Tulki, laylak va boʻri

Bir kuni laylak tulkini ziyofatga chaqiribdi. Tulki laylaknikiga kelibdi. Laylak suyuq osh qilibdi, koʻzaga quyib oʻrtaga qoʻyibdi.

— Qani, tulkivoy, ovqatdan oling, — deb tulkini ovqatga taklif qilibdi. Tulkivoy boʻynini choʻzib, rosa urinibdi. Baribir boʻlmabdi, ogʻzi oshga yetmabdi. Shunda tulki:

— Qani, laylakvoy, oʻzlaridan boʻlsin, mening qornim toʻq, — debdi. Shunda laylak koʻzaning ichiga bahuzur tumshugʻini tiqib, xotirjam ovqatini yeyaveribdi. Laylakning oʻzi qornini toʻygʻazib olibdi. Tulki:

— Ha, boplading-ku, — debdi oʻziga-oʻzi.

Ertasi kuni tulki laylakni ziyofatga chaqiribdi. Tulki kulchatoy qilib taxtaning ustiga yupqa qilib yayratib, oʻrtaga qoʻyibdi. Shunda tulki:

— Qani, laylakvoy, oling taomdan, — debdi.

Laylak tumshugʻini taxtaga uribdi, ammo ogʻziga hech narsa kirmabdi. Laylak koʻp urinib, hech narsa yeya olmabdi, u:

— Ey, tulkivoy, oʻzingiz olavering, mening qornim toʻq, — debdi. Shunda tulki bahuzur tilini yoyib, taxta ustiga kulchatoyning hammasini oʻzi yeb tugatibdi. Laylak ochdan oʻladigan boʻlib, uyiga qaytibdi. Ketayotganda tulki:

— Ey laylakvoy, doʻstim, ertaga ham keling, bir gʻalati oʻyin bor, shuni oʻynaylik, debdi.

Laylak ertasiga ham tulkinikiga mehmon boʻlib kelibdi:

— Qani, nima oʻyining bor, koʻrsat, — debdi. Shunda tulki:

— Ey, doʻstim, sen mening ustimga chiq. Sen koʻrmagan mamlakatlarni koʻrsataman, — debdi.

Laylak tulkining ustiga chiqib, oʻtirib olibdi. Tulki laylakka:

— Doʻstim, ikki qanotingni ustimga yozib, ikki uchini menga tishlatib qoʻy, men baland yerlardan irgʻisam, yiqilmaysan, — debdi. Laylak ikki qanotini tulkiga tishlatib qoʻyibdi. Shunda tulki laylakning ikki qanotidan tishlab, qayerda doʻlana, toʻqay boʻlsa, oʻshaning ichiga kirib yuguraveribdi. Laylakning qanotlari toʻkilib, qip-qizil goʻsht boʻlib qolibdi. Shunda tulki toʻxtab, laylakni ustidan tushiribdi. Laylak aytibdi:

— Rahmat, tulkivoy, boʻlganicha boʻldim. Oʻyin shunchalik boʻladi, bundan ortiq boʻlmaydi.

Shundan keyin laylak daryolarning boʻyida qurbaqalardan ushlab yeb, qirq kun oʻzini boqib, uxlab dam olibdi, oʻz uyiga kelibdi, qirq kunda laylakda pat ham paydo boʻlib, uchadigan boʻlibdi va tulkining oldiga uchib kelibdi. Laylak:

— Doʻstim, omon-eson yuribsanmi? Biznikiga bor, sening oʻyining juda qiziq ekan, men ham senga gʻalati oʻyinlarni koʻrsataman, — debdi.

Tulki laylaknikiga boribdi, laylak:

— Qani doʻstim, ustimga chiq, — deb tulkini ustiga oʻtqazib olibdi-da, sekin-asta uchib, tulkini osmonga olib chiqibdi va:

— Yer koʻrinyaptimi? — deb soʻrabdi.

— Ha, koʻrinyapti, — debdi tulki.

— Laylak yana balandroqqa koʻtarilib uchibdi. Bir soatdan keyin:

— Tulkivoy, yer koʻrinayaptimi? — deb soʻrabdi. Tulki:

— Yoʻq, koʻrinmayapti, — debdi. Shunda laylak:

— Endi manzilga yaqinlashdik, bu qanotim toldi, endi bu qanotimga oʻt, — debdi. Tulki sekin qoʻzgʻalib laylakning u qanotidan bu qanotiga oʻtay deganda, laylak bir agʻdarilib, tulkining oyogʻini osmondan qilib yuboribdi. Tulki dam boshi, dam oyogʻi bilan aylanib-aylanib yerga tushaveribdi.

Bir qoʻychivon poda boqib poʻstinini yechib, yerga toʻshab, xotirjam oʻtirgan ekan. Bir vaqt qoʻychivon osmonga qarasa, osmondan bir narsa tushib kelayotgan emish. Uni koʻrib qoʻychivon: “Ha, bu Xudoning balosi boʻlsa kerak”, deb oʻrnidan turib, qoʻylarni tashlab qochibdi. Tulki kelib haligi qoʻychivonning poʻstini ustiga tushibdi. Poʻstinni sudrab, bir toshning yoniga borib, poʻstinni tagiga solib yotaveribdi.

Bir kuni tulki poʻstinning ustiga oʻtirgan ekan, bir boʻri uning oldiga kelibdi va undan soʻrabdi.

— Ey tulkivoy, bu toʻnni kim tikkan?

— Oʻzim bichib tikkanman, — debdi tulki. Boʻri:

— E, siz chevarmisiz? Chevar boʻlsangiz menga ham shunday bir poʻstin tikib bersangiz. U qancha qoʻyning terisidan boʻladi? debdi. Tulki:

— Oʻn toʻrt qoʻyning terisidan boʻladi, siz katta odamsiz, sizga oʻttiz beshta qoʻyning terisi poʻstin boʻladi, — debdi. Shunda boʻri oʻttiz beshta qoʻyni haydab kelib soʻyib, goʻshtini ajratib, tulkiga hammasini tayyor qilib beribdi. Tulki qoʻylarning terilarini toʻplab, uning ustiga chiqib oʻtiraveribdi. Oʻttiz beshta qoʻyning goʻsht-yogʻini yeb yotaveribdi. Bir oydan keyin boʻrivoy kelib:

— Ey chevar, poʻstin bitdimi? — debdi.

— Poʻstin bitdi, lekin yoqasidan qiyadigan joyi bor, siz shu yerda oʻtirib turing, men qoʻshnilarnikidan qaychi olib chiqib yoqa, yengini qiyib ustingizga kiygazib qoʻyaman, — debdi va tulki boʻrini oʻtqazib qoʻyib, qochib ketaveribdi. Tulkini kutib boʻri kechgacha oʻtiribdi. Tulki kelmabdi. Shundan keyin boʻri tulkidan aldanganini bilib qolibdi va oʻrnidan turib, tulkining uyasiga kirib qarasa, poʻstin ham yoʻq, tulki ham yoʻq emish. Boʻri balandlikka chiqib qarasa, tulki bir yerda pusib ketayotgan emish. Boʻri quvib ketaveribdi. U tulkiga yetay deb qolibdi. Tulki bir vaqt orqasiga qarasa, boʻri yetay deb qolibdi. Tulkining kovakka koʻzi tushib qolibdi. U borib, oʻsha kavakka kirib ketibdi. Boʻri ham uning ketidan kirmoqchi boʻlibdi. Biroq u har qancha urinsa ham kavakka sigʻmabdi. Uch kungacha qimirlamay tulkining chiqishini kutib yotaveribdi, och qolibdi. Shunda boʻri bir dehqonning koʻzasini olib kelib, tulki kirib yotgan kavakning ogʻziga toʻgʻrilab qoʻyibdi. Shamolda koʻza boʻriday uvullay boshlabdi. Tulkiga bu xuddi boʻri uvullayotganday boʻlib eshitilibdi. Tulkining ham qorni nihoyatda ochibdi. U kovakdan boshini sekin chiqarib qarasa, boʻri yoʻq emish, tulki boʻridan aldanganligini koʻrib, meni aldagan senmi, sening ham bir adabingni berib qoʻyay, deb koʻzani dumiga bogʻlab, uni chakalakka olib borib:

— Jon tulki aka, degin, — debdi. Koʻza indamabdi. — Seni daryoga borib choʻktirib oidiraman, — deb sudrab borib, uni suvga solibdi, koʻzaga suv toʻlib choʻka boshlabdi, shunday qilib, u tulkini oʻzi bilan birga daryoga sudrab, tushib ketibdi. Tulki suvga choʻkaturib, koʻzaga:

— Jon koʻza, qoʻyib yubor, — deb yalina boshlabdi. Koʻza qoʻyib yubormabdi, tulki dumini uzib yuborib, zoʻrgʻa qutulibdi.

Tulki dumi yulinib, choʻltoq boʻlib kelayotsa, bir yerda qirqta tulki oʻynab yurgan emish. Haligi tulkilar:

— Hoy kalta dum, — deb orqasidan yurib, uni kechgacha masxara qilishibdi.

Bir kuni choʻltoq tulki ularni uzumxoʻrlikka olib boribdi. Qirq tulki qarasalar, rang-barang tovlanib uzumlar ishkomda pishib yotgan emish. Koʻrib xursand boʻlishibdi. Choʻtoq tulki ularga:

— Hali quvonishga vaqt erta. Chunki uzumlar qorningiz toʻymasdan qochib qolishlari mumkin, — debdi.

— Unda ish chatoq ekan, — deyishibdi xafa boʻlib tulkilar.

— Xafa boʻlmanglar. Buning ham iloji bor, — debdi choʻltoq tulki. — Hammangiz tokning zangiga dumingizni mahkam bogʻlab qoʻysalaringiz, ular qochib ketayotganda ushlab qolasizlar. Bu gap tulkilarga maʼqul tushibdi. Dumlarini tok zangiga mahkam bogʻlab qoʻyib, uzum yeya boshlabdilar. Koʻp oʻtmay soʻyil koʻtarib, bogʻbon kelib qolibdi. Choʻltoq tulki osongina qochib qutulibdi. Qirq tulki boʻlsa kaltak zarbidan dumlari uzilib, arang qochib qutulibdilar. Shu-shu ularning oʻzlari ham dumsiz qolib, choʻltoq tulkini masxara qilmaydigan boʻlishibdi.