Xafa boʻlish yoʻq-a?

Boltaboy akasi Teshaboyni ochlikdan oʻldirgan zolim boydan oʻch olish uchun boyning hovlisiga qarab yoʻl olibdi. Boy bir necha kundan beri xizmatkor qidirib, topolmay xafa boʻlib oʻtirgan ekan. Boltaboyni koʻrishi bilan sevinib ketibdi. U Boltaboy xizmat soʻrab kelgan boʻlsa kerak, deb oʻylab, sevinchidan oʻziga oʻzi soʻylab, nihoyat Boltaboyga ayyor koʻzlari bilan qarab, paxmoq soqolini tarab, tilyogʻlamalikka kirishibdi:

— Kel, oʻgʻlim, kel, menda nima ishing bor?

— Boy ota, men bir xizmat bilan huzuringizga kelgan edim.

— Ayt, oʻgʻlim, bajonu dil, nima deysan?

— Men bir bechora kampirning yolgʻiz oʻgʻliman. Otam qashshoqlikdan, ochlikdan qazo qildi. Otam oʻlgandan keyyn roʻzgʻor mening zimmamga tushdi. Men ishlamoqchi boʻlib ish qidirib koʻp joyga bordim. Ish soʻrab yolvordim, ammo ish topolmadim. Endi nima qilishimni bilmay, uyimga qaytib kelayotganimda mahallangizning imomini uchratib qoldim. Unga oʻz dardimni aytgan edim, imom menga: «Mahallamizda Qurumsoq degan boy bor. U beva-bechoralarning boshini silaydigan odam, senday yupun bolalarni qoʻllab-qoʻltiqlaydi. Sen oʻsha boynikiga bor», deb maslahat berdi. Men xursand boʻlganimdan uyimga bormasdan toʻgʻri shu yerga keldim, — debdi. Boy unga:

— Him… juda soz, oʻgʻlim, mayli, senga ham bir «saxiylik» qilay. Kech kirib qoldi, hozir uyingga qaytsang ham boʻladi. Ertaga ertalab kelib ishga tushasan, — debdi. Boltaboy:

— Rahmat, boy ota, bu yaxshiligingizni esimdan chiqarmayman, — debdi-da, koʻchaga chiqib, oʻz uyiga ravona boʻlibdi.

Boltaboy ertasiga saharda turib boyning uyiga boribdi. Boy xizmatkorni ishga solibdi. Boltaboy chelaklarni suv bilan toʻldirib boʻlgach, oʻtin yoribdi. Hovlidagi ishlarni tugatgach, unga qirq kundan beri qotib yotgan, mogʻorlagan bir kulcha beribdi. U nonni olib qoʻyniga solibdi, boyning buyrugʻi bilan molxonadan ikki hoʻkizni olib chiqibdi. Boy eshakka minib:

— Qani yur dalaga, hoʻkizlarni hayda, — debdi.

Boltaboy, boyning orqasidan hoʻkizlarni haydab keta beribdi. Boy xizmatkorning oʻz oyogʻi bilan kelganiga ichida suyunib:

— Xudo beraman desa hech gap emas. Mana yana bir jonidan toʻygan oʻz oyogʻi bilan tuzogʻimga ilindi. U mendan yo oʻlib qutuladi, yo qochib. Men uning qoʻynini puch yongʻoqqa toʻldirib, «xafa boʻlish yoʻq» deb rosa ishlataman, — deb xayol surib kelayotgan boy birdan «xafa boʻlish yoʻq-a?» deb gapirib yuboribdi. Uni xizmatkor eshitib qolib «Labbay, boy ota, gapirdingizmi?» debdi. Boy tulkiligini ishga solib:

— …Ha, charchamay kelyapsanmi, oʻgʻlim? — deb soʻrabdi,

— Charchab men bekorchimanmi, boy ota! Bekorchilar charchaydi-da.

— Ha, shunday xafa boʻlmaysan-da, a?

— Yoʻq, boy ota, xafa boʻlish yoʻq.

Boy yana xayol surib keta beribdi. Boyning tilyogʻlamaligini bilib olgan Boltaboy ham: «Ha odamxoʻr, zolim boy, bugun eshakni minib meni orqangdan ergashtirib ketyapsan, shunday kunlar kelarki, biz ham eshak emas, duldul otlarni minarmiz, oʻshanda sen yerni quchoqlab yotarsan. Men sendan «xafa boʻlish yoʻq-a?» deb turib akamning oʻchini olayki, dunyoga kelganingga pushaymon boʻlgin», debdi.

Boyning yeriga yetib borishibdi. Boy xizmatkorga:

— Men hozir uyga qaytib ketaman. Tushga yaqin ovqatingni olib kelarman. Mabodo ishim chiqib qolib kelolmasam xafa. boʻlmaysan-da, a? — debdi.

— Yoʻq, boy ota, xafa boʻlish yoʻq.

— Qani, ishga kirish boʻlmasa, men ketdim, yerni chuqurroq haydagin, — debdi boy.

— Xoʻp, boy ota, — deb javob beribdi Boltaboy. Boy ketgach, Boltaboy belbogʻini peshonasiga bogʻlab, qoʻkizlarni qoʻshga qoʻshib, shaylab yer haydashga kirishibdi. Boltaboy yerni tushagacha haydabdi. Boydan darak boʻlmabdi. Kechgacha yer haydabdi, boydan darak boʻlmabdi. Qorni ochgan Boltaboy kechqurun qoʻshni chiqarib, ikki hoʻkizni oldiga solib, boyning hovlisiga kirib boribdi. Hoʻkizlarni molxonaga olib kirib, oldiga oʻt solib, oʻzi dam olish uchun yertoʻlaga kiribdi. Endi yotgan ekan, boy Boltaboyni chaqirib qolibdi.

— Keldingmi, oʻgʻlim? Bogʻ orqasida bedapoya bor. Oʻsha yerga borib, eshakka uch-toʻrt bogʻ beda oʻrib kelgin. Xafa boʻlmaysan-a? — debdi boy.

— Xafa boʻlish yoʻq degansiz-ku, boy ota, — debdi-da, Boltaboy oʻroqni olib bedapoyaga boribdi. Bir koʻtarim beda oʻrib, qorni ochligiga chiday olmay labi qurushib, bedani koʻtarib uyga qaytib kelibdi. Boltaboyga boy bitta eshagim bor degani uchun, yolgʻonchi boʻlmayin deb bedani eshaklarga oʻzi solibdi. Boltaboy yertoʻlaga kirganda orqasidan bir kosa xoʻrda bilan ikkita non olib kirib berishibdi. Boltaboy ovqatlangach, uyquga ketibdi. Tong yorishgach, Boltaboy yana yer haydagani ketibdi. Bu kun ham boy tushda ovqat olib bormabdi. Boltaboy peshingacha yer haydabdi-da, peshinda hoʻkizlarni haydab bozor tomon yoʻl olibdi. Bozor oldidagi choyxonada choy ichib oʻtirgan bir kishiga hoʻkizning birini besh tangaga sotib, bir tangasiga osh qilib yeb, toʻrt tangasini yoniga solibdi. Kechquruch boyning hovlisiga kirib boribdi. Boy ikki hoʻkizdan biri yoʻqligini koʻrib joni chiqayozibdi. Lekin oʻzini bosib:

— Horma, oʻgʻlim, hoʻkizingning biri koʻrinmaydi-ya, qani? — deb soʻrabdi. Boltaboy ham oʻylab turmasdan bor gapni aytibdi:

— Boy ota, tushda menga ovqat olib bormagan edingiz, peshingacha yerni haydab juda qornim ochdi. Soʻngra hoʻkizlarni oldimga solib bozorga keldim. Hoʻkizning birini besh tangaga sotib, bir tangasiga osh olib yedim, toʻrt tangasi hamyonimda, uni sizga bermayman, xafa boʻlmaysiz-a?

— Xafa boʻlish yoʻq-ku, oʻgʻlmm, — deb javob beribdi boy nima qilishini bilmay. Boltaboy «endi qoʻlga tushding, boy» deb har kuni yer hayday beribdi. Yonidagi puli tugagach, yana uch-toʻrt kundan keyin tushda boy ovqat olib kelib bermabdi. Shunda Boltaboy hoʻkizning birini bozorga olib borib, sotib, ovqat olib yebdi. Boy esa «xafa boʻlish yoʻq» deb boshi gangib nima qilishini bilmay qolibdi. Endi bu xizmatkorni yoʻqotmasam moli dunyoimni sovuradi, buni qanday qilsam yoʻqota odaman, deb har kuni xayol sura beribdi. Boyning ukasi uzoq bir qishloqda yashar ekan. Xizmatkorni ukasinikiga yuborib, oʻsha yerda oʻldirtirmoqchi boʻlibdi. Boy ukasiga xat yozib, Boltaboyni chaqiribdi.

— Oʻgʻlim, falon qishloqda mening ukam bor. Bugun ukamnikiga borib, mana bu xatni berib kelasan. Xafa boʻlmaysan-a? — debdi.

Boltaboy:

— Xafa boʻlish yoʻq, boy ota! —debdi-da, Boltaboy xatki olib, hamyoniga solib, boyning ukasikikiga qarab ravona boʻlibdi.

Boltaboy yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, bir qishloqqa kirib boribdi. Yoʻlda oʻtirib dam olibdi, xatni ochib oʻqimoqchi boʻlibdi, savodsizligidan xatni oʻqiy olmay yuragi toʻlibdi, yana yoʻlga ravona boʻlibdi. Keta toʻrib bir mullavachchani uchratib qolibdi. Mullavachchaga bir tanga berib, xatni oʻqitib, boyning niyatini bilibdi. Xatni shu yerdayoq yirtib tashlab mullavachchaga yana bir tanga berib, boshqa xat yozdiribdi. Xatda shunday debdi: «Mehribon uka, avval salom, undan soʻng senga kichik xizmat. Men sening oldingga oʻzimning eng yaxshi xizmatkorimni yuborayotibman. Agar sen meni desang shu xatni olib borgan xizmatkorimni yaxshilab kutib ol. Uch kun ichida oʻzingning eng yaxshi koʻrgan qizingni toʻy-tomosha qilib, shu xizmatkorimga qoʻshib qoʻy. Agar aytganimni qilmasang, senday ukam yoʻq!»

Boltaboy xatni yozdirib, mullavachchaga rahmat aytib, yana yoʻlga tushibdi. Nihoyat, kechqurun boyning ukasinikiga yetib boribdi. Boyii topib, salomlashib oʻzini tanishtirgach, xatni beribdi. Xatni oʻqigan boy hushini yoʻqotayozibdi. Nima ham derdi, akasining gapini qaytarish gunoh. Boy Boltaboyga bilintirmay ich-ichidan yonibdi. Boltaboy unga:

— Boy ota, xafa koʻrinasiz, nima boʻldi? — debdi.

— Yoʻq oʻgʻlim, xafa emasman, — deb javob beribdi u. Boy Boltaboyni shu kecha yaxshilab mehmon qilibdi. Hech qanday iloj topolmagan boy, ertasiga toʻy taraddudiga tushibdi. Mahalla oqsoqolini chaqirib maslahat qilibdi, soʻngra toʻy qilib, eng kichik qizini Boltaboyga nikoh qilib beribdi. Boltaboy ham xotinlik boʻlib qolibdi, kayfini surib yura beribdi. Boltaboy bu yerda kayfini surib yura bersin. Endi Qurumsoq boydan eshiting:

Qurumsoq boy xizmatkordan qutuldim, deb suyunib, yoʻqotgan hoʻkizlarini eslab kuyunib yura beribdi.

Kunlardan bir kun ukasini sogʻinib bir koʻrib kelay deb, sovgʻa-salom olib, ukasinikiga joʻnabdi. Yurib-yurib kechqurun ukasining qishlogʻiga yetib kelibdi. Ukasi uii xursandchilik bilan kutib olibdi. Qurumsoq boy uyga kirganda yangi toʻnlarni kiyib xizmat qilib yurgan Boltaboyni koʻrib, yuzida qon qolmabdi. Boy sirni boy bermay Boltaboy bilan koʻrishib, soʻrashib oʻtiribdi. Boltaboy dasturxon yozib, boyga choy uzatibdi.

— Oʻgʻlim, tinch zerikmasdan oʻynab yuribsanmi?

— Ha, boy ota, ukangizning qizlari bor ekan, menga toʻy qilib berdilar. Qulluq sizga, boy ota.

— Nima deding? — debdi boy shoshib.

— Men bu yoqqa kelayotganimda qoʻlimga bir xat bergan edingiz-a, boy ota?

— Hay, nima boʻlibdi?

— Hech narsa boʻlgani yoʻq, boy ota. Men oʻsha xatni yoʻlda bir mullavachchaga oʻqitdim, xatingizda meni oʻldirishga buyurgan ekansiz. Men u xatni yirtib tashlab, mullavachchaga bir tanga berib, sizning nomingizdan ukangizga boshqa xat yozdirdim, ukangiz xatni oʻqib qizini menga nikoh qilib berdi. Men ukangizga kuyov boʻlib yuribman. Xafa boʻlmaysiz-a, boy ota?

— Qizini oldim deysanmi? — debdi boy titrab-qaqshab.

— Ha, boy ota, oldim, xafa boʻlyapsizmi? — debdi Boltaboy. Boy oʻzini bosib olibdi-da.— Xafa boʻlish yuq, — deb javob beribdi. Bir ozdan soʻng Boy xizmatkorga qarab:

— Oʻgʻlim, ertaga bir joyga borib sayr qilib kelamiz, tayyorlan, — debdi.

— Qayerga boramiz, boy ota? — deb soʻrabdi Boltaboy.

— Tantiboy, Turgʻunboy, Karimboy degan oʻrtoqlarim bor. Oʻshalarnikiga borib bir yayrab kelamiz, xafa boʻlmaysan-a? — debdi boy. Boltaboy:

— Xafa boʻlish yoʻq, boy ota, — debdi. Kechqurun Boltaboy oʻz uyiga kirib ketibdi.

Yarim kechada Boltaboy hovliga chiqib, Qurumsoq boy yotgan uyning derazasidan ikki kishining shivirlab gaplashayotganini eshitib qolibdi, sekin borib quloq solsa, Qurumsoq boy ukasiga Boltaboyni yomonlab: «Ertaga Boltaboyni oʻrtoqlarimnikiga olib borib, oʻsha yerda oʻldirib kelaman», deyotganmish. Buni eshitgan Boltaboy hech narsani bilmagan kishi boʻlib, oʻz joyiga kirib yotibdi. Erta bilan barvaqt uygʻongan Qurumsoq boy apil-tapil ovqatlanibdi-da, Boltaboy bilan yoʻlga ravona boʻlibdi. Boy eshakka minib olibdi. Boltaboy esa piyoda keta beribdi. Yoʻl yurishib, yoʻl yurishsa ham moʻl yurishib, bir joyga kelganda boy dam olmoqchi boʻlib eshakdan tushgan ekan, Boltaboy eshakni minib olib keta beribdi. Boy uning orqasidan yugurib, charchab, ogʻizlari koʻpirib kela beribdi. Nihoyat, bir qishloqqa borib choyxonaning oldidan chiqib qolishibdi. Boy Boltaboyni eshakka qorovul qilib, «men ovqat qilib chiqaman, xafa boʻlmaysan-a» deb, choyxonaga kirib halfanaga qoʻshilibdi. Boltaboy ham eshakni besh tangaga sotibdi-da, bir tangasiga osh olib yeb, achchiq choyni ichib oʻtira beribdi. Boy qornini toʻygʻizib, kekirib koʻchaga chiqsa, eshak yoʻq emish. Boltaboydan eshakni soʻragan ekan, «eshakni sotib osh olib yedim», debdi.

Ikkalasi ham piyoda yoʻlga ravona boʻlishibdi. Koʻp yoʻl yurishib, bir qishloqning chetiga yetib kelishibdi. Boltaboy qarasa, bir eski xaroba uy bor emish. Boltaboy boyning qoʻl-oyoqlarini hech kim yecholmaydigʻan qilib, chambarchas qilib boylab oʻsha xarobaga qamab qoʻyibdi.

— Boy ota, siz meni oʻldirmoqchi boʻlib olib ketayotgan edingiz, mana endi menga qazigan chuquringizga oʻzingiz tushadigan boʻldingiz, xafa boʻlmaysiz-a? — debdi Boltaboy.

— Xafa boʻlish yoʻq, — deb javob beribdi boy.— Lekin, bu ahvolda qiynalib oʻlaman.

— Yoʻgʻ-e, boy ota, oʻlib nima qilasiz? Axir, siz menn oʻldirmoqchi edingiz-ku, qorningiz ochsa poxol yeb turing. Ha zolim boy, men sendan akam Teshaboy va ochlikdan oʻlgan oʻrtoqlarimning oʻchini olaman. Xafa boʻlish yoʻq-a? — debdi. Boy:

— Yoʻq, oʻgʻlim xafa boʻlish yoʻq, — deb nafasi ichiga tushib ketibdi.

Boltaboy:

— Senga jazo shu, — deb boyni xaroba uyda qoldirib, eshikni mahkam yopib, oʻz qishlogʻiga qarab joʻnabdi. Shunday qilib, murodi maqsadiga yetibdi.