Yaltillama sopol tovoq

Bir zamonda bir podshoh bor ekan. U podshohning qirq xotini bor ekan. Ammo hech farzandi yoʻq ekan. Bir kuni podshoh xafa boʻlib: “Menga hech narsa kerak emas”, deb taxtiga ham oʻtirmabdi. Bir necha kundan beri podshohning taxtga chiqib oʻtirmaganiga hayron boʻlgan vazirlar majlis qurib podshoh bilan maslahatlashibdilar.

— E, podshohim, nimaga shuncha kundan buyon taxtingizga chiqib oʻtirmaysiz,— deganlarida podshoh vazirlariga qarab:

— E, vazirlarim, mening qirqta xotinim bor, lekin bironta farzandim yoʻq. Men oʻlganimdan keyin mening taxtimga oʻtirib kim yurtni soʻraydi, shuning uchun men taxtimga chiqib oʻtirmayman, — debdi. Vazirlari:

— E, podshohim, shu qirq xotiningizning ustiga yana bir xotin olib bersak, ehtimol farzand koʻrib qolarsiz. Agar shunda ham farzand boʻlmasa ixtiyor oʻzingizda, nima qilsangiz oʻzingiz bilasiz, — debdilar.

Shu bilan qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib, yana bir xotin olib berishibdi. Oydan oy, yildan yil oʻtib, podshohning kichik xotini homilador boʻlib, oy-kuni yaqin qolganda podshoh ovga chiqib ketibdi. Podshohning katta xotinlari qarasa, kichik xotini dard tutib tugʻay deb yotibdi. Darrov bir enagani ayttirib kelib, bir uyga yigʻilishib maslahat qilishibdi. “Kichik kundoshimiz farzand tugʻsa podshoh bizga qaramay, kichik xotini bilan boʻlib ketmasin”, deb enagasiga bir sirar tilla berib, “Siz bir ilojini qilarsiz”,— deyishibdi.

Enaga bir sipar tillani olib, suyunib:

— Buning ilojini men qilaman, — deb podshohning kichik xotini oldiga boribdi va:

— Ey, singlim, bizning rasmimizda tugʻadigan xotinlarni tepaga chiqarib qoʻyib, tagida besh-oltita xotin chodir ushlab turadi, — deb xotinni taxtning ustiga chiqarib qoʻyibdi. Podshohning barcha xotinlari yigʻilishib uning tagida chodir ushlab turibdilar. Podshohning kichik xotini bir oʻgʻil va bir qiz tigʻibdi. Kundoshlar bolalarni olib bekitishib, uning oʻrniga ikki kuchuk bolani qoʻyishibdi.

Podshoh ovdan kelgach, kundoshlar:

— E, podshohim, xotiningiz ikki kuchukvachcha tugʻdi, — deyishibdi. Podshoh bu soʻzlarni eshitib:

— Xotinim ikki kuchuk bola tugʻgan boʻlsa, uni choʻlga olib chiqib, oʻra qazib koʻmib tashlanglar, — deb buyuribdi. Vazirlari podshohning hukmi bilan, kichik xotinni ikki kuchuk bola bilan choʻl-biyobonga olib chiqib, belidan koʻmib qoʻyishibdi. Oʻgʻil va qiz chaqaloqlarni esa bir oʻrmonzorga olib borib tashlab kelishibdi. Kuchuk bolalari har qayerdan har narsalar olib kelib podshohning xotinini boqishibdi.

Oʻrmonga tashlangan ikki bolani bir ayiq bir gʻorga olib borib boqib katta qilibdi. Bolalar kechasi gʻorga kirib yotar ekanlar, kunduzi esa akasi ovqat qidirib, singlisi gʻorning ogʻzida akasini poylab oʻtirar ekan. Bir kuni podshoh ovga chiqib oʻrmonzorni aylanib yursa, bir gʻorning ogʻzida bir qiz oʻtiribdi. Podshoh gʻorga yaqin borib qolibdi, qiz uni koʻrib gʻorga qochib kirib ketibdi. Podshoh nariroq ketganda qiz yana chiqibdi. Podshoh gʻorga yaqinlashsa, qiz yana qochib kirib ketibdi. Podshoh bu voqeadan shubhalanib, “Bunda bir sir boʻlsa kerak”,— deb uyiga qaytib bu hodisani vazirlariga aytibdi. Buni podshohning xotinlari eshitib, darrov enagani chaqirib boʻlgan voqeani gapirib:

— Endi bu ishni ham oʻzingiz amallaysiz, — deb bir qancha tilla berishibdi. Enaga bu tillani olib, suyunib, avval oʻzi shu bolalarni olib borib tashlagan oʻrmonga boribdi. Gʻorning yaqinidan chiqib qolibdi. Qarasa, qiz gʻorning ogʻzida oʻtiribdi, akasi yoʻq. Kampir qizning oldiga borib:

— Oppoq qiz, akang kelsa, menga yaltillama sopol tovoq olib keling, deb ayt. Agar yoʻq desa, yigʻla! — deb oʻrgatib ketibdi. Singlisi akasiga:

— Menga yaltillama sopol tovoq olib kelib bering, — debdi. Akasi:

— E, singlim, buni senga kim aytdi? U yerga borgan kishi oʻlmay qolmaydi-ku, — debdi. Singlisi tinmay yigʻlayveribdi, unga akasi:

— Xoʻp, sen mana bu gʻozni kabob qil, yeb boʻlgandan keyin borsam borayin, — debdi. Ikkovi gʻozni kabob qilib yeb, qorinlarini toʻygʻazishibdi.

Akasi bir qancha yoʻl yurib bir qirga chiqibdi, qirlarda kezib yurgan bir chol oldidan chiqib:

— E, bolam, qayerga borasan? — debdi. Bola:

— E, ota, shu yoqda bir yaltillama sopol tovoq degan narsa bor ekan, shuni olib kelishga ketayotibman, — debdi. Chol:

— E, bolam, sen hali yosh ekansan, bekorga oʻlib ketasan, bormagin. Sendan ilgari ham juda koʻp podshohzodalar shu narsani olaman deb oʻlib ketishgan. Sen ham shular qatori yoʻq boʻlib ketasan, — debdi. Shunda bola:

— Otajon, oʻlsam oʻlib ketay yoki olib kelay, boraman, — debdi.

— E, bolam, xayr, borsang borgin, bundan nariroqda bir katta chinorda bir qizil ot bogʻloqliq turibdi. Oʻsha otni mingin. Ana u koʻringan tepaga borganingdan keyin otdan tushib shu tepaning har yeridan chuqur qilib kavlagin. Yana otga minib “Yaltillama sopol tovoq, men senga oʻrtoq”, deb chaqirgin. U narsa daryoga oʻxshab bir katta ariqda oqib turadi, ariqdan toshib chiqib seni quvlaydi, sen orqangga qarab otni qamchilab qoch. U senga yeta olmagandan keyin yana qaytib joyiga tushib ketadi. Boyagi sen kavlagan chuqurlarga tushgani chiqa olmay qoladi. Sen borib shu chuqurda qolganini olib kelaver. Agar yetib olsa sening tanlaringni eritib-oqizib olib tushib ketadi, — deb oʻrgatibdi chol. Bola toʻgʻri cholning aytgan joyiga borib otni minibdi, tepaga borib otdan tushibdi, bir qancha chuqurcha kavlab qoʻyibdi. Yana otiga minib tepaning ustida turib, “Yaltillama sopol tovoq, men senga oʻrtoq”, deb chaqiribdi. Birdan allanimalar ariqdan toshib chiqib bolani quvlabdi. Yaqin qolganda bola otga qamchi uribdi. Ot uchib borib bir qancha joyga tushibdi. Bolani quvgan narsa unga yeta olmay qaytib tushib ketibdi. Bola qaytib kelib chuqurchalarda qolganini olib bir shishaga solib kelibdi. Singlisiga boʻlgan voqeani gapirib, “Oz boʻlmasa oʻlay dedim” deb, olib kelgan narsasini singlisining oldiga qoʻyibdi. Singlisi uni olib, koʻrib juda xursand boʻlibdi. Ikkovi gʻorning ogʻziga chiqib oʻtiraveribdi. Bir kuni podshoh yana ovga chiqib, “Oʻsha kuni koʻringan qiz hali ham bormikan?” deb uzoqdan qarasa bir qiz, bir oʻgʻil oʻtiribdi. Podshoh gʻorga yaqin kelsa, bolalar gʻorga qochib kirib ketibdi.

Podshoh nari ketsa, bolalar yana gʻorning ogʻziga chiqishar emish, podshoh yaqin kelsa, ular yana gʻorga qochib kirib ketar emish. Podshoh uzoqlashsa, ular yana gʻorning ogʻziga chiqishar emish. Podshoh bu holga taajjublanib, “Bu qanday voqea boʻldi ekan”, deb oʻylab uyiga kelibdi. Vazirlarini chaqirib boʻlgan voqeani aytibdi. Bu soʻzni podshohning katta xotinlari eshitishibdi. Yana enagasini chaqirib bir qancha oltin berib:

— Bir ish qilib shu bolalarni yoʻq qil. Agar yoʻq qilmasang, podshoh sezib qolsa, hammamizni oʻldirib yuboradi, — debdi. Enaga yana boyagi gʻorga borib qarasa, qiz yana gʻorning ogʻzida oʻtiribdi. Enaga yana qizni aldab:

— Akang yaltillama sopol tovoqni olib kelib berdimi? — deb soʻrabdi. Qiz:

— Ha, oʻsha kuni kelganda aytgan edim, olib kelib berib, oʻzi yana ovqat izlab ketdi, — debdi. Enaga aytibdi:

— Boʻlmasa, akang kelganida sen yigʻlab oʻtir. Akang “Nega yigʻlayapsan?” desa, menga “Oyinayi jahonnoma”ni olib kelib bering, deb aytgin, — deb tayinlab ketibdi.

Bir vaqtda akasi ikki quyonni ushlab kelsa, singlisi yigʻlab oʻtiribdi.

— Ha, singlim, senga nima boʻldi, nimaga yigʻlaysan? — debdi akasi.

Shunda singlisi:

— E, akajon, menga “Oyinayi jahonnoma”ni olib kelib bering, — debdi. Akasi:

— E, singlim, bir ish qilib meni oʻldirmoqchimisan? Agar oʻlsang mayli, desang, men borib olib kelib beraman. Yoki oʻlib ketaman. Avval qorinni toʻygʻazaylik, undan keyin boraman, — debdi. Ikki quyonni kabob qilib yeb, singlisi bilan xayrlashib:

— Meni bir oy poylagin, agar bir oyda kelmasam oʻlgan boʻlaman, — deb aytibdi. Koʻp yoʻl yurib, koʻp yursa ham moʻl yurib bir bogʻga kirganda kun kech boʻlib qolibdi. Bola oʻsha bogʻda bir katta chinorning tagida yotib uxlabdi. Bir vaqt koʻzini ochib qarasa, kun yorishib qolibdi. Oʻrnidan turib oʻtirsa, tepasidagi chinorning ustida parranda bolasining chiyillagan tovushi eshitilibdi. Oʻtirgan joyidan turib daraxtning tepasiga qarasa, bir katta ajdar daraxtga chirmashib chiqayotibdi. Bola yerdan bir toshni olib ajdarga otibdi. Tosh borib ajdarga tegibdi. Ajdar darhol tushib bolani damiga tortibdi, bola darrov yonidan qilichini olib, tikka ushlab ajdarning ogʻziga kirib ketibdi. Qilich ajdarni ikki nimta qilib tashlabdi. Bola ajdarning terisidan bir kamar olib beliga bogʻlabdi. Bir Semurgʻ qush kelib boyagi chinorga qoʻnibdi. Bolasini sanab qarasa, bugun bolalari but, kamaymabdi. Semurgʻ bolalariga qarab: ”E, bolalarim, bugun ajdar kelmadimi, hammangiz salomat qolibsiz”, — deb soʻrabdi. Semurgʻning bolalari:

— E, ona, mana bu tagimizda yotgan yigit, bizni ajdardan qutqazib qoldi, — deyishibdi. Semurgʻ bu soʻzni eshitib, pastga tushibdi va boladan:

—E, doʻstim, sening boshingga nima ish tushib bu yerga kelding?, — deb soʻrabdi. Bola aytibdi:

— E, semurgʻ, mening boshimga tushgan ishni soʻrama ham, kuyma ham.

Semurgʻ aytibdi:

— E, doʻstim, sen ayt, agar mening qoʻlimdan keladigan ish boʻlsa, men ham senga bir yordam beray. Sen menga yaxshilik qilding, men ham senga bu yaxshiligingni qaytarishim kerak, — debdi. Bola:

— Xayr, aytsam aytay. Bir podshohning qoʻlida “Oyinayi jahonnoma” degan narsa bor emish, shuni qanday qilib olib kelsam boʻladi, — debdi. Semurgʻ aytibdi:

— E, yigit, bu xizmatni men qilib beraman. Sen ikkita kiyikni bir amallab tutib kel. Shu kiyiklarni soʻyib, tulum qilib, bitta tulumiga goʻsht, bitta tulumiga suv gʻamlab mening ustimga ortib, oʻzing ham chiqib ol. Qolgan ishni men oʻzim qilaman. Lekin yoʻlda ovqat, suv berib borasan! Borgandan keyin “Oyinayi jahonnoma”ni olish yoʻlini oʻzim oʻrgataman, — debdi. Bola darrov oʻrmonga chiqib ikkita kiyikni ushlab tulum qilib, bir tulumiga goʻsht, bir tulumiga suv toʻldirib Semurgʻga ortib, oʻzi ustiga minibdi. Semurgʻ parvoz qilib uchib, bir podshohning saroyiga tushibdi. Bolaga bitta patidan yulib berib:

— Mana shu yer podshohining qoʻliga zirapcha kirib, juda koʻp azob beribdi. Buni bir qancha hakimlar kelib ola olmagan. Zirapcha podshohning qoʻlida qolib ketgan. Sen borib “Men hakimman, podshohning qoʻlidagi zirapchani olgani keldim”, deysan. Eshikdan kirgizmasalar ham qoʻymasdan kirasan. Kirganingdan keyin, mana shu men bergan pat bilan kavlab oʻsha zirapchani ol. Undan keyin podshoh senga “Tila tilagingni” deydi. Shunda sen “Oyinayi jahonnoma”ni soʻraysan. Podshoh ilgarigi, oʻtgan voqealarni yozib, oʻz muhrini bosib, bir xotira tayyor qilib qoʻygan. Shu narsani ham “Oyinayi jahonnoma” bilan olib, tez qaytib kelasan. Men seni shu yerda poylab turaman. Qaytib kelganingdan keyin men seni yana oʻz joyingga olib borib qoʻyaman, — debdi.

Bu gaplarni uqib olgan bola podshohning oldiga borib, vazirlariga:

— Men hakimman, podshohning qoʻliga kirgan zirapchani olish uchun keldim, — debdi. Vazirlar bolaga qarab:

— E, bola, yosh ekansan, ovora boʻlib, bekorga oʻlib ketasan. Sendan ilgari ham boshqa hakimlar kelib ololmagan edi, — deyishibdi.

Bola oʻz soʻzida mahkam turgach, vazirlar podshohga xabar beribdilar:

— E, podshohi olam, bir yosh hakim kelib eshigingizda turibdi. Podshohning qoʻlidagi zirapchani olishga keldim, deydi. Biz qancha qaytarsak ham qoʻymayapti, — debdilar.

Shunda podshoh:

— Hakimni olib kelinglar, — debdi. Vazirlar bolani olib kirishibdi. Bola podshoh oldiga kirib, yer oʻpib salom beribdi:

— E, podshohim, sizning joningizga orom beray deb keldim, — deb haligi semurgʻning pati bilan kavlab podshohning qoʻlidagi zirapchani chiqarib olibdi. Shu onda podshohning koʻzi ochilib ketib:

— E, yigit, nima tilaging bor, tila tilagingni, — debdi. Bola aytibdi:

— E, podshohim, mening tilagim shuki, menga “Oyinayi jahonnoma”ni bersangiz. Undan keyin yana shu “Oyinayi jahonnoma”da oʻtgan voqealarni yozib, muhr bosib qoʻygan xatingiz bor ekan, shuni ham bering, — debdi. Podshoh:

— Mendan dunyo soʻrasang-chi, kambagʻal narsa ”Oyinayi jahonnoma”ni nima qilasan? —debdi. Bola aytibdi:

— E podshohi olam, “Oyinayi jahonnoma”ni bersangiz, menga dunyo qatoriga oʻtadi, — debdi.

— Xayr, boʻlmasam, — deb podshoh “Oyinayi jahonnoma” bilan voqealarni yozib muhrini bosgan voqeanomani bolaga beribdi. — Sen kimning oʻgʻlisan? — deb boladan soʻrabdi.

Unga javoban bola:

— Men ota-onamni tanimayman, kim ekanini bilmayman. Bir oʻrmonda aka-singil yashaymiz, — debdi. Podshoh ilgari bu voqeani “Oyinayi jahonnoma”da koʻrgan ekan. Darrov tushunib olib, shahzodani hurmat bilan eshikka olib chiqib qoʻyishibdi. Shahzoda “Oyinayi jahonnoma”ni olib borib, Semurgʻga minibdi. Bir qancha yoʻl bosib Semurgʻning uyasiga kelib, u bilan xayrlashib, singlisi oldiga kelibdi. Qarasa, singlisi ochlikdan qiynalib, sulayib yotibdi. Shahzoda singlisiga ovqat berib, unga:

— Mana, singlim, eson-omon, oʻlmasdan buni ham olib keldim, — deb “Oyinayi jahonnoma”ni beribdi.

Ertasiga podshoh yana ovga chiqibdi. Gʻor yoniga kelib qarasa, yana gʻor ogʻzida bir oʻgʻil, bir qiz oʻtiribdi. Podshoh gʻorga yaqin kelibdi.

Bolalar bu safar qochmasdan oʻrinlaridan turib, podshohga salom berib, uni oʻtqazishibdi. Bola oʻzining boshidan oʻtganlarini birma-bir podshohga aytib beribdi. Podshoh:

— Mening oʻgʻlim-qizim yoʻq, boʻlmasa biringiz oʻgʻil, biringiz qiz boʻlinglar, — debdi. Bolalarni olib oʻz shahriga boribdi. Bola haligi hamma voqeani yozib, muhr bosgan xatni podshohga beribdi. Podshoh bu voqeanomani butun vazirlari ichida oʻqib beribdi. Bu xatdagi voqeani eshitgandan keyin podshoh qirqta xotinini zindonga solishga buyruq beribdi. Buyruq darrov bajarilibdi. Podshoh kichik xotinini topib kelishga buyruq beribdi. Vazirlari kichik xotinni olib borib tashlagan joyga borib qarasalar, xotin bir baland tepada ikki yoniga ikki itni qoʻyib oʻtiribdi. Vazirlar xotinga yaqinroq borib:

— E, singlim, podshoh sizni chaqiryapti, — deyishibdi. Xotin ularga qarab:

— Podshohga borib xotiningiz kelmas emish, denglar. Agar ikkinchi marta odam yuborsangiz itlarga talatar emish, deb aytinglar, — debdi.

Vazirlarni ham haydab yuboribdi.

Vazirlar barcha voqeani podshohga kelib aytibdilar. Podshoh yana:

— Boringlar, aldab-suldab, yaxshi soʻzlar bilan olib kelinglar. Agar olib kelmasangiz, hammangizni oʻldirib yuboraman, — debdi.

Vazirlar podshohdan qoʻrqib, yana qaytib borishibdi. Xotin vazirlarni koʻrib:

— Yana meni olib ketishga keldinglarmi, — deb ikkita kuchugiga, — borib shu kelgan odamlarni talab tashlanglar! — debdi. Itlar birdan kelib vazirlarni talab tashlabdi. Vazirlar itdan zoʻrgʻa qutulib, kiyim-boshlari yirtilib, hamma joylari tirnalgan holda podshohning oldiga kelib voqeani aytishibdi. Podshoh bularning ahvolini koʻrib, boʻlgan voqeani eshitib, qanday olib kelish chorasini oʻylab xafa boʻlib turganda, oʻgʻli shahzoda kirib:

— E, ota, nimadan xafa boʻldingiz? —deb soʻrabdi. Podshoh oʻgʻliga boʻlgan voqeani aytibdi:

— E, himmatli oʻgʻlim, onangni qanday qilib olib kelishni oʻylab, yoʻlini topa olmay turibman, — debdi. Shahzoda oʻrnidan turib:

— E, ota, bu xizmatni men oʻzim qilaman, — deb otasidan fotiha olib, onasining oldiga joʻnabdi. Borib, uzoqdan turib:

— Ey, ona, men sizning bolangizman. Men sizni olib ketgani keldim, — debdi. Itlar shahzodaning ovozini eshitib, birdan kelib shahzodani talay boshlabdi. Shahzoda itlarning tagida yotgani holda baland ovoz bilan:

— Ey, jonivorlar, men bir musofir bechoraman. Men ham onamga oʻxshash sargardonman. Uning ustiga sizlar ham talaysizlarmi? — debdi. Bolaning ovozini onasi eshitib, rahmi kelib, itlarni chaqirib olibdi. Shahzoda oʻrnidan turib koʻylaklari yirtilgan holda onasiga qarab:

— E, onajon, siz bormasdan bizni tirik yetim qilib qoʻyasizmi, jon ona, yuring, olib ketay, — debdi. Onasi shahzodadan bu gapni eshitib rahmi kelib, bolalarim yetim boʻlib qolmasin, deb bolaga qarab:

— Boʻlmasa borib otangga ayt, menga bosh-oyoq sarpo qilib bir ot-aravani qoʻshib yuborsin. Men aravadan tushadigan joyimdan to uygacha oyogʻimning ostiga gilam solsin. Borganimdan keyin boshimdan oltin sochib, qaytadan nikoh qilib, toʻy-tomosha qilib olsin, — debdi.

Shahzoda onasidan bu soʻzni eshitib, otasi oldiga kelib, onasining aytgan shartlarini aytibdi. Podshoh darrov vazirlarni chaqirib xotini aytgan shartlarni muhayyo qilishni buyuribdi.

Vazirlar borib podshohning xotiniga sarpolar kiydirib, aravaga oʻtqazib olib kelishibdi. Podshoh xotinini yaxshi kutib olibdi.

Xotini aravadan tushib, irak gilamdan yurib uyga kiribdi. Podshoh xotinining ustidan oltinlar sochib, qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib, qaytadan nikohiga olibdi. Oʻgʻliga Shahzoda Botir deb nom qoʻyibdi. Qiziga Gulparax deb nom qoʻyibdi. Shu bilan hammalari murod-maqsadlariga yetibdilar.