabdi.

Shoirning bu sheʼri podshoni gʻazablantiribdi. “Bu miyasini yegan chol menga nasihatgoʻylikka kelibdi!” deb darhol shoirni zindonga tashlatibdi va “Oltmish yoshdan oshganlarning boshi kesilsin!” deb ikkinchi farmon chiqaribdi.

Jallodlar uyma-uy yurib, qayerda oltmish yoshdan oshgan odam boʻlsa, tutib oʻldiraveribdilar. Oltmishdan oshganlardan baʼzilari turli yoʻllar bilan oʻlimdan qochib qutulibdilar.

Bir kun podsho oʻttiz yoshgacha boʻlgan lashkarlarini otlanishga amr qilibdi va “Oʻttiz bir yoshga chiqqani boʻlsa ham qoldirilsin: uning aqli ancha qisqa boʻladi”, debdi. Podshoning bir vaziri bor ekan. U podshodan:

— Shohim, nega bunday deysiz? — deb soʻrabdi.

— E, ahmoq, nodon, sen nimani bilasan? — debdi boʻgʻilib podsho. — Men tajribamdan oʻtkazganman: oʻttizdan oshgan odamning aqli past, esi kam boʻladi. Ogʻziga nima kelsa, shuni soʻzlayveradi. Unday odamning nima keragi bor! Ikkinchi bu gapni gapirma, ogʻzingga qoʻrgʻoshin quydiraman!

Podsho lashkarlari bilan uzoq safarga otlanibdi. Ular yurib-yurib bir togʻga yetibdilar. Togʻ yonida bir katta daryo hayqirib oqar ekan. Podshoga bu yer yoqib qolib, shu yerda qoʻnishga amr qilibdi. Podsho kechasi daryo labida suvni tomosha qilib oʻtirsa, daryo ichidan bir juft gavhar shamchiroq koʻrinibdi. Podsho lashkarlarning biriga oʻsha gavharni olib chiqishni buyuribdi. U podshoning aytganini qilish uchun daryoga shoʻngʻibdi, lekin qaytib chiqmabdi. Podsho ikkinchi kishini chaqirib, daryoga shoʻngʻishga buyuribdi. U ham bedarak ketibdi. Qoʻying-chi, shu kecha yuzga yaqin odam birin-ketin suvga shoʻngʻib, birortasi ham qaytib chiqmabdi. Soʻngra lashkarlardan biri:

— Shohim, daryo tagiga yetib boʻlmaydi. Shuncha shoʻngʻigan kishilardan birortasi ham chiqmadi. Bekorga oʻlishdan nima foyda? — degan ekan, podsho gʻazablanib:

— E, esi past, daryo tagi chuqur boʻlsa, gavhar koʻrinib turarmidi! — deb dahshat qilib, uni oʻlimga buyuribdi.

Lashkarlar orasida bir yigit boʻlib, uning sakson yashar otasi bor ekan. Podsho oltmish yoshdan oshganlarni oʻlimga buyurgan vaqtda haligi yigit otasini yashirib qoʻygan ekan. Cholning shundan boshqa oʻgʻli yoʻq ekan. Yigit podsho bilan safarga chiqib ketayotganda chol yigʻlab bunday debdi:

— Bolam, bugun sen uzoq safarga joʻnab ketasan. Mening sendan boshqa hech kimim yoʻq. Kelguningcha ahvolim nima kechadi? Podshoga borib ayt, meni oʻldirsin, sen meni koʻmib ket. Yo boʻlmasa bir iloj qilib meni ham olib ket.

Yigit otasining holiga rahmi kelib, bir sandiq yasatib, otasini shu sandiqqa solib, olib ketgan ekan.

Daryoga shoʻngʻish navbati shu yigitga kelganda, darrov kelib sandiqni ochib, yigʻlab:

— Ota, mendan rozi boʻling, — degan ekan, otasi:

— Nima boʻldi, bolam? — deb soʻrabdi.

Oʻgʻli voqeani otasiga aytib beribdi.

Chol oʻylab turib:

— Daryo labida daraxt bormi? — deb soʻrabdi. Oʻgʻli:

— Ha, bir tup katta chinor bor, — debdi.

— Boʻlmasa, — debdi chol, — gavhar oʻsha daraxtda boʻlsa kerak, iloji boʻlsa, oʻsha daraxtni bir qarab boq, oʻgʻlim, senga navbat kelsa, yugurib oʻsha daraxtga chiq, agar gavharni topsang uni lirpangga tugib, oʻsha yerdan turib suvga shoʻngʻi, keyin suvdan chiq! Gavharni podsho qoʻliga shunday qilib opchiqib bermasang, u nodon senga azob beradi.

Yigit otasi bilan rozi-rizolik tilashib, podsho qoshiga kelibdi. Podsho uni koʻrishi bilan:

— Gavharni olib chiq! — debdi. Yigit toʻppa-toʻgʻri daraxt ustiga chiqib ketayotgan ekan, podsho:

— Suvga tush, dedim senga, nega daraxtga chiqasan?! — deb doʻq uribdi. Yigit aytibdi:

— Shohim, men juda qattiq shoʻngʻiyman. Shuning uchun suvga oʻzimni daraxt tepasidan turib tashlamoqchiman. Gavhar yetti qavat yerning tagida boʻlsa ham uni albatta olib chiqaman!

Yigit daraxtga chiqishi bilan bir juft gavharning bir qush uyasida yarqirab turganini koʻribdi. Uni darrov olib, beliga tugibdi-yu, oʻzini daryoga otibdi, bir shoʻngʻib, quruqqa chiqibdi.

Podsho: “Kimki gavharni olmasdan chiqsa, terisini shildiraman, ming xil azob bilan oʻldiraman!” degan ekan.

Yigit daryodan chiqib, bir juft gavharni podsho oldiga qoʻyibdi.

Podsho yigitni xursand qilish oʻrniga, unga bir xoʻmrayibdi-da:

— Atigi shumi, boshqa yoʻq ekanmi! Agar shuni olib chiqmaganingda kallangni sapchaday uzardim! Boʻldi, tur, yoʻqol! — deb yigitni haydab joʻnatibdi.

Soʻngra podsho bu yerdan koʻchishga buyruq qilibdi. Koʻchib bir joyga boribdilar. Qarasalar, suv labida juda koʻp chumoli yurgan emish. Podsho:

— Chumolilar bu yerda nima qiladi? — debdi. Bunga hech kim javob bera olmabdi. Keyin podsho hammani yigʻib:

— Har kuni ikkita odamdan soʻrayman. Taʼbimga yoqar javob qilsa, xoʻp-xoʻp, boʻlmasa uni oʻlimga buyuraman! — debdi.

Buni eshitgan haligi yigit yana otasi oldiga borib, voqeani soʻzlab beribdi. Chol:

— “Bir kuni tugʻilmoq, bir kuni oʻlmoq bor” deganlar, oʻgʻlim, — debdi, — sen podshoga borib: “Men javob beraman”, degin. Agar soʻrasa: “Daryoning tagida yogʻliq xumcha boʻlsa kerak, chumolilar shunga aylanib yuribdi”, degin. Agar “Xumchani olib chiqib koʻrsatasan”, deb qolsa, xoʻp degin-u, bir daraxt ustiga chiq, qoʻlingga oʻq-yoyni olib, podshoning ogʻzini poylab otki, til tortmay oʻlsin. Bitta podsho deb shuncha navqironning bekorga nobud boʻlishi yaxshi emas.

Yigit otasining oldidan chiqib, podsho yoniga kelib:

— Shohim, bu savolingizga men javob beray, — debdi va otasi oʻrgatgan soʻzlarni aytibdi. Podshoning achchigʻi kelib:

— Chumoli daryoning tagidagi yogʻliq xumchaga aylanishib nima qiladi?! Bu javobing juda bemaza javob! — debdi va jallod chaqirib:

— Oʻldir buni! — deb buyuribdi. Yigit:

— Shohim, men oʻsha xumchani daryodan olib chiqib koʻrsatsam boʻladimi? — deb soʻrasa, podsho:

— Olib chiqib, koʻrsat! — debdi. Yigit darhol daraxt ustiga chiqibdi.

Podsho: “Bu yigit daryoga oʻzini daraxt ustidan tashlaydi”, deb qarab turibdi. Yigit daraxtga chiqibdi-da, qoʻliga oʻq-yoyni olib, podshoning ogʻzini moʻljalga olib, oʻq uzibdi. Oʻq podshoning ogʻzidan kirib, orqasidan chiqibdi. Podsho oʻsha zahotiyoq til tortmay oʻlibdi. Hamma undan bezor boʻlgan ekan. Lashkarlar kelib yigitni quchoqlab “Xoʻp ish qilding”, deb xursand boʻlibdi. Shunda yigit:

— Bu ishni men sakson yashar otamning maslahati bilan qildim. Afsuski, qancha-qancha otalarimizni bu zolim podsho bekorga oʻldirib yubordi, — debdi-da, otasining nasihatini ularga birma-bir aytib beribdi. Yigitlar cholning bu ajoyib maslahatidan minnatdor boʻlishib, uni oʻzlariga boshliq qilib koʻtaribdilar. Ular ichida bir shoirnamo odam bor ekan. U haligi cholning bunchalik oʻtkir aqliga qoyil qolib:

— Qari bilganni pari bilmas, — degan ekan.