Uch yolgʻonda qirq yolgʻon

Bor ekan, yoʻq ekan, och ekan, toʻq ekan, boʻri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, gʻoz karnaychi ekan, oʻrdak surnaychi ekan, qargʻa qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan…

Qadim zamonda bir podsho bor ekan, uning boʻyi yetgan qizi bor ekan. Podsho qizini erga bermoqchi boʻlibdi. Har yurtdan shahzodalar, bekzodalar talabgor boʻlib kelibdi. Qiz rozi boʻlmabdi. Podsho qizini chaqirib soʻrabdi:

— Ey, nuri diydam, koʻzimning oq-u qorasi, ham oʻgʻlim, ham qizim sensan. Hamma podsholarga xabar berdim. Ixtiyoringni oʻzingga qoʻydim. Nima sababdan kelgan shahzodalarning hech birini xohlamading.

Qiz aytibdi:

— Ey, padari buzrukvorim, sizning davlatingizda yeyish-ichishdan kamligim yoʻq, mening bir shartim bor, kim shu shartimni bajarsa, oʻshanga bering.

— Sharting nima?

— Shartim shuki, har kim uchta yolgʻon topsin, har qaysisida qirqta yolgʻon boʻlsin, mana shuni kim doʻndirib aytsa, meni oʻshanga bering.

Podsho taxtga chiqib, vazir-vuzarolarini yigʻib: “Har kim uch yolgʻon topsa, har qaysisida qirq yolgʻon boʻlsa, qizimni oʻshanga beraman. Xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar”, debdi.

Vaziri aʼzam podshoga qulluq qilib. Eron-u Turonga, Farang-u Afgʻonga jarchi joʻnatibdi. Buni eshitib, “Yolgʻonni biz boplaymiz” deb, har yoqdan shahzoda va bekzodalar kelaveribdilar. Podsho jami ulamo, fuzalolarini yigʻib: “Kimki uch yolgʻonda qirq yolgʻonni topib kelsa, yolgʻon boʻlsa, yolgʻon deysizlar, rost boʻlsa, rost deysizlar, agar rostini yolgʻon desangizlar boshingizni kesib, molingizni talataman”, debdi.

Manaman degan yigitlar topib kelgan yolgʻonni aytibdi, gapining burdi boʻlmabdi. Podsho ulamolaridan: “Yolgʻonmi, rostmi”, deb soʻrasa, ulamolar:

— Taqsir, bu gap dunyoda bor, — der ekanlar.

Necha-necha podsholar, shahzodalar kelib qaytib ketibdi. Shu shaharda bir kampirning bir oʻgʻli bor ekan. Har kimning eshigida xizmat qilib yurar ekan. Shu kunlari togʻga oʻtinga chiqib ketgan ekan, kelib qolibdi. Kampirdan qizning shartini eshitib:

— Voy, laʼnatilar, shu ham gap boʻldimi, men borib, gapni doʻndirib, podshoning qizini koʻndirib olmasam, yigit emasman, — deb podshonikiga qarab, joʻnab qolibdi. Onasi esa:

— Hoy bolam, onang oʻrgilsin, borma! Aziz boshingni bir baloga solma. Jon bolam, qayt! — deb orqasidan baqirib qolibdi.

— Qoʻrqmang, men darrov qaytaman, — deb yigitcha shattak olib joʻnab ketibdi. Arkning tagiga yetibdi.

— Ha, nimaga kelding? — deb darvozada turganlar doʻq qilib uni kirgizmabdilar. Yigit aytibdi:

— Podshoga arzim bor.

— Nima arzing bor, yo sen ham yolgʻonni topdim, deb keldingmi? Ketaver, yoʻlingdan qolma! Bekorga oʻlib ketasan.

— Podshoning qizini havas qilmay oʻl, — deb yasovullar quvlab solibdi.

Yigit:

— Bizning xoʻjayinning podshoga toʻlaydigan ikki yuzta qoʻyi bor ekan, shuni aytgani keldim, — deb qoʻl qovushtirib turibdi. Bir mahram yugurib kirib:

— Taqsir, bir yigit keldi, “Xoʻjayinimning podshoga toʻlaydigan ikki yuzga yaqin qoʻyi bor, shuni aytgani keldim”, deydi, — debdi.

— Chaqir, bu yoqqa! — debdi podshoh.

— Kimsan, xoʻjayining kim?

Yigitcha choʻkka tushib gap boshlabdi:

— Taqsir, men kambagʻal, yetimman. Otadan bitta edim, oʻla-oʻla uchta qoldik. Uchala ogʻa-ini birov-birovimizni bilmas ekanmiz. Bir kun topishib, soʻrashib qoldik. Bunday qarasam, birimizning yoqamiz yoʻq, birimizning yengimiz yoʻq, birimizning etagimiz yoʻq. “Koʻr koʻrni qorongʻida topar”, deb uchalamiz topishib, bir ulfat boʻlib, yoʻldan yurmay, chetga chiqmay, ketaverdik. Bunday qarasak, bir yerda uchta tanga yotibdi. Ikkitasi siyqa-siyqa boʻlib ketgan, bittasining muhri yoʻq. Muhri yoʻgʻini etagi yoʻqning bariga solib ketaverdik. Yoʻl yurdik, yoʻl yursak ham moʻl yurdik, borib-borib bir soyga tushdik. Soyga qarasak, uchta baliq koʻrindi, ikkitasi oʻlik, bittasining joni yoʻq. Joni yoʻgʻini olib, etagi yoʻqning bariga soldik. Soydan chiqib yoʻlga tushdik, ketaverdik-ketaverdik. Oldimizdan uchta uy chiqdi: ikkitasining tomi yoʻq. Bittasi yap-yalangʻoch. Yap-yalangʻochiga kirib borsak, uchta qozon turibdi, ikkitasi ilma-teshik, bittasining tagi yoʻq. Tagi yoʻgʻiga etagi yoʻqning baridagi joni yoʻq baliqni solib pishirmoqchi boʻldik. Changalzorni axtarib bir bogʻ oʻtin topolmay, oʻt yoqmasdan baliqni pishirdik, oʻtinni ayamay yoqa beribmiz, yoqa beribmiz, suyaklari hil-hil boʻlib ketibdi, goʻshtiga issiq oʻtmabdi. Uch ogʻayni yeyaveribmiz, yeyaveribmiz, qornimiz toʻyib ketibdi. Ketamiz deb eshikdan sigʻmay, teshikdan chiqib joʻnab qoldik. Yoʻl yurdik, yoʻl yursak ham moʻl yurdik. Bir choʻlga chiqib qoldik. Bir joyda bitmagan oʻtning tagida tugʻmagan quyonning bolasi yotgan ekan. Ekilmagan tolning kesilmagan poyasidan bir hoʻl govronni yasab, sob qildik, uch dumalab yiqildi, ushlab soʻyvordik, olti botmon yogʻ qildi, olti botmon goʻsht, goʻshtini pishirmay, qotirmay uchalamiz yeb boʻldik. Ikkitamiz toʻymadik, bittamiz och qoldik, ikkita akam xafa boʻlib, arazlab ketib qoldi, “yogʻ oʻzimga qoldi” deb choriqni yechib, olti botmon yogʻ bilan choriqni moyladim, bittasiga yetdi, bittasiga yetmadi. Charchagan ekanman, uxlab qolibman. Bir vaqt gʻovur-gʻuvur toʻpolon paydo boʻldi. Sakrab oʻrnimdan tursam, moylangan chorigʻim bilan moylanmagan chorigʻim mushtlashib, solishyapti. Ikkovining jagʻiga bir tarsakidan urib, tagʻin yotib uxladim. Bir vaqt uygʻonib qarasam, moylangan chorigʻim mening choponimni ustimdan tortib olib, oʻzining ustiga oy-qora qilib yopinib, uxlab qolibdi, moylanmagan chorigʻim arazlab ketib qolibdi.

Moylangan chorigʻimni uygʻotib kiyib oldim, etagi yoʻq choponni bar urib uyga keldim. Men ketayotganda uyda kampir onam bilan bir xoʻrozim qolib edi. Borsam na choriq bor, na kampir bor, na xoʻroz bor. “Bu qanday mushkul ish boʻldi, endi, bularni qayoqdan topdim”, deb dargohingizga arz qilgani kelgan edim. Darvozada turgan amaldorlaringiz kirgizmadi, — deb boshini solib turibdi.

Podsho ulamo-fuzalolariga qarabdi. Ular oʻrnidan turib podshoga qulluq qilib:

— Taqsir, bu yigitning hamma gapi yolgʻon. Lekin bu yigit qoʻyni ham yoʻqotdimga chiqaradi, — debdi. Yigit gap boshlab ketibdi:

— Yoʻq, taqsir. Amaldorlar dargohingizga kirgizmagandan keyin koʻnglim buzilib, kampir bilan xoʻrozni, bir poy choriqni izlab ketib qoldim. Yoʻl yurdim, yoʻl yursam ham moʻl yurdim, bir qishloqqa yetdim.

Axtarib, surishtirib yurib, xoʻrozni topib oldim. Bir boynikida dehqonchilik qilib yurgan ekan. Koʻrishib, omonlashib, hol-ahvol soʻrasam, olti oy ishlagan haqi bitta juvoldiz boʻlibdi, uni ham xoʻjayini nasiya qilibdi. Xoʻjayini bilan urishib, janjallashib, juvoldizni undirib oldim, xoʻrozga: “Yur, ketamiz”, desam, “Tagʻin olti oyga yurganman, uch oy oʻtdi, qolgan uch oyini bitirib, haqimni olib, oʻzim boraman”, dedi. Juvoldizni olib, xoʻroz bilan xayrlashib uyga kelsam, uy ham yoʻq. Toza diqqat boʻlib, uyni, kampirni, bir poy choriqni izlab chiqib ketdim. Tepaga chiqib qaradim, koʻrinmadi, qirga chiqib qaradim. Togʻga chiqib qaradim, koʻrinmadi. Qaytib bir soyga tushdim. Juvoldizni yerga sanchib, ustiga chiqib qarasam, Sirdaryoning boʻyida kir yuvib oʻtiribdi. Juvoldizni olib necha togʻ, necha qir, necha yoʻl oshib, oldiga bordim. Meni yoʻqotib qoʻyib, onam birovnikida choʻrilik qilib yurgan ekan. “Yuring ketamiz”, desam, “Haqimni olmay ketmayman”, dedi. Uch yilda ishlagan haqi uch oylik rizqi boʻlibdi. “Sen ketaver, yana uch oy xizmat qilib, oʻzim boraman”, dedi.

Etagi yoʻq choponimni bar urib, peshonamga bir chertib, kampirning oldidan burilib, daryoning koʻprigiga qarab yoʻl oldim. Borsam, daryo toshib, koʻprikni suv olib ketibdi. Saratonning kuni terlab, tashna boʻlib qolibman. Suv ichay desam, daryo muzlab yotibdi, toshloqda bitta kesak ham topolmay kalla bilan muzni urdim, muz yorildi, kallamni muzga tiqib suvdan ichib joʻnadim. Bir vaqt ketaturib, juvoldizim esimga tushib qoldi. Daryodan suv ichganimda oʻsha yerda qolaveribdi. Qaytib daryoning boʻyiga keldim, qarasam, juvoldiz yoʻq. “Endi bundan ham ajraldik”, deb kampirning oldiga bordim. Borsam kampirning uch oyi bitgan ekan. Xoʻjayinidan haqini talab qilsa, xoʻjayini: “Senga ham haqmi?” deb, kampirni urib, oʻldirib qoʻyibdi. Dod-faryod qilib: “Qanday mushkul kunga qoldim”, deb dargohingizga arz qilgani keldim. Darvozada turganlar kirgizmadi, — deb boshini solib turibdi. Podsho ulamolariga qarabdi, ulamolari yigitga qarabdi. Yigit podshoga qarabdi. Ulamolardan biri turib, podshoga qulluq qilib:

— Taqsir, bu yigitning gapiga ishonmang, qoʻyni soʻrang, shu yigit boʻladigan boʻlsa, sal turib qoʻyni ham “yoʻqoldi”, “oʻlib qoldi”ga chiqaradi, — deb turibdi. Yigit gapga kirib:

— Yoʻq, taqsir, — debdi, — dargohingizga kirgizmagandan keyin, oʻzim borib chatoqlik qilib koʻrayin, deb kampirni oʻldirgan xoʻjayinning oldiga bordim. “Kampirning haqini ber, oʻligining xunini ber”, deb yoqasidan sudrab xalqning oldiga olib chiqdim. Koʻpchilik oʻrtaga tushib bazoʻr bir eshak undirib berdi. Eshakni minib qaytib kelayotsam, yoʻldan qirq karvon oʻtaverdi. Karvonboshi menga qarab: ”Huv yigit, eshaging yagʻir boʻlib qolibdi. Tushib toʻqimini boshqatdan yaxshilab urib ol”, dedi. Tushib qarasam, yelkasi oʻyilib ketibdi.

“Hoʻv aka, bunga nima dori”, desam, u “Yongʻoq dori, mana shu yongʻoqni kuydirib, yagʻiriga qoʻysang, tuzaladi”, deb qoʻlimga bitta yongʻoq berdi. Yongʻoqni kuydirib, eshakning yagʻiriga qoʻydim, toʻqimni urayin deb tursam, yagʻirdan yongʻoq koʻkarib chiqib kelyapti. Hash-pash deguncha koʻtarilib ketib, gullab tuga boshladi. Bunday qarasam, pishib qolibdi. “Ustiga chiqib qoqsam, eshakning beli mayib boʻlar, buni kesak bilan urib qoqib olayin”, deb eshakni bir shudgorga olib keldim. Kesak koʻp, bilakni shimarib olib, shu kesakni otaman… na otgan kesagimning bittasi qaytib tushadi, na bitta yongʻoq tushadi. Men ham charchamay otaverdim. Bir vaqt shudgorda kesak qolmadi, endi oʻzim chiqmasam boʻlmadi”, deb yongʻoqning ustiga chiqsam, uch botmon shudgor boʻb qolibdi, bir chekkasida shildirab suv oqib turibdi. “Zap tarvuz ekadigan yer boʻlibdi”, deb tarvuz ekib qoʻydim. Har tarvuzlar boʻldi deng, quchoqqa sigʻmaydi. Suvning boʻyiga oʻtirib, tarvuzning bittasini soʻymoqchi boʻldim. Pichoq bilan ozgina chaqmoqlab, chaqmoqlaganimni pichoqning uchi bilan turtib olaman degan edim, oʻyilib pichoq tarvuzning ichiga tushib ketdi. Engashib olmoqchi edim, oʻzim ham tushib ketdim. Pichoqni izlab yursam bir odam yoʻliqdi: “Aka, yoʻl-poʻlda bitta pichoq koʻrinmadimi”, desam, “Hali bitta pichoqni qidirib yuribsanmi, biz qirqta karvon edik, har birimizning qirqtadan tuyamiz bor edi. Yoʻqotib topolmay yuribmiz”, dedi.

Bu mushkulni yechish uchun ham dargohingizga arz qilib keldim, — deb boshini solib turibdi. Podsho oʻylab qolibdi. Ulamolardan bittasi turib, podshoga qulluq qilib:

— Taqsir, bu yigitning yoʻqolgan narsalarini xazinangizdan berib joʻnatvoring, — debdi.

Podshoning qizi eshikning orqasidan quloq solib turgan ekan. Qiz otasining oldiga chiqib:

— Mening uch shartimni shu yigit bajardi, shunga tegaman, — debdi.

Shunda yigit irgʻib oʻrnidan turib, podshoga taʼzim qilib:

— Taqsir, falon togʻda falonchi boyning qoʻyini boqdim, oʻzimning hisobimda haqim ikki yuz qoʻy boʻldi. Xoʻjayinim shu qoʻyni bermay, meni haydab yubordi. Podshohim, siz undirib olasiz, shu ikki yuz qoʻyni toʻyonaga qoʻshdim, — debdi.

Podsho toʻy-tomosha qilib, qizini yigitga beribdi. Bular murod-maqsadiga yetibdi.