Yaxshivoy bilan Yomonvoy

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, bir shaharda, bir kunda ikki oilada farzand tugʻilibdi. Birinchisining tugʻilishi xavo aynigan, yomgʻir yoqqan paytga toʻgʻri kelibdi. Shuning uchun unga Yomonvoy deb nom qoʻyishibdi. Ikkinchisi esa yomgʻir tinib, havo ochilib, oftob chiqqan vaqtda tugʻilibdi. Uning ismini Yaxshivoy qoʻyishibdi. Ikkalasi ham voyaga yetibdi.

Bir kuni Yomonvoy Yaxshivoyga, «seni mehmonga olib boraman» deb aldab, choʻlga olib kelibdi. Shunda Yaxshivoy:

— Nega meni bu yerga olib kelding? — deb soʻrabdi.

— Nega endi hamma seni Yaxshivoy deb maqtaydi. Men seni bu yerga oʻldirgani olib keldim, — debdi Yomonvoy,

— Jon doʻstim, meni oʻldirmagin. Oʻldirgandan koʻra mening ikki koʻzimni oʻyib qoʻya qolgin, — deb yalinibdi Yaxshivoy.

Yomonvoy Yaxshivoynint ikki koʻzini oʻyib, oʻzi yana shaharga qaytibdi.

Yaxshivoy choʻlda ikki koʻzi oʻyilgan holda nola qilib, och-nahor yotaveribdi. Oxiri, asta-sekin qoʻzgʻalib, emaklab yura boshlabdi.

Paypaslab-paypaslab bir zinaga toʻgʻri kelibdi. Asta-sekin zinadan pastga tusha boshlabdi.

U yerda katta bir chinor va ostida bir hovuz bor ekan. Yaxshivoy hovuzning yoniga kelib yotibdi, «balki suv olishga kelgan biror kishi menga yordam berar», deb oʻylabdi. Suvga kelgan kishilar Yaxshivoyni koʻrib, unga non, suv berishibdi. Shunday qilib kunlar oʻtaveribdi.

Kunlarning birida chinor tagida uxlab yotganda daraxtning tepasiga toʻrtta toʻtiqush kelib, oʻzaro suhbatlashibdilar. Yaxshivoy toʻtilarning suhbatini tinglab yotaveribdi.

Birinchi toʻti:

— Olamda nima gaplar boʻlayotganini bilasizlarmi? Bir kishi koʻzi oʻyilgan holda yotibdi. Agar u shu chinorning tepasiga chiqib, eng yuqorisidagi bargini olib, koʻziga surtsa, koʻzi ochilib ketadi, — debdi.

Ikkinchi toʻti:

— Narigi tomonda, bir kampirning asrab qoʻygan pulini bir sichqon olib ketib oʻynayapti. Agar sichqonni bir kesak bilan ursa, sichqon qochib ketadi, pulini olish mumkin, — debdi.

Uchinchi toʻti:

— Shahar chetida ikki aka-uka otalaridan qolgan hovli-joyni talashib janjallashib yotishibdi. Agar oʻsha hovlini sotib olib, hovli oʻrtasidagi bir juft terakning tagini kovlasa, u yerdan bir xum tilla chiqadi, — debdi.

Toʻrtinchi toʻti:

— Shahrimizdagi podshoning qizi kasal, hech kim podshoning qizini tuzata olmayapti. Kimki podshoning qizini shu kasaldan tuzatsa, u qizini beradi. U qizga uylaridagi qora mushuk oshiq boʻlib qolgan. U mushuk qiyofasidagi paridir. Agar oʻsha qora mushukni soʻyib, qonini qizga surtsa, qizi tuzalib ketadi, — debdi.

Toʻtilar uchib ketganidan keyin, Yaxshivoy ulardan eshitgan gaplarini bajara boshlabdi. U chinorning tepasiga chiqib, uning bargini avval oʻng koʻziga, keyin chap koʻziga surkagan ekan, koʻzi ochilib ketibdi. Sichqonni ham topib, kesak bilan bir urib pulini olibdi. Oʻsha pulga borib, aka-ukalaridan hovli sotib olibdi. Hovli oʻrtasidagi daraxtning tagini kavlab, bir xum tillani olibdi. U rosa boyib, xursand boʻlib bozorni aylanib yursa, podshoning jarchilari malikaning kasal ekanligini, uni davolaydigan tabib kerakligi haqida jar solib yurgan ekan. Yaxshivoy, “men tabibman” deb, ular bilan birga shohning huzuriga yoʻl olibdi. Saroyga kirib borsa, shoh:

— Kizimni tuzatsang, uni senga nikohlab beraman, lekin tuzata olmasang boshing ketadi. Oʻttiz toʻqqiz tabibning boshi ketdi, sen qirqinchisisan, — debdi.

Yaxshivoy malikaning yoniga boribdi, soʻng mushikni olib kelishni buyuribdi. U qora mushukni soʻyib, uning qonini qizga surtib davolabdi. Shoh xursand boʻlib qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy qilib, qizini Yaxshivoyga nikohlab beribdi.

Kunlardan bir kun Yaxshivoy ota-onasini sogʻinganini shohga aytibdi. Poshdo juda koʻp mol-dunyo berib, uni kuzatib qoʻyishga bir qancha odamlar qoʻshib beribdi. Yaxshivoyning ota-onalari suyunib kutib olishibdi. Doʻstlari, yaqinlari Yaxshivoyni koʻrgani kelishibdi. Yomonvoy Yaxshivoyni kelganini eshitib, “endi meni oʻldiradi” deb gumon qilibdi. Qoʻrqqanidan uning yoniga kelmabdi ham. Yaxshivoyning oʻzi Yomonvoyni koʻrgani boribdi va unga:

— Sening orqangdan shunchalik katta davlatga ega boʻldim. Sen oʻzing bilmagan holda menga yaxshilik qilding, — debdi.

Shundan soʻng Yomonvoy ham Yaxshivoyga yalina boshlabdi.

— Jon doʻstim, sen ham mening koʻzimni oʻyib, oʻsha choʻlga tashlab kelgin, — debdi.

Yaxshivoy:

— Qoʻy, doʻstim, qanday qilib men sening koʻzingni oʻyaman, — deb koʻnmabdi.

Yomonvoy esa qistayveribdi. Oxiri hech qoʻymagach, Yaxshivoy ham Yomonvoyning koʻzini oʻyib, choʻlga tashlab kelibdi. Yomonvoy ham Yaxshivoy yotgan chinor tagiga borib yotibdi, bir payt oʻsha toʻtilar uchib kelib, suhbat qura boshlashibdi. Toʻtilardai biri shunday debdi:

— Bizning gaplarimizni biror kishi poylab, eshitib yotganga oʻxshaydi. Bir koʻr yigitning qoʻzi ochilibdi. Kampirning puli sichqondan olinibdi. Oʻsha hovlini ham sotib olibdi. Podshoning qizi ham kasaldan tuzalibdi. Qani, ogʻaynilar, pastga tushib bir qaraylik-chi, kim bizniig suhbatimizni eshitib yotgan ekan, — deb toʻtilar pastga tushishibdi.

Yomonvoyni koʻrib, toʻrtta toʻti uni toʻrt tomonidan koʻtarib, osmon-u falakka olib chiqib ketishibdi va balanddan tashlab yuboribdilar. U chil-parchin boʻlib pastga tushibdi. Yaxshivoy esa uzoq umr koʻrib, tinch-totuv yashab, murod-maqsadiga yetibdi.