Uch koʻknori

I

Bir koʻknorixonaga doim uchta koʻknori qelib, koʻknori ichib turar ekan. Birining oti Oʻsar koʻknori, ikkinchisining oti Madamin koʻknori, uchinchisining oti Qoʻchqor koʻknori ekan. Uchalasi juda kambagʻal, tirikchiligini zoʻrgʻa oʻtkazar ekan. Kunlardan bir kun Oʻsar koʻknori koʻknorixonaga kiribdi. Buvadan bir piyola koʻknorini olib ichibdi, yarimta non va bir hovuch jiyda bilan shaftoliqoqini yeb turib kambagʻallikdan, uyda bola-chaqalari och ekanidan shikoyat qilibdi-da: «Xudo bizga ham davlat berarmikin?» deb oʻylab, birdan:

— E, davlat! — deb yuboribdi. Shunda davlat yetib kelib:

— Labbay. Mana men keldim. Nima gaping bor? — debdi. Shunda Oʻsar koʻknori suyunib ketib:

— He, davlat! Keldingmi, ogʻayni. Kambagʻalchilik juda tinkani quritdi-ku. Kunda ishlab, bir-ikki bor ichadigan koʻknorining pulini arang topaman. Bola-chaqaga na yegani ovqat bor, na kiygani ust-bosh. Endi bizdek faqir bechoralarga ham bir nuringni tashlab qoʻymasang boʻlmaydi, — debdi. Shunda davlat:

— Boʻlmasa, mening oldimga borgin! Biror narsa beraman, olib kelarsan! —debdi. Oʻsar koʻknori:

— Seni qaydan topaman? — deb soʻragan ekan, davlat:

— Men Arslonbobo togʻida boʻlaman. Albatta borgin! — deb koʻzdan gʻoyib boʻlibdi.

Oʻsar koʻknori oʻrnidan turib, toʻppa-toʻgʻri bozorga boribdi. Choʻntagiga qoʻl solsa, yarim soʻmlik soʻlkavoyi bor ekan. Soʻlkovoyni olibdi. Ikkita tangasiga bitta eshak sotib olibdi. Bir mirisiga bitta qop, bir mirisiga beshta non olib, belbogʻiga tugibdi. Qopini buklab eshakka yopibdi, ustiga oʻtirib, Arslonbobo togʻi qaydasan, deb joʻnab qolibdi.

Oʻsar koʻknori yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yuribdi. Shahar va, qishloqlardan oʻtib, choʻl oralab boraveribdi. Bir joyga borsa, bitta qoʻrgʻon, atrofida hech kim yoʻq. Kirsa qoʻrgʻonning oʻrtasida katta bir oʻrik daraxti, uning tagida oʻrikka suyangan ikkita erkak odam, ikkovi ham peshopasnni ushlab chigʻanogʻshsh tizzasiga tayab mudrab oʻtirgan emish. Oʻsar koʻknori ularga qarab:

— Assalomu alaykum! — debdi. Oʻtirganlar boshlarini koʻtarib qarabdilaru:

— Vaalaykum assalom! —deb, yana yerga qarab, jim boʻlib qolibdilar. Oʻsar koʻknori hayron boʻlibdi, bu odamlar pima uchun kimsasiz joyda bunday qilib oʻtirishibdi, deb oʻylabdi va eshakdan tushib, eshagini yetaklab, ularga yaqin boribdi va:

— Hoy birodarlar! Sizlar bu joyda nimaga bunday xayol surib oʻtiribsizlar? — deb soʻrabdi. Ularning biri boshini asta koʻtaribdi-da:

— E yoʻlovchi aka! Oʻz gʻamimiz oʻzimiz bilan. Siz bilmang ham, kuymang ham, yoʻlingizga ketavering, — debdi. Shunda Oʻsar koʻknori:

— Men davlatning oldiga ketyapman. Biror dardlaring boʻlsa aytinglar. Borib davlatdan soʻrayin, zora u yaralaringga malham topib bersa, — debdi. Shunda ikkinchi kishi aytibdi:

— Boʻlmasa, sizga ayta qolaylik. Biz aka-uka boʻlampz. Bu qoʻrgʻon otamizdan bizga meros qolgan. Har yili koʻklamdan kelib, bu yerga ekin ekamiz, keyin hosilni yigʻib olib ketamiz. Mana koʻrib turibsiz, qoʻrgʻonda shu bir tup oʻrik bor. U har yili gullaydi, gʻoʻralaydi, gʻoʻralari yetilib, ola boʻlgach, bir kunda pishadi, pishgan hamono duv toʻkiladi-da, oʻsha zamon ezilib, yerga singib, yoʻq boʻlib ketadi. Biz biror donasini ogʻzimizga solishga ham ulgurmay qolamiz, hozirgina shunday boʻldi. Siz davlatdan soʻrab keling-chi! Biznnng oʻrigimiz nimaga bunday boʻlar ekan?

Oʻsar koʻknori:

— Ha, boʻpti, ogʻaynilar. Men buni albatta davlatdan soʻrab kelaman, — deb eshakka minib, «Yo huv, yo manhu!» deb joʻnabdi. Yoʻl yuribdi, yursa ham moʻl yuribdi. Uzoqdan bir qoraygan uzun tepa koʻrinibdi. Shu tepaga borib eshagim ham dam oladi, oʻzim ham dam olaman, deb boraveribdi. Tepaga yaqinlashib borsa tepa qimirlabdi. Koʻknori hayron boʻlib turib qolibdi. Shunda tepadan:

— Ha, koʻknori! Qayerga ketyaisan? — degan ovoz chiqibdi. Oʻsar koʻknori qarasa, bu koʻringan qora tepa katta bir ajdaho ekan. U qoʻrqib, qotib qolibdi. Shunda ajdaho:

— Qoʻrqma, qoʻrqma! Men senga tegmayman. Qayoqqa ketyapsan? — deb soʻrabdi. Shunda Oʻsar koʻknori:

— E podshoyim! Menga rahm qiling. Bola-chaqam bor. Davlatning oldiga ketayotib edim, — deb yolvoribdi. Shunda ajdaho:

— Boʻlmasa, davlatdan soʻrab kelgin. Men ovqat yesam toʻymayman. Nimaga toʻymasligimning sirini davlat biladi. Bilib kelgin, — debdi-da, koʻknoriga yoʻl beribdi.

Oʻsar koʻknori, ajdahoga qoʻl qovushtirib:

— Xoʻp, shohim! Albatta soʻrab kelaman, — deb ajdahodan oʻtib olib, eshagiga xalachoʻpni qattiq niqtab, xix-xixlab qochib beribdi, to ilonning qorasi koʻrikmay ketguncha toʻxtamabdi.

Koʻknori ajdaho ilondan qutulganiga ming marta shukurlar qilibdi. Yura-yura Arslonbobo togʻiga yetib boribdi. Togni oralab keta beribdi, keta beribdi. Bir joyga borsa, laʼl, yoqut, zabarjad, firuza, brilliant, har turli qimmatbaho toshlar yotgan ekan. Jimirlab odamning koʻzini olar emish. Koʻknori bularni koʻribdi-yu, eshakdan oʻzini tashlab, toshlarni yigʻishtiribdi. Keyin oʻzim-ku, davlatning oldiga ketayotgan boʻlsam, bunday past toshlarni nima qilaman deb ularni tashlab ketaveribdi. Togʻ orasida davlatni izlab-izlab topolmay: «Davlat hoy!» deb chaqiribdi. Shunda togʻning bir tomonidan: «Hoy Oʻsar koʻknori, kela ber! Men bu joydaman», degan tovush eshitilibdi, koʻknori tovush chiqqan tomonga qarab boraveribdi. Bir joyga borsa, oltin taxtda davlat oʻtirgan emish. Atrofida qancha odamlar xizmatda.

Oʻsar egilib salom berib, davlat bilan soʻrashibdi. Davlat unga oʻz yonidan joy berib oʻtqazibdi. Odamlariga: «Bu mehmonni ziyofat qilinglar!» debdi. Davlatning odamlari uning oldiga zardoʻz dasturxonni yozib, turli-tuman nozu neʼmatlarni tortib, oʻyin-kulgi qilishibdi. Oʻsar koʻknori shunday kayf-safoning ichida uch kun qolib ketibdi. Uch kundan keyin davlatga aytibdi:

— Davlat, senga juda katta rahmat! Mana, uch kun siylading. Mehmonning izzati uch kun, deganlar. Endi ruxsat bersang, men ketsam, — debdi.

Shunda davlat:

— Boʻlmasa, huv anavi yaltirab koʻringan oltin togʻni nazar solmay kelyapmanu, bu uch yarim xum tillalaringizni boshimga uramanmi? Oʻzlaring ola berlaring, — deb, eshagini minib, ular bilan, xayrlashib joʻnabdi. Bular xursand boʻlib qolishibdi.

Oʻsar koʻknorining kayfi taraq boʻlib, eshagini yoʻrgʻatib:

Baland togʻdan men kelaman

Ot oʻynatib-oy.

Qoʻllarimda parang miltiq.

Quyon otib-oy.

Otib bergan quyoningiz —

Ola ekan-oy.

Bizlardanam ortiqmidi —

Suyganingiz-oy ?

deb, ashulani vang qoʻyib ketayotgan ekan. Birdan:

— Hoy, koʻknorn, toʻxta! — degan osoz eshitilibdi. Koʻknori shunday qarasa, boyagi ajdaho. U qoʻrgʻonning bu tomoniga oʻtib, Oʻsar koʻkiorining yoʻlini poylab yotgan ekai.

— Men aytganni davlatdan soʻrab keldingmi? — debdi u. Oʻsar koʻknorining iyagi qaltirab, koʻzlari yaltirab, ogʻzidan gaplari qochib:

— Ha, ha, ha, soʻrab keldim, — debdi.

— Sababi nima ekan? — debdi ajdaho.

— Davlat, agar ajdaho «Bismillo» deb ovqat yesa toʻyadi, dedi.

Oʻsar koʻknori ajdahoga shu gapni aytib tursin, endi gapni Madamin koʻknoridan eshiting.

II

Oʻsar koʻknori koʻknorixonada koʻknori nchib, pinakka ketganda, Madamin koʻknori ham kirib, uning yoniga oʻtirib, u ham bir piyola koʻknorini gʻilqillatib yutibdi, ustidan non-choyini ichib, chehrasi ochilib, kayfi chogʻ boʻlib devorga suyanib, ikkala koʻzini yumib har xil xayollarga gʻarq boʻlib:

— Nima qilsam tiriklik yaxshi oʻtar ekan-a? Axir, birovning sigiri, qoʻy-echkisi bor. Birovning yaxshi uy-joyi, bogʻ-rogʻi bor. Xotin, bola-chaqasi bor. Menda hech narsa yoʻq. Odam birdaniga boy boʻlib ketolmaydi. Oldin bitta tovuq olayin. U tuxum qilsin. Tuxumini toʻplayin, oʻziga bostirsam, joʻja ochib chiqadi, joʻjalar katta boʻladi…— deb oʻylabdi-yu, oʻylaganlari oʻziga maʼqul boʻlib;

— Ana, tugunning uchini endi topdim, — deb dast oʻrnidan turib, toʻppa-toʻgʻri tovuq bozorga boribdi. U tovuqni koʻribdi — yoqmabdi, bu tovuqni koʻribdi — yoqmabdi. Oxiri bitta sozivor tuxum tugʻadigan tovuqni sotib olib, uyiga olib borib, qoʻyib yuboribdi.

Tovuq tuxum qila boshlabdi. Tuxumni yemasdan, birovga yedirmasdan yigʻib qoʻya beribdi. Tuxumi oʻttizga yetgan-da tovugʻi kurk boʻlibdi. Unga tuxumlarni bostiribdi. Tovuq tuxumlardan joʻja ochibdi.

Joʻjalardan ikkitasini kalxat olibdi, qolgan ikkam oʻttiztasi oʻsib, tovuq boʻlibdi. Sakkiztasini olib qolib, yigirmatasini bozorga olib borib sotib, bitta ona-bola echki olib kelib, ularni ham boqa beribdi. Tovuqlar tuxumga kirishibdi. Tuxumini toʻplab, yana beshta tovuqqa tuxum bostiribdi. Bular ham yigirmatadan joʻja ochib chiqibdi. Bularni ham katta qilibdi. Tuxumlarni sotib, pulini toʻplay beribdi. Kech kuzgacha ikki echkisi uchta boʻlibdi. Bularni qishi bilan boqib, erta bahorda uchta echkini va bir qancha tovugʻini olib borib sotib, bitta gʻunajin olibdi. Buni ham boqa beribdi. Yozda gʻunajin qochibdi. Tovuqlarga yana tuxum bostiribdi. Yanagi bahorda gʻunajini tugʻibdi. Sut-qatigʻi ham pul boʻlibdi.

Madamin koʻknori bir kuni tovuq, joʻja, sigir, buzoqlarni koʻzdan kechirib, ishlarim yurishib ketdi, xudo bersa, ot-arava, yer-suvlik ham boʻlaman debdi. Tuxum, sut-qatiqqa va tovuqlarning puliga bir juft sovliq olibdi. Sovliqlari boʻgʻoz ekan, kuzga borib bular ham tugʻibdi. Buncha narsani boqish uchun joyi torlik qilibdi. Buzogʻi ham sigir boʻlibdi. Sigir, qoʻylarini sotib, bir tanob yer olibdi. Yerning yarmini chopib, goʻngni koʻmma qilib solib, ertagi qilib qovun ekibdi. Palagi boʻliq boʻlib, har bir qovuni koʻzaday-koʻzaday boʻlibdi. Qovunlarni sotib, puliga bitta ot-arava olibdi. Qovunpoyani haydab, sabzi ekibdi, Sabzisi chunonam boʻlib beribdiki, uni yeru koʻkka sigʻdira olmabdi. Sabzilarni aravaga yuklab kelib, dumini qirqib, hovlisiga koʻmibdi. Erta koʻklamda aravaga yuklab, bozorga oborib pullay beribdi. Sabzilarni sotib, puliga yer olib bogʻ qilibdi.

Madamin koʻknorining ishlari joʻnashib ketib, buncha narsalarni sota berib, shoshib qolibdi. Ikki tanob yerni toʻrt tanob, toʻrt tanobni sakkiz tanob qilibdi, sakkiz tanobi oʻn olti tanob boʻlibdi. Yerlarni ekib, hosilini yigʻib olib sotib, puldor boʻlib qolibdi. Bir kuni oʻziga oʻzi: «Men endi kimsan Madamin boyvachchaman! Kimdan kamligim bor?! Mana bu otim uloqqa yaraydi. Bunisi aravakash ot boʻlsin. Uloq chopishga boshqa uloqchi ot olayin!» deb bozorga borsa, samarqandlik asbfurushlar ot olib kelgan ekan. Bitta qilich boʻyin otni tanlab ustiga minib:

— Kimga yarashadi bu ot? Madamin boyvachchaga yarashadi! Ayt, narxini, — debdi.

Asbfurush otning narxini aytibdi. Madamin boyvachcha otdan tushmay pulini sanab berib, tulporni bozorning oʻrtasidan gijinglatib, hammaga koʻrsatib minib oʻtib ketibdi. Uyiga oborib, buni ham bogʻlab boqa beribdi. Madamin koʻknorining minishi uloqchi ot, yeyishi nonushtaga pista-mayiz, tushda shoʻrva, kechqurun palov boʻlib qolibdi.

Bir kuni unga oshnalari:

— Madamin boyvachcha, siz shuncha narsaga ega boʻlib qoldingiz. Endi sizga xotin olib beraylik. Uylaning! — deyishibdi:

— Madamin boyvachchaga kimning qizi loyiq?

— Mamanazar boyvachchaning qizi Gulanorxon loyiq. Gulanorxonning qalinini berib, karnay-surnayni chaldirib toʻy-tomosha boshlab yuboribdi.

Qiz tomondagilar: «Bizning rasmimizda qizga uloq beradi. Madamin boyvachcha uloq bersin!» deyishibdi. Madamin boyvachcha bir yashar buzoqni soʻydirib, otchoparga uloqni chiqarib yuboribdi. Har tomondan tom boʻyi-tom boʻyi otlarni minib uloqchilar yetib kelibdi. Otlar koʻchadan koʻndalang-koʻndalang boʻlib oʻta boshlabdi.

Yigitlar kuyov toʻrani ham uloqqa taklif qilishibdi. Madamin boyvachcha boqib, hali chala sovingan uloqchi otini egarlab, yuganlab minib, uloqqa joʻnabdi. Otni gijinglatib borayotgan ekan, yoʻldan bir buzuq koʻprik chiqibdn.

Madamin boyvachcha bu buzuq koʻprikka kelib tursin, endi gapni Qoʻchqor koʻknoridan eshiting.

III

Qoʻchqor koʻknori koʻknorixonaga kirib qarasa, ikkala oshiasi koʻknoriga mast boʻlgan, ikkalasining ham boʻyni yerga egilib, koʻknorining kayfini surib, goho kulib, goho oʻzlaridan oʻzlari bir nimalarni gapirib oʻtirishibdi. Oshnalarimga xalaqit bermayin, bular ham kayfini surabersin, men ham kayfimni suray deb, ikkisining oʻrtasidan joy olib oʻtiribdi. Bu ham topgan-tutganini oldiga qoʻyib, buvadan koʻknori soʻrab olib ichib, kayfi taraq boʻlib, sukutga ketib, xayol daryosiga shoʻngʻibdi:

— Xudoyim! Gʻoyibingdan yetkurgin. «Laylatulqadr»ga yoʻliqayin, — debdi. «Laylatulqadr» deyishadi. «Laylatulqadr»ga yoʻliqsang, ushlaganing oltin boʻlib qoladi», — deyishadi. Bu qayerda boʻlar ekan? Oʻzim izlab boramanmi, yo oʻzi kelarmikan, deb oʻylab ketibdi. Oxirida: «Yaxshisi, imom domladan soʻrab qoʻya qolay. U kishi yaxshi bilsalar kerak!» debdi-da, oʻrnidan turib, machitga boribdi. Borsa, imom domla tahorat olib, yuz-qoʻlini artib turgan ekan:

— Assalomu alaykum, taqsir! — debdi Qoʻchqor koʻknorn…

Domla alik olgach:

— Nima xizmat? — deb soʻrabdi.

— Taqsir, sizdan bir narsani soʻrab bilish uchun keldim, — debdi. Imom domla:

— Oldin kirib, peshin namozini birga oʻqiylik! Namozdai keyin gaplashamiz, — debdi-da, honaqohga kirib ketibdi.

Qoʻchqor koʻknori namozni hushi kelsa oʻqir, hushi kelmasa oʻqimas ekan. Imom domladan uyalganidan, betahorat bu ham xonaqohga kiribdi. Namozxonlar saf tortibdi, soʻfi takbirni aytibdi, imom mehrobga oʻtib, quloq qoqib, namoz boshlabdi.

Namozdan keyin imom domla:

— Ha, nima gaping bor edi? — debdi. Qoʻchqor koʻknori: — Taqsir «Laylatulqadr»ning maʼnosini menga tushuntirib bering, — debdi. Imom domla:

— Har yili ramazon kunlarining yarmi kelganda, kechasi ollohi taoloning amri bilan «Laylatulqadr» oʻtadi. Shunda kimki uxlamasdan kechasi bilan xudoga ibodat qilib, xudoga yigʻlab-yolvorib kutib oʻtirsa, «Laylatulqadr» oʻtgan chogʻida nimani ushlasa, ushlagan narsasi oltin boʻlib, boy-badavlat boʻlib ketadi, — debdi.

Qoʻchqor koʻknori imom domladan bu gapni eshitib, toʻppa-toʻgʻri uyiga joʻnabdi. Uyiga borib, ramazonning kelishini kutib yotaveribdi. Ramazon ham kelibdi. Koʻknori oʻylabdi: «Har yili roʻza tutmayman. Bu yil «Laylatul-qadr»ni kutmoqchiman. Roʻza tutmasam tagʻin «Laylatul-qadr» mendan xafa boʻlib, koʻrinmasdan oʻtib ketmasin!» deb, roʻza tutishga qaror berib, uxlabdi. Sahar boʻlibdi. Karnaylar chalinibdi. Baʼzi odamlar tomlarga chiqib nogʻora chala boshlabdi. Bularning tovushidan Qoʻchqor koʻknori ham uygʻonib, saharlikni qilib, koʻknorini ichib, yana uxlabdi. Yozning issiq uzun kuni ekan. Tushga borganda koʻknorining xumorisi tutibdi. Kech peshinga borganda xumori kuchayibdi. Odamlar ogʻziga koʻknori tomizib arang oʻziga keltirishibdi.

Ertasi yana roʻza tutibdi. Peshinga borganda chidamay, bir piyola koʻknorini ichib olibdi. Roʻzani tutib-tutmay, har kuni «Laylatulqadr», qachon kelasan deb, ramazonning oʻn besh kunini ham oʻtqazibdi. Odamlar: «bugun Laylatulqadr oʻtadi», deyishibdi. Qoʻchqor koʻknori kech boʻlishini sabrsizlik bilan kutar ekan. Shomga azon aytilib, hamma iftorga oʻtiribdi. Iftordan soʻng odamlar machitga kelib tarobih namozi oʻqishibdi. Tarobihdan keyin, odamlar machitning sahniga chiqib, qoʻllariga biri tosh, biri gʻisht, biri guvalak-kesak tutishib «Laylatulqadr»ning oʻtishini kutib turishibdi. Qoʻchqor koʻknorining yuragi taka-puka: «Men roʻzasini chala tutdim, «Laylatul-qadr» mendan arazlab, boshqa joydan oʻtib ketib qolmasin-da!» deb, qoʻrqib turibdi. Yana: «Machitning tomiga chiqayin, mabodo «Laylatulqadr» uzoqdan oʻtib qolsa, koʻzim tushsa bas!» deb, machitning tomiga chiqib, u yoq-bu yoqqa boʻy choʻzib qaray boshlabdi. Bir vaqt qibladan yarqirab bir narsa koʻrinibdi. Pastdagi odamlar:

— Ana, «Laylatulqadr»ning nuri koʻrindi. Hozir keladi, — deb pitirlashib, nechtasi takbir aytib, nechtasi salavot oʻqib, «e xudo, «Laylatulqadr»dan bizni benasib qilma!» deb, baqirib-chaqirib yigʻlashib turishibdi.

Bir zamon boyagi koʻringan nur, bamisoli oftobdek yarqirab, hamma joyni yoritib, machitga yaqin kelib qolibdi. Odamlarning shovqin-suroni yana koʻtarilibdi. Qoʻchqor koʻknori esankirab, dovdirab, machitning tomidan hujraning tomiga, undan qoʻshni hovliga tushib ketibdi-yu, qoʻshnisi kovlab qoʻygan katta bir toʻngakni quchoqlab olibdi. Shunda «Laylatulqadr» ham shovillagancha oʻtib ketibdi.

Qoʻchqor koʻknori quchoqlagan katta toʻngak qip-qizil oltin boʻlib qolibdi.

Erta bilan Qoʻchqor koʻknori oltinni olib ketayin desa, hovlining egasi bu meniki boʻladi, deb janjal qilibdi. Qoʻchqor koʻknori:

— E, ogʻayni, bu oltin ikkalamizning yetti pushtimizga yetadi. Men bilan janjallashguncha, bozorga yugurib borib, bitta zargarni boshlab kel! Bu tillani eritsin, senga ham boʻladi, menga ham, — debdi.

Hovlining egasi borib, zargarni boshlab kelibdi. Zargar tillani eritib, ikkoviga boʻlib beribdi.

Shaharda bitta singan boy bor edi. Shu boyning dangʻillama ichki-tashqili, orqasi bogʻli hovlisi ham bor ekan. U hovlisini sotmoqchi boʻlib, xaridor axtarib yurgan ekan. Qoʻchqor koʻknori shu hovlini sotib olibdi. Shahardan doʻkonlar sotib olib, bir tomonda shoyi, atlasfurushlikni, bir tomonda qassob, baqqollikni yurgizib qoʻyibdi. Boy-badavlat boʻlib: «Kimsan, «Laylatulqadr»ga uchragan Qoʻchqorboy» degan nom chiqaribdi. Qoʻchqor koʻknori bir joydan oʻttiz tanob yer sotib olib, oʻn tanobiga koʻknori ektiribdi. Yigirma tanobini uzumzor, oʻrikzor, anjirzor, anorzor… bogʻ qildiribdi. Koʻknorini, mevalarni quritib olib, mayiz, turshakni yeb, koʻknorini ichib, kayfini surib yotaveribdi.

Bir kun Qoʻchqor koʻknori oʻylabdi: «Paygʻambarimiz toʻrttagacha xotin olsa boʻladi, degan ekanlar. Otam olib bergan bitta xotin bilan yuramanmi? Birorta boyning qizini olayin», deb ahd qilibdi. Shaharda Xoliqberdi boyvachcha degan juda katta boy bor ekan. Qoʻchqor koʻknori shunga sovchi yuborib, qaliniga pulu molni katta berib, Gulasalxonni unashtiribdi.

Toʻy boshlanibdi. Har tomondan mehmonlar kelishibdi. Karnay-surnay, kurash, oʻyin-kulgi bir qancha kun qizgʻin davom etibdi. Oxirgi kuni qizni kuyovga nikoh qilishibdi. Kelin keladigan uy juda ham bezatilgan ekan. Bir zamon yor-yor aytib, kelinni olib kelishibdi. Kuyov borib, kelinni aravadan koʻtarib olibdi. Yangalar salom aytib, kelinni uyiga olib kirib, chimildiqqa oʻtqazishibdi. Oldiga dasturxonni yozib, nozi neʼmatlarni qoʻyib, kuyovni boshlab kelib, kelinning yoniga, ipak gilam, qavat-qavat atlas koʻrpaning ustiga oʻtqazishibdi. Kuyov kelinning jamolini koʻrib, bamisoli simobday erib, kelinning koʻnglini xushlash, bilagidan ushlash umidida, shirin-shirin gaplarni topib aytib, yelkasiga oʻng qoʻlini tashlab, chap qoʻli bilan qizning bilagini ushlab, sal ezgan ekanki, Gulasalxon noz qilib, nariroqqa qochib oʻtiribdi. Kuyov toʻra lip etib uning yoniga boribdi. Kelin yana nariga qochibdi. Shu kayfiyatda kuyovni birpas qiynabdi. Shunda kuyov toʻra:

Qoshingiz bilan koʻzingiz shoʻx,

Ilohim oʻlmagaysiz.

Behishtda ikki gul bor,

Biri siz boʻlmagaysiz, —

debdi. Shunda Gulasalxon ham gʻamza bilan javob qilibdi:

Gulzor ichiga chiqsam,

Qizlar pardoz qiladi.

Handalakday boʻyimga,

Hamma havas qiladi.

Shunda kuyov toʻra munday qarasaki, Gulasalxonning oʻrim-oʻrim sochlari orqasi bilan bitta boʻlib yotibdi. Shunda Gulasalxonga qarab:

Boqqa kirib, gul uzay deb,

Gulning novdasin egib.

Bir pari oldimga keldi,

Kokili yerga tegib.

Saqlagan otangga rahmat,

Oʻlmagaysan koʻz tegib, —

debdi. Bu baytni eshitgach, Gulasalxon debdi:

Boqqa kirib, sayr etib,

Tanlab uzaylik qoʻsh anor.

Qoʻsh anorni sizga beray,

Toza saqlang mirza yor.

Mirza yordur oʻzingiz,

Jonimga malham soʻzingiz,

Bizdan oʻtsa beodoblik,

Kechirasiz oʻzingiz.

Kuyov toʻra bilan kelin bir-biri bilan bayt aytishib turganda, yangalari kelib aytishibdi:

— Hamma ketdi, vaqt bir mahal boʻlib qoldi. Endi joy solib beraylik, yotinglar.

Qoʻchqor kuyov kelinposhshaga mahliyo boʻlib tursinlar. Endi gapni anavi ikki koʻknoridan eshiting.

Oʻsar koʻknori davlatning gapini ajdahoga aytgandan keyin, ajdaho:

— Davlat shunday dedimi? Qani oldin «bismillo» deb, seni yeb koʻrayin-chi, toʻyarmikinman, — deb tiklanib, gajjak boʻlib, ogʻzini ochib, koʻzlaridan oʻtlar sochib, koʻknoriga oʻzini tashlabdi.

Madamin koʻkkori chala sovigan otni minib, buzuq koʻprikka borganida bitta shum odam, oʻtgan uloqchilarning otini hurkitaman deb boshiga poʻstakni yopinib yotgan ekan, poʻstak bilan koʻtarilib chiqib, otni hurkitibdi. Ot choʻchib ketib yoniga tashlab qattiq irgʻibdi, ustidan Madamin koʻknori yetti gaz yerga uchib tushibdi.

Shunda Oʻsar koʻknori ham, Madamin koʻknori ham qoʻrqib, ikki tomonga quloch yozib: «Dod, oʻldim!» deb qichqirib yuboribdi.

Bularning ikkalasining mushti borib, Qoʻchqor koʻknorining jagʻiga tegibdi.

Uchalasi ham koʻz ochib qarashsa, hammasi koʻknoriping xayoli ekan.