Yamoqchi bilan Shogʻarib

Bor ekan-da yoʻq ekan, och ekan-da toʻq ekan. Bir zamonda Valixon degan bir podsho bor ekan. Uning shahrida Xoldor degan yamoqchi ham bor ekan.

Podsho: “Men mamlakatda adolat oʻrnatayin, yurt-elni kezayin, fuqarolarning gap-soʻzini eshitayin. Qani, ular nimalarni orzu qilar ekan, shunga qarab ish koʻrayin”, — debdi. Podsho kech boʻlganda eski-tuski kiyimlarini kiyib, boshiga yirtiq sallani oʻrab, faqir kishiga oʻxshab chiqib ketar ekan, odamlarning gap-soʻzlarini eshitib qaytar ekan.

Podsho bir kuni kechasi bir mahallada aylanib yursa, bir doʻkondan ashula tovushi eshitilibdi. Sekin borib quloq solsa, oʻchoqqa osilgan qozonda shaqirlab ovqat qaynayapti, bir odam uning ovoziga oʻyinga tushib:

Sabzing bilan goʻshtingga,

Qayna, palovim, qayna!

Qurbon boʻlay oʻzingga,

Qayna, palovim, qayna!

Biqir-biqir ovozing,

Qayna, palovim, qayna!

Mast boʻlaman men oʻzim,

Qayna, palovim, qayna!..

deb qoʻshiq aytyapti. Podsho bu odamning ishidan taʼsirlanib: “Bilayin-chi, bu odam nimaga bunday qilar ekan?” deb doʻkonning eshigini taqillatibdi. Ichkaridan:

— Kim u taqillatayotgan? — degan ovoz eshitilibdi. Podsho:

— Men, Shogʻaribman. Oching eshigingizni! — debdi.

Doʻkonning eshigi ochilibdi, podsho ichkariga kiribdi. Qarasa, yamoqchining doʻkoni ekan. Yamoqchi bilan soʻrashib:

— Oʻzingizdan oʻzingiz nimalar deyapsiz? — degan ekan. Yamoqchi:

— E, Shogʻarib! Bola-chaqa yoʻq! Soʻqqa boshman, har kuni bitta palovning puliga loyiq ish qilaman. Xarajat qilib kelib, qozonni qaynataman. Palovxon toʻraning qaynagan ovoziga xursand boʻlib, oʻyinga tushaman. Valixon podshoning davrida bizga bundan boshqa nima xursandchilik qoldi?! — debdi.

Bu gaplarni eshitib, podsho hayron boʻlibdi. Undan:

— Koʻproq ishlab koʻproq pul topsangiz boʻlmaydimi? — deb soʻrabdi. Yamoqchi aytibdi:

— Shu zamonda nima ogʻir? Valixon podshoning oliq-soligʻi ogʻir!

Koʻp ishlasang, oliq-soligʻi ham koʻp boʻladi. Menga bitta palovga loyigʻi yetadi! — debdi. Podsho:

— Shukr qilsangiz-chi! Agar Valixon podsho yamoqchilikni taqiq qilib qoʻysa, qanday kun koʻrasiz? — debdi. Yamoqchi:

— Agar Valixon podshoga bizning hunarimiz koʻp koʻrinib, taqiqlab qoʻysa, u holda qul oʻlmas, rizqi qurimas. Bir tirikchilik oʻtar. Uning gʻamini yemang, oʻtiring, oshni birga yeymiz, — debdi. Shogʻaribni koʻrpachaga oʻtqazib, qoʻliga suv quyibdi. Ikkalasi oshni yeyishibdi. Choyni ichishibdi. Shundan keyin Shogʻarib: “Rahmat! Biz ketdik endi”, deb oʻrnidan turib, chiqib ketibdi. Yamoqchi esa: “Xudoga shukr! Bugungi oshni Shogʻarib bilan birga yedim!” deb xursand boʻlib qolaveribdi. Podsho ham oʻrdasiga qaytib borib yotibdi.

Podsho erta bilan turib, oʻylanibdi: “Yamoqchi koʻp ishlashning nima hojati bor? Kunim oʻtsa boʻldi, dedi-ya! Qani, yamoqchilikni taqiqlab qoʻyay-chi! Kuni qanday oʻtar ekan?!” debdi. Vazirini chaqirib kelib, fuqaroga buyruq chiqarishni buyurib:

— Mening shahrimda hamma yangi oyoq kiyim kiysin. Eskisini kiymasin. Hech kim yamoqchilik qilmasin. Agar kimki yamoqchilik qilsa, uyi talonda, oʻzi zindonda! — debdi.

Vazir buyruqni yozibdi. Podsho qoʻl qoʻyib, muhrini bosibdi. Vazir jarchiga buyuribdi. Jarchi shaharda qichqirib yurib, buyruqni hammaga eshittiribdi.

Podshoning buyrugʻini Xoldor yamoqchi eshitib: “Podsho yamoqchilikni taqiq qilib qoʻygan boʻlsa, buguncha sabr qilay. Sabr tubi sariq oltin deganlar. Xudo bir yoʻlga boshlar!” deb koʻrpani toʻrt qavat solib, yotib, kechgacha uxlabdi. Asrdan keyin oʻrnidan turib: “Endi birorta choy qaynatib, qotgan-qutgan non boʻlsa yeb, bu kechani oʻtkazay!” deb, qoʻshnisining hovlisiga oʻt soʻrab chiqibdi. Qoʻshnisining eshigini ochib kirsa, qoʻshnisining xotini bir begona yigit bilan turgan ekan. Yamoqchini koʻrib qoʻrqib ketibdi:

— Jon togʻa! Birovga aytmang, — deb haligi yigit choʻntagidan bir soʻm chiqarib berib, oʻzi chiqib ketibdi.

Yamoqchi pulni olib, suyunib: “Xudo yetkazdi!” deb, bu pulga palovga loyiq goʻsht, yogʻ, guruch, sabzi-piyoz va ikkita non olib kelibdi. Goʻsht, sabzi-piyozni toʻgʻrabdi. Qozonni osib, oshni boshlabdi.

Valixon podsho kechqurun: “Qani, yana boray-chi! Bugun yamoqchining holi nima boʻldi ekan!” deb borib quloq solsa, doʻkonda yana palov biqirlab qaynayapti, yamoqchi esa, uning ovoziga qoʻshiq aytib, oʻyinga tushyapti. Podsho taajjublanib, eshikni taqillatibdi. Yamoqchi:

— Ha, oʻyinimni buzding-a! Kimsan oʻzing! — debdi. Podsho:

— Shogʻaribman! — debdi. Yamoqchi eshikni ochib:

— E, Shogʻarib! Keling!— deb ichkariga kirgizibdi. Podsho kirib gap boshlabdi:

— Nimalar qilyapsiz?

— He, oshimning shaqirlab qaynaganiga xursand boʻlib oʻyinga tushayotuvdim. Oʻyinni ham buzdingiz, — debdi. Shogʻarib:

— Podsho yamoqchilikni taqiqlab qoʻydi. Bari yamoqchilar “dod!” deyishyapti. Siz pulni qaydan topdingiz? — debdi. Xoldor yamoqchi:

— Ha, kecha siz, agar Valixon podsho yamoqchilikni taqiqlab qoʻysa, nima qilasan, degan edingiz. Men bir tirikchilik boʻlsa, oʻtib ketar degan edim. Yamoqchilikning taqiqlanganini eshitib, kechgacha uxlab yotdim. Kechqurun oʻrnimdan turib, qoʻshnimnikiga oʻt soʻrab chiqsam, qoʻshnimning xotini bir begona yigit bilan turgan ekan. Ustiga kirib qolibman. Meni koʻrib qoʻrqib ketdi. “Birovga aytmang!” deb yalinib, qoʻlimga bir soʻm pul berdi. “Xudo yetkazdi!” deb, bozorga chiqib xarajat qilib keldim. Qoʻshnimning xotini u yigit bilan gaplashmasa, bu palov qayerda edi? — debdi.

Shogʻarib aytibdi:

— Agar sizning u yigitdan pora olib, qozon qaynatganingiz podshoning qulogʻiga yetib qolsa, podsho sizni chaqirib soʻroq qilsa, nima javob qilasiz? — debdi. Xoldor yamoqchi:

— Bu gapni sizdan boshqa hech kimga aytganim yoʻq. Agar siz borib aytib qoʻymasangiz, kim aytar edi? — debdi. Shunda Shogʻarib:

— E, bizdek gʻaribga podsho bilan gaplashish yoʻl boʻlsin! Men uning koʻchasidan ham oʻtolmayman. Hamma yoq podshoning qulogʻi, devoringizning kesagi ham podshoning qulogʻi, — debdi.

Osh pishibdi. Har ikkovlari birlikda choyni ichishibdi. Soʻng Shogʻarib rahmat aytib, xayrlashib chiqib ketibdi.

Namoz vaqti boʻlsa ham yamoqchi hali uyqudan turgani yoʻq ekan. Eshigi taqillab qolibdi. Yamoqchi uygʻonib turib eshikni ochsa, shomurtini shopday qilib, podshoning mirgʻazablari turibdi. Ular:

— Seni podsho chaqirtirdi. Tez oldimizga tush! — deyishibdi. Yamoqchining kayfi uchib, iliklari qaltirab ketibdi:

— Mening hech gunohim yoʻq-ku! Meni olib bormanglar, —deb yalinibdi. Mirgʻazablar: “Hozir yurasan!” deb doʻq qilib haydab olib ketishibdi va Valixon podshoga toʻgʻri qilishibdi. Yamoqchi podshoga qoʻl qovushtirib turibdi. Podsho soʻrabdi:

— Qanaqa xiyonat qilding?

Yamoqchi:

— Taqsir, men xiyonat qilganim yoʻq? — debdi.

Podsho aytibdi:

— Sen xiyonatkor boʻlmasang, podsholik ishiga aralashib, birovlardan pora olib yermiding?

Yamoqchi juda qoʻrqibdi:

— E, podshohim! Men poraxoʻrlik qilganim yoʻq! — debdi.

Podsho:

— Poraxoʻrlik qilmasang, bu kecha palovni qayerdan topding? — debdi. Yamoqchi:

— Siz yamoqchilikni taqiqlab qoʻygan ekansiz. Kechgacha ish qilmay yotdim. Kechqurun choy damlab, qotgan-qutgan non boʻlsa yeb yotay deb, qoʻshnimnikiga oʻt soʻrab chiqsam, xotini bir begona yigit bilan turgan ekan. Meni koʻrib qoʻrqib ketdi-da: “Birovga aytmang”, deb haligi yigit bir soʻm berdi. Shu pulga palov qilib yegan edim, — debdi. Podsho aytibdi:

— Bunaqa buzuqchilikni taqiqlash podsholikning ishi boʻladi.

Sen bu ishni podsholikka bildirmay, porani oʻzing yeb ketibsan, gunohkorsan! — deb gʻazab qilibdi. Yamoqchi qoʻrqib: “Podsho endi meni oʻldirar ekan-da!” deb oʻylabdi.

Podsho aytibdi:

— Sen shu qilgan gunohing uchun eshigimning tagida bir yil qorovullik qilib berasan!

Xoldor yamoqchi: “Oʻlmay qolganimga shukr! Qorovullik qilsam, qilib beray!” deb oʻylab:

— Xoʻp, taqsir! — debdi. Podsho yamoqchining qoʻliga bitta qilich beribdi va:

— Bor! Sen hov anavi darvozaning yonida poyloqchi boʻlib tur! Oʻgʻri kelsa, chopasan! — debdi. Yamoqchi borib, kechgacha poyloqchilik qilibdi. Oʻgʻri kelmabdi. Kechgacha podsho unga ovqat bermabdi. Yamoqchining qorni ochibdi. Kechqurun uni podsho yana huzuriga chaqirtiribdi.

Yamoqchiga katta bir otni koʻrsatibdi va:

— Shu otni uyingga oborib, chaksa yem, uch bogʻ beda berib, boqib, erta bilan olib kel, — deb buyuribdi. Yamoqchi otni minib, chiqib ketibdi. Yoʻlda: “Podshoning poyloqchisi shunaqa och ahvolda ishlaydimi? Qorning ochib, oʻlar holga kelganing yetmay, endi mana bu otni boqib kelasan, degani ortiq boʻldi-ku. Men bunga chaksa yem bilan uch bogʻ bedani qayerdan topdim”, deb xafa boʻlib keta beribdi. Yoʻlda ketayotsa, bir gʻalvirfurush doʻkonda ish qilib oʻtirgan ekan. Unga podsho bergan qilichni ikki soʻmga garovga qoʻyibdi. Puliga palovga yetkudek xarajat qilibdi, ikki bogʻ beda, yuz paysa yem olib uyiga kelibdi. Otga yemni yedirib, goʻsht-yogʻni toʻgʻrab, palovni boshlab yuboribdi.

Valixon podsho: “Yamoqchini kun boʻyi och qoʻydim. Boz ustiga boqib kelasan, deb otimni ham berib yubordim. Qani, borib koʻrayin-chi, yamoqchi bugun nima qilar ekan?” deb kechasi yamoqchining doʻkoniga borib, quloq solibdi. Quloq solsa, doʻkonda yana palov qaynayapti-yu, yamoqchining vaqti chogʻ:

Qozonimni qaynatgan,

Qayna, palovim, qayna!

Podsholikning qilichi.

Qayna, palovim, qayna!..

— deb oʻyinga tushyapti. Podsho yamoqchining bu ishidan zavqlanib, kulibdi va eshikni taqillatibdi:

— Kimsan?

— Shogʻaribman!

Yamoqchi eshikni ochibdi. Shogʻarib kiribdi. Yamoqchi u bilan soʻrashib, koʻrpachaga oʻtqazibdi. Shogʻarib undan hol-ahvol soʻrabdi. Yamoqchi:

— E, Shogʻarib! Bugun bir oʻlimdan qoldim, erta bilan podshoning mirgʻazablari podshoning oldiga haydab bordi. Podsho: “Sen pora olibsan!” deb oʻldirib qoʻyishiga bir baxya qoldi. Yana oʻziga insof berdimi, oʻldirmay eshigiga poyloqchi qilib qoʻydi. Kechgacha poyloqchilik qildim. Biror odam kelib: “Nima qilib oʻtiribsan, qorning ochmadimi?” deb soʻramadi. Juda och qoldim. Kechqurun podsho otini berdi. Shu otni oborib, chaksa yem, uch bogʻ beda bilan boqib kelasan, dedi. Nima qilay! Uyda hech narsam yoʻq. Qilichni gʻalvirfurushga garovga qoʻyib, oshga xarajat qildim, podshoning otiga yem, beda olib keldim, — debdi.

Shogʻarib:

— Xoʻp, qilichni garovga qoʻyibsiz. Ertaga borib, yana poyloqchilik qilasiz. Shunda oʻgʻri kelib qolsa, podsho sizga: “Chop oʻgʻrini!” desa, u holda nima qilasiz? — debdi.

Yamoqchi aytibdi:

— Ha, uning gʻamini yemang! Keling, oshni yeylik! Oshdan keyin yogʻochdan qilich yasab, qiniga solib qoʻyaman! — debdi. Osh yeyilibdi, choy ichilibdi, Shogʻarib xayrlashib chiqib ketibdi.

Erta bilan yamoqchi podshoning otini qashlab, egarlab, yuganlab, ustiga minib, yogʻoch qilichni taqinib, oʻrdaga yetib boribdi. Otni podshoga toʻgʻri qilib, taʼzim qilib turaveribdi. Podsho:

— Bor, kechagi joyingga! Oʻgʻri kelsa, chopasan!— debdi. Yamoqchi kechagi joyiga borib: “Xudoyo sharmanda qilmagin!” deb, yuragi poʻkillab tura beribdi.

Bir vaqt podshoning odamlari: ”Oʻgʻri tutdik!” deb ikkita odamning qoʻlini orqasiga bogʻlab olib kelishibdi. Podsho aytibdi.

— Hov anavi yangi yigitni chaqiringlar! Kelib, bu oʻgʻrilarni chopsin!

Yamoqchini chaqirib kelishibdi. Podsho yamoqchiga:

— Chop, oʻgʻrilarni! — deb buyruq beribdi. Yamoqchi qoʻrqib turib qolibdi. Yana:

— Chop, — deb buyuribdilar. Yamoqchi: ”Bor, endi oʻldim!” deb yogʻoch qilichni qinidan chiqarib, oʻgʻriniig yelkasiga bir solibdi. Yogʻoch qilich sinib ketibdi. Bu ahvolni koʻrib podsho “qah-qah” urib, kulib yuboribdi, shu yerda turganlarning hammasi qotib-qotib kulishibdi, oʻgʻrilar ham kulib yuborishibdi. Bechora yamoqchi: “Men endi oʻldim. Podsho bu oʻgʻrilarga: “Oʻzini chop!” deb buyuradi. Oʻgʻrilar meni chopadi!” deb titrab turibdi. Shunda podsho kulgidan toʻxtab:

— Yasha, yamoqchi! Oʻlma, sening ishlaringga qoyilman! Ol! Ot ham seniki, qilich ham seniki! Bor, ketaver endi!— deb otni mindirib, oʻrdadan chiqartirib yuboribdi.

Yamoqchi oʻlmay qolganiga yuz shukrlar qilib xursand boʻlib, uyiga yetib kelibdi. Otni bogʻlabdi. Bozorga chiqib, gʻalvirfurushga qilichni biratoʻla pullabdi. Ortgan puliga otga yem, beda, palovning xarajatlarini olib qaytib kelayotsa, jarchi bozorni aylanib:

— Podshohi aʼzamdan ruxsat boʻldi, yamoqchilar yamoqchiligini qila bersin! — deb chaqirib yurganmish. Yamoqchi: “Eh, xayriyat!” deb, uyiga yetib kelib, otini boqa beribdi.

Podsho kechasi yana kelibdi. Quloq solsa, qozonda palov qaynayapti-yu, yamoqchi uning ovoziga suyunib, qoʻshiq aytib, oʻynayapti. Podsho eshikni taqillatibdi. Yamoqchi:

— Kimsan? —debdi.

— Shogʻaribman! — debdi podsho.

Yamoqchi borib eshikni ochibdi. Shogʻarib kirib oʻtiribdi va:

— Usta Xoldor! Bugun juda ham vaqtingiz chogʻ! — debdi.

Yamoqchi:

— He, asti soʻramang! Bugun juda qiziq ishlar boʻldi, — deb podshonikida boʻlgan ishning hammasini Shogʻaribga aytib beribdi va: — “Qul oʻlmas, rizqi qurimas”, degan ekanlar. Mana bugun ham qozonim qaynayapti, — debdi. Osh pishibdi, oshni ikkalasi birga yeyishibdi.

Shogʻarib:

— Endi men ketaman! Siz bir dono kishidan soʻrab koʻring! Siz tantimi, podsho tantimi! — deb chiqib ketibdi.