Xurshid bilan Laylo

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, bir zamonlarda Misr mamlakatida bir podsho oʻtgan ekan. Uning otini Abdulaziz shoh der ekanlar. Shohning Abdukarim degan vaziri ham bor ekan. Abdulaziz shoh bilan Abdukarim vazir juda inoq ekanlar.

Ular yoshlikda madrasada birga oʻqishgan, ayniqsa, Abdukarim nihoyatda tirishqoq ekan. Oʻzi kambagʻal oilasidan boʻlishiga qaramay, butun kuch-quvvatini ilmga berar, uni chuqurroq oʻzlashtirishga harakat qilar ekan. Abdukarim vazir har vaqt shohga:

— Bu dunyo oʻtar dunyo, yaxshilik qilsang ham oʻtadi, yomonlik qilsang ham oʻtadi, xalq bizning onamiz boʻladi. Shuning uchun xalqqa yaxshilik qilmoq kerak. Yomonlik qilish har kishining qoʻlidan keladi, ammo yaxshilik qilish har kimning qoʻlidan kelavermaydi, — der ekan. Ular har bir ishni bamaslahat bajarishar ekan. Mamlakat ham oʻsha davrda tinch va obod ekan. Lekin ular dunyoning bir kamchiligidan nihoyatda xafa ekanlar. Shoh ham, vazir ham befarzand ekan.

Kunlardan bir kun shohning saroyiga bir qalandar kelibdi. Shoh qalandarni oʻz oldiga chaqirib olib, unga:

— Ey qalandar, siz jahongashta odamsiz, koʻp shahar va qishloqlarni kezgansiz. Koʻp odamlarni duo qilasiz. Menga farzandsizlikning chorasini aytib berolmaysizmi? — debdi. Qalandar:

— Bilaman, — deb qoʻynidan ikki olmani chiqarib, birini shohga, birini vazirga berib, duo qilibdi. — Biringizga xudo oʻgʻil, biringizga qiz beradi, ammo ikkovingiz bir-biringiz bilan quda boʻlasiz, — deb qalandar shoh bilan vazirdan inʼom va ehsonlar olib joʻnab ketibdi.

Olmani yeganlaridan soʻng shohning xotini oʻgʻil tugʻibdi. Otini Xurshid qoʻyishibdi. Vazirning xotini qiz tugʻibdi, uning otini Laylo qoʻyishibdi. Bolalar birga tarbiya koʻrib, birga oʻsishibdi. Xurshid bilan Laylo bir mayiz topsalar boʻlishib yer ekanlar, ittifoqlik, mehr-muhabbat kundan kunga kuchayib boraveribdi. Laylogul qizlar maktabida oʻqisa, Xurshid oʻgʻil bolalar madrasasida oʻqibdi.

Yildan yil, oydan oy, kundan kun oʻtib, Xurshid bilan Laylo ham oʻqishni tugatibdi. Ular oʻn sakkiz yoshga kiribdilar. Shoh oʻgʻli Xurshidni uylantirish harakatiga tushibdi. Vazirning qizi Laylogulga sovchi yuboribdi. Vazirning qizi sovchilarga:

— Shahzoda Xurshidning koʻngli menda boʻlsa, oʻzim bilan gaplashsin. Mening bir shartim bor. Agarda qabul etsa, men ham roziman, — debdi. Sovchilar qizning aytgan soʻzlarini Xurshidga yetkazibdilar. Xurshid vazirning uyiga boribdi. Mehmonxona oʻrtasiga parda tutilgan ekan. Pardaning orqasida oʻtirgan Laylogul shahzodaning tovushini eshitib, “Assalomu alaykum, shahzoda!” debdi. Shundan keyin ikkisi hol-ahvol soʻrashibdi. Bular maktabga kirganlaridan soʻng, bir-birlari bilan koʻrisha olmagan ekanlar. Laylogul Xurshidning taklifiga shunday debdi:

— Men qarshi emasman, biroq bir shartim bor. Agarda qabul etsangiz toʻyga roziman. Shartim shu: har kuni ertalab uyingizga boraman, kech boʻlmasdan oʻz uyimga ketaman, — debdi.

Shahzoda qizning bu shartiga hayron qolib, nima javob qaytarishni bilmay qolibdi. Soʻng Xurshid aql-hushini bir joyga toʻplab, shartini qabul qilay, uyimga borgach, boshqa chorasi topilib qolar, — deb oʻylabdi. Xurshid Laylogulga:

— Shartingizni qabul etdim, — debdi.

Oʻn besh kun toʻy boʻlibdi.

Shahzoda uchun qator uylar juda yaxshilab bezatilgan ekan. Ammo bu uylarning birontasida ham kelinchak Laylogul koʻrinmas ekan. Laylogul esa, oʻz shartiga muvofiq, toʻyning ertasigayoq erta bilan nonushtaga kirib kelibdi. Xurshid shoshilganicha Layloni kutib olibdi-da, uyga boshlabdi. Ular qator uylarni bir-bir tomosha qilib, oʻn birinchi uyga kiribdilar. Kanizak qizlar dasturxon yozibdilar. Dasturxon noz-neʼmatga toʻla emish. Ular suhbatlashib oʻtirib, kunni kech qilibdilar. Laylogul boshiga paranjisini yopinib, otasining uyiga joʻnab qolibdi. Xurshid ogʻzini ochib, qizning ketidan qarab qolaveribdi.

Bu ahvol har kuni takrorlanaveribdi. Koʻpincha, Laylogul parishon boʻlar, Xurshidning gaplariga ham eʼtibor bermas ekan. Xurshid nima gapligini bilolmay, ogʻir ahvolda qolibdi.

Kunlardan bir kun Xurshid oʻylab-oʻylab maktabdosh doʻsti Abdumutalning oldiga boribdi. Doʻsti madrasa hujrasida turar ekan. Xurshidni xursand boʻlib kutib olibdi. Abdumutal sayohatga ketgani uchun ular anchadan buyon koʻrishishmagan ekan. Abdumutal Arabistonning koʻp shaharlaridan tashqari, Hindiston, Peshovur kabi uzoq mamlakatlarda boʻlganini gapirib beribdi.

Abdumutal oʻttiz ikki yoshlarda boʻlib, ancha ziyrak yigit ekan. Xurshidning xafaligini kelgan zamon sezibdi. Ular ovqatlanib, choy ichib, suhbatlashib oʻtiribdilar. Abdumutal sekin gap boshlabdi:

— Doʻstim Xurshid, siz shohning oʻgʻlisiz. Hamma narsa siz uchun tayyor. Husn, aql, idrok, ilmda Arabistonda yakka-yu yagona vazirning qizi sizning xizmatingizda boʻlsa-yu, tagʻin nega xafa koʻrinasiz?

— Mening xafaligimni qayerdan bildingiz? — deb soʻrabdi Xurshid.

— Hech kimdan, lekin betlaringiz sargʻayganidan, xayolingiz parishonligidan gumon qilaman, — debdi u. Xurshid doʻstiga hozirgi ahvolini bir boshdan aytib beribdi. Abdumutal bu soʻzlarni eshitib, qoʻliga qogʻoz-qalam olib, qandaydir duo yozib, Xurshidning qoʻliga beribdi.

— Mana shuni xotiningiz uydan chiqib ketayotganda peshanangiz-ga yopishtirib oling. Qizning orqasidan boravering. U sizni koʻrmaydi. Ketidan borsangiz, hamma sir-asrordan xabardor boʻlasiz, — debdi Abdumutal.

Xurshid xursand boʻlib, qogʻozni olib, oʻrtogʻiga minnatdorchilik bildirib, uyiga qaytibdi. U kechani uxlamay oʻtkazibdi. Erta bilan nonushtaga Laylogul yetib kelibdi. Kundagidek ikkisi birgalashib nonushta qilibdilar. Xurshid har kuni qani endi kech boʻlmasa-yu, Layloning husniga toʻysam, deb niyat qilar ekan. Bugun esa tezroq kech boʻlsin, buning sirlarini tezroq bilib olay, deb oʻz-oʻzidan hovliqar ekan.

Nihoyat, Layloning ketar vaqti boʻlibdi. U paranjisini yopinib joʻnab qolibdi. Xurshid ham vaqtni gʻanimat bilib, peshanasiga doʻsti yozib bergan xatni yopishtirib, xotini ketidan ketaveribdi. Laylogul toʻgʻri otasining hovlisiga kiribdi. Onasi uni koʻrib:

— Ha, keldingmi, qizim, — deb quchoqlab koʻrishib, ikki yuzidan oʻpibdi. Boshidan paranjisini olib, ayvondagi mixga osib qoʻyibdi. Kanizak qiz xitoyi laganda osh olib kelibdi. Dasturxon atrofida vazir, Laylo, uning onasi oʻtiribdilar. Xurshid ham bexavotir oʻtirib olibdi. Hammalari ovqatga qoʻl uzatibdilar. Onasi bir suyakni Layloning oldiga qoʻyibdi. Uni Xurshid qoʻliga olib goʻshtini yegan ekan, ichidan oshiq chiqib qolibdi. U oshiqni olib, tozalab, choʻntagiga solib qoʻyibdi. Oshni yeb boʻlib, ustidan bir piyoladan choy ichibdilar. Laylo oʻrnidan turib:

— Oyi, men ketdim, — deb boshiga paranjisini yopinib joʻnabdi. Xurshid ham uning ketidan ketaveribdi. Laylo borib-borib bir darvozani qoqibdi.

— Olmagul, Olmagul! — deb chaqiribdi. Darvoza ochilibdi. Hovlida bir kelishgan chiroyli qiz olma toʻldirilgan kumush laganni koʻtarib turgan ekan. Laylogul olmadan birini olibdi. Uning ketidan Xurshid ham bitta olma olibdi.

Laylogul Olmagulga:

— Doʻstim, tezroq ketaylik! — debdi. U qiz ham boshiga paranjisini yopinib chiqibdi. Hovlidan uch kishi indamasdan joʻnabdilar. Borib-borib Olmagul yana bir darvozaning halqasini qoqibdi. Darvoza ochilibdi. Laylo: — Anorgul! — deb chaqiribdi. Bir qiz qoʻlida bir laganni anorga toʻldirib koʻtarib chiqibdi. Anordan Laylo bir dona, Olmagul ham bir dona, Xurshid ham bir dona olibdi. Anorgul laganni qoʻyib, boshiga paranjisini yopinib chiqibdi. Endi bular toʻrt kishi boʻlibdilar. Ular gapirishib, xaxolab kulishib borar ekanlar. Kulganda Olmagul ogʻzidan olmagul, Anorgul ogʻzidan anorgul toʻkilar edi. Xurshid ham birga kulishib borayotganidan ular xabarsiz ekanlar. Qizlar shahardan tashqariga chiqibdilar. Nihoyat, tevaragi baland devorlar bilan oʻralgan bogʻga yetibdilar. Bogʻning darvozasi qizil yogʻochdan yasalgan ekan. Anorgul darvozaning halqasini qoqqan ekan, ikki haybatli dev chiqib ochibdi. Devlar qizlarga qarab taʼzim qilishibdi. Xurshid ham ular orqasidan bogʻga kiribdi. U bogʻga qarab hayron boʻlibdi. Bogʻda yilning toʻrt faslini koʻrish mumkin ekan: bogʻning bir tomoni bahor — daraxtlar gullaganmish, ikkinchi tomoni esa yoz, mevalar pishib, tagiga tushib yotganmish. Uchinchi tomoni kuz, daraxtlarning bargi sargʻayib yerga tushayotganmish… Toʻrtinchi tomonida esa hovuzdagi suv muzlab, qor pagʻa-pagʻa boʻlib yogʻib turgan ekan. Bu ajoyib bogʻni koʻrib Xurshid hayron qolibdi. Qizlar bogʻning oʻrtasidagi yoʻldan uzoqda koʻrinib turgan qoʻrgʻon tomonga yuribdilar. Qizlar yasatilgan qirq uydan oʻtib, nihoyat, qirq birinchi uyga — saroyning bekasi Guliqahqah parining oldiga kiribdilar. U Koʻhiqofdagi parilar podshosining qizi ekan. Guliqahqah pari Laylogulni yaxshi koʻrib, unga yaqinroq boʻlish niyatida shu yerga bogʻ yaratgan ekan. Laylogul parining izmidan chiqa olmas, Xurshidni qanchalik sevmasin, har kuni uni tashlab ketishga majbur ekan.

Anorgul bilan Olmagulga Guliqahqah pari Laylogulga xizmat qilasizlar, deb tayinlagan ekan.

Laylogul bilan dugonalari Guliqahqah pari oldiga kirganlarida u tilla taxt ustida yonboshlab yotgan ekan. Guliqahqah pari qizni koʻrib, oʻrnidan turibdi va u bilan quchoqlashib koʻrishibdi. Keyin yoniga oʻtqazibdi. Ular bir-birlaridan hol-ahvol soʻrashibdi. Dasturxon yozilibdi. Maylar suzilibdi. Xurshid ham qizlar bazmini tomosha qilib oʻtiribdi.

Musiqalar chalinibdi, qizlar navbati bilan raqsga tushibdilar. Oradan ancha vaqt oʻtgach, Guliqahqah pari oʻyinni toʻxtatib, qizlarga:

— Charchadinglar, endi borib choʻmilinglar! — debdi. Ularning hammasi bogʻga chiqishibdi. U yerda marmar toshdan ishlangan katta hovuz bor ekan. Hovuzning suvi nihoyatda tiniq ekan. Suv tagidagi qimmatbaho toshlar koʻzga koʻrinib turar ekan. Hamma qizlar yechinib, hovuzga oʻzlarini tashlabdilar. Ular bir-birlariga suv sepishib, kulishib choʻmilishar ekan. Xurshid shu paytdan foydalanib, xotini Laylogulning kiyimini olib qoʻyniga solibdi.

Hamma qizlar choʻmilib boʻlib, oʻz kiyimini kiyibdi. Biroq Laylogul kiyimini topolmay hayron boʻlibdi. Bogʻning ichi va tashqarisini rosa qidiribdilar.

Koʻylak ham, bironta odam ham topilmabdi. Parilarning hammasi hayron boʻlibdi. Bu yerda bunaqa hodisa hech boʻlmagan ekan. Bundan Guliqahqah pari nihoyatda xafa boʻlibdi. Oʻzicha: “Buning tagiga yetmagunimcha, topmagunimcha qoʻymayman”, — debdi gʻazab bilan.

Pari devlarni chaqirib:

— Laylo, Anorgul, Olmagullarni uylariga olib borib qoʻyinglar! — deb buyuribdi.

Toʻrt dev toʻrt oyoqlik katta tosh taxtani keltirib ayvonga qoʻyibdi. Uch qiz Guliqahqah pari bilan xayrlashib taxtaga chiqib oʻtirishibdi. Xurshid hammadan avval chiqib oʻtirib olibdi. Devlar tosh taxtani osmonga koʻtarib uchishibdi. Qizlar oʻrgangani uchun churq etishmabdi. Xurshid esa koʻzini chirt yumib olibdi. Devlar taxta toshni yerga qoʻyishibdi. Qizlar tushib uy-uyiga joʻnabdi. Xurshid ham uyiga kelib, kaniz qizlardan birini chaqirib, “Uyda yotaman, Laylo kelsa, meni uygʻotasan. Lekin seni soʻksam, ursam ham koʻnglingga olmagin”, deb tayinlabdi.

Erta bilan nonushta vaqtiga Laylogul yetib kelibdi. Uyga kirib kunda oʻtiradigan joyiga borib oʻtiribdi. Laylo Xurshidni uyning bir burchagida kiyimlarini yechmasdan mast uyquda yotganini koʻribdi. Shu vaqt kanizlardan biri shoshilganicha kirib, Xurshid yoniga borib:

— Shahzodam, turing, kelin oyim keldilar! — deb uygʻotaveribdi. Xurshid oʻrnidan tura solib:

— Ey, laʼnati, yaxshi tush koʻrayotgan edim, meni uygʻotib, tushimni chala qilding, bor, bir kosa tiniq suv olib kel! — deb doʻq uribdi. Kanizak xitoy chinnida buloqning toza, tiniq suvidan keltirib qoʻyibdi. Xurshid Laylodan:

— Meni kechiring, uxlab qolibman, — deb uzr soʻrabdi. Undan keyin kanizga:

— Hozir suvga qarab turib bu kecha koʻrgan tushimni aytaman, taʼbirini toʻgʻri aytasan, — debdi.

— Tushimda, — debdi u, — xotinim Laylogul uydan chiqib, toʻgʻri oʻz uyiga boribdi. Oyisi bir lagan osh keltirib qoʻyibdi. Oyisi Laylogulning oldiga qoʻygan suyakni tozalab, ichidan chiqqan oshiqni choʻntagimga solib qoʻyibman. Shu tushim rostmikan? — deb choʻntagidan bir dona oshiqni chiqarib dasturxon ustiga tashlabdi.

Undan keyin Xurshid Laylogul oʻz uyidan chiqib ketgani, Olmagul bilan uchrashgani, uning laganidan bir dona olma olib qoʻyniga solganini aytibdi. U qoʻynidan olmani olib dasturxon ustiga qoʻyibdi. Keyin Laylogulning Anorgul bilan uchrashgani, undan bir dona anor olganini aytibdi. Keyin ular bilan Guliqahqah parining toʻrt fasllik bogʻiga borgani, devlar bilan uchrashgani, Guliqahqah parining uyida qizlar bazmi boʻlgani, undan keyin gulbogʻdagi hovuzda qizlarning choʻmilgani, u yerda yoʻqolgan Laylogulning kiyimini olib qoʻyniga solganini aytib, koʻylakni olib yoniga qoʻyibdi.

Xurshid boshini koʻtarib Laylogulga qarabdi. Laylogul goh Xurshidga, goh dasturxon ustidagi olma, anorga tikilib qarar, biror ogʻiz gapirishga ham madori qolmagan ekan. Xurshid kulib, indamay Laylogulga qarab turaveribdi. Toʻsatdan yuz bergan bu sirlarning ochilishiga Laylogul chiday olmabdi. Shartta oʻrnidan turibdi-da, paranjisini yopinib chiqib ketibdi. Xurshid ham peshonasiga xatni yopishtirib, uning ketidan joʻnabdi. Laylogul toʻgʻri Guliqahqah parining oldiga boribdi. Bugungi voqeani unga birma-bir aytib beribdi.

Guliqahqah pari qizning soʻzlarini diqqat bilan tinglabdi-da, oʻylab turib:

— Sen koʻp diqqat boʻlaverma. Men ertaga azon vaqtida tosh taxtaga oʻtirib, eringning hovlisiga boraman. Agar u kitob oʻqib turgan boʻlsa, yaxshi — senga ruxsat beraman. Qaytadan toʻy qilamiz. Agar men borgan choqda u gʻaflat uyqusida boʻlsa, hovlisiga tosh tashlayman. Shahzoda Xurshid uy-joyi bilan yer ostiga kirib ketadi, — debdi va Laylogulga qarabdi. — Rozimisan?

Qiz hech narsa demabdi. “Borib Xurshidga xabar bersam, pari sezib qolib meni nobud qilishi mumkin. Unga xabar bermasam, uxlab qolsa, pari uni nobud qilishi mumkin. Unda Xurshiddan ajralaman, endi nima qilish kerak?” deb Laylogul bir qarorga kelmasdan oʻrnidan turib, ketmoqchi boʻlibdi.

Guliqahqah pari Layloga qarab:

— Bu kecha shu yerda qolasan, — debdi. Xurshid bu yerda boʻlgan soʻzlarning hammasini eshitib uyiga joʻnabdi. Xurshid bu kecha uxlamabdi. U sahar vaqtida oʻrnidan turib, yuvinib, toza va yangi kiyimlar kiyib, kitob oʻqib oʻtiribdi. Nihoyat, hovli tepasida “gʻuv-gʻuv, gʻuv” degan ovoz eshitilibdi. Xurshid bu ovoz Guliqahqah parining uchar tosh taxtasi ekanligini sezgan boʻlsa ham, oʻzini bilmaslikka olib, boshini kitobdan koʻtarib qaramabdi.

Guliqahqah pari hovli ustida aylanib, shahzoda Xurshidni gilam ustida kitob mutolaasida oʻtirganini koʻribdi. Haqiqatan, shahzoda Xurshid goʻzal, aqlli yigit ekan. Laylogulga munosib ekan, deb Guliqahqah pari oʻz bogʻiga uchib ketibdi. U Laylogulni chaqirib:

— Bor, Xurshidga ayt, toʻyni boshlasin, toʻyga men oʻzim ham boraman, — debdi.

Laylogul xursand boʻlganicha yugurib Xurshid qoshiga boribdi. Qiz kelsa, u bechora hali ham kitob oʻqib oʻtirgan ekan.

— Turing, shahzoda, kitobni yigʻishtiring, avval toʻyni boshlaylik, — deb kulibdi Laylogul. Xurshid Laylogulga parining ruxsat berganini, endi ular doim birga boʻlishlarini eshitib, juda sevinibdi. Shu kuniyoq toʻy boshlanibdi. Toʻyning uchinchi kuni parilar bilan birga Guliqahqah ham kelib, kuyov-kelinga oq fotiha beribdi.

Sevishganlar murod-maqsadlariga yetibdilar.