Tulki bilan boʻri
Qadim zamonda bir chol bilan kampir bor ekan. Ularning bir ola sigiri bor ekan. Kunlardan bir kuni chol:
— Ey kampir ola qopning unidan, ola sigirning moyidan bir koʻmach qil, — debdi.
Shunda kampir ola qopning unidan, ola sigirning moyidan bir katta koʻmach qilibdi. Koʻmachni olib kelib chol-kampir ikkovi oʻrtaga qoʻyibdilar. Shunda kampir:
— Qani, chol, sindiring, — debdi. Chol:
— Kampir, siz sindiring, — debdi. Kampir yana cholga:
— Ey chol, siz sindiring, — debdi.
Shunda chol «bismillo» deb sindirmoqchi boʻlgan ekan, koʻmach qochib qolibdi. Koʻmach gʻildirab qocha beribdi, chol-kampir uning orqasidan quva beribdi. Qoʻrgʻonni uch aylanishibdi. Koʻmach darvozadan chiqib, koʻchaga qochibdi. Koʻchaga chiqqanda, chol-kampir yetolmay qolibdi.
Koʻmach qochib bir yilqichining uyiga boribdi va uni chaqiribdi:
— Hoʻ, yilqichi, men ola qopning unidan, ola sigirning moyidanman. Meni ye, meni ye, meni yemasang, ota-onangning etini ye, — debdi.
Shunda yilqichi koʻmachni ushlab yemoqchi boʻlibdi. Koʻmach qochibdi. Yilqichi bir otini minib, bir otini yetaklab, koʻmachni quvib qolibdi.
Koʻmach qochib bir podachining oldiga boribdi. Koʻmach podachini chaqirib:
— Hoʻ, podachi, men ola qopning unidan, ola sigirning moyidanman, meni ye, meni yemasang ota-onangning etini ye, — debdi.
Shunda podachi, koʻmachni yemoqchi boʻlib, unga tomon yuribdi. Koʻmach qochibdi. Podachi bir hoʻkizni minib, bir hoʻkizni yetaklab, koʻmachni quvib qolibdi, lekin u ham koʻmachga yetolmabdi.
Koʻmach ketayotgan ekan, yoʻlda bir tulki uya kovlab turgan ekan. Koʻmach tulkini chaqiribdi:
— Hoʻ tulki, ola qopning unidan, ola sigirning moyidanman, meni ye, meni yemasang ota-onangning etini ye, — debdi.
Koʻmach shu yerda turib ikki marta chaqirsa ham tulki hech qaramabdi, eshitmagandek boʻlib tura beribdi. Shunda koʻmach tulkiga yaqinroq kelib:
— Hoʻ tulki, men ola qopning unidan, ola sigirning moyidanman, meni ye, meni yemasang ota-oiangning etini ye, — deb baqiribdi.
Bir vaqt tulki koʻmachga qarab sekin qulogʻini qoqibdi. Tulki aytibdi:
— Mening qulogʻim kar, hech nimani eshitmaydi. Qulogʻimni tutib turay, sen gapir, shunda eshitaman.
Koʻmach tulkining yoniga kelibdi. Tulki unga qulogʻini tutib turibdi, koʻmach uning qulogʻi tagiga kelib turib:
— Ey tulki, meni ye, meni ye, meni yemasang, ota-onangning etini ye, — debdi. Tulki lip etib koʻmachni ushlab olibdi.
Tulki koʻmachning bir chekkasidan teshib, magʻzini yeb olibdi, keyin teshikni mahkam qilib berkitib qoʻyibdi. Tulki koʻmachni koʻtarib bir qoʻychivonning oldiga olib boribdi:
— Ey qoʻychivon, men senga bir sovgʻa olib keldim, — debdi. Qoʻychivon:
— Nima berayin? — debdi. Tulki:
— Bir yaxshi qoʻzi berib ola qol.
Qoʻychivonning qorni och ekan, bitta qoʻzi berib, haligi koʻmachni olibdi. Tulki:
— Ey qoʻychivon, men qoʻzini yetaklab oʻsha qirdan oshib ketganimdan keyin, koʻmachni sindirgin, — deb tayinlabdi.
Tulki qoʻzini yetaklab qirdan oshib ketibdi. Qoʻychivon koʻmachni sindiribdi, qarasa, uning magʻzini tulki yeb qoʻygan ekan. Qoʻychivon juda xafa boʻlibdi.
Tulki qoʻzini yetaklab ketayotgan ekan, birdan uning oldidan oʻrtogʻi boʻri chiqib qolibdi. Boʻri qoʻzini koʻrib xursand boʻlibdi:
— Ey tulki oʻrtoq, qoʻzini necha pulga olding? — deb soʻrabdi.
— Qoʻzini falon pulga oldim, — debdi-yu, oʻtib keta beribdi.
Tulki qoʻzini uyga olib borib bogʻlab, oʻzi qirga oʻt oʻrib kelishga ketibdi. Tulki qirdan bir tutam shuvogʻ oʻt olib kelib, uyda turgan qoʻzini chaqiribdi:
Uydan-uyga yugurdim,
Uy shuvogʻin sugʻurdim,
Qirdan-qirga yugurdim,
Qir shuvogʻin sugʻurdim.
Jonivorim, qoʻzichoq
Eshikni och, eshik och.
Qoʻzi:
— Ma-a-a, — deb yugurib kelib eshikni ochibdi. Tulki olib kelgan shuvogʻ oʻtni qoʻzining oldiga qoʻyibdi. Qoʻzi shuvogʻni yeb yotibdi.
Kunlardan bir kuni boʻri tulki oʻrtogʻini poylab qolibdi. Boʻrining maqsadi tulki oʻrtogʻining qoʻzisini yeyish ekan. Boʻri poylab oʻtirgan ekan, tulki qirga chiqib ketibdi. Boʻri tulkining oʻyiga kelib, moʻridan tushibdi. Uyga kirib olgach, qoʻzini burda-burda qilib yebdi, qoʻzining kallasini oʻrta ustunning tagiga qoʻyibdi. Toʻrtta oyogʻini uyning toʻrt burchagiga qoʻyibdi. Keyin boʻri yana moʻridan chiqib joʻnab ketibdi.
Bir vaqt tulki qirdan byr bogʻ shuvogʻni koʻtarib, yelib-yugurib, qizarib-boʻrtib, sekin-sekin yoʻtalib, zshik yoniga kelibdi, qoʻzichoqni chaqiribdi:
Uydan-uyga yugurdim,
Uy shuvogʻin sugʻurdim.
Qirdan-qirga yugurdim,
Qir shuvogʻin sugʻurdim.
Qoʻzi eshikni ochmabdi ham, tovush chiqarmabdi ham. Tulki uch marta chaqirsa ham qoʻzichoqning «ba-a» degan ovozi kelmabdi. Shunda tulki shoshilib eshikni buzib uyga kiribdi.
Uyga kirsa, qoʻzining kallasi oʻrta ustunning tagida yotganmish. Toʻrtta oyogʻi uyning toʻrt burchagida yotganmish. Tulkining kayfi uchib ketibdi.
— Ey badbaxt boʻri, yoʻlda yetaklab kelayotganimda qoʻzini koʻrgan eding, «qoʻzini qanchaga olding?» deb soʻragan eding, sen soʻraganingdayoq, qoʻzini yeb qoʻyishing koʻnglimga kelgan edi, — deb tulki koʻp achinibdi.
Tulki boʻrini bir boplayin deb oʻylabdi, uyning toʻriga oʻra kovlabdi. Oʻraning ichiga tosh koʻmirning choʻgʻidan tashlab qoʻyibdi, ogʻziga bir kichkina yogʻoch qoʻyib, uning ustidan boʻyra yopibdi. Boʻyraning ustidan bir koʻrpacha solibdi. Shu kuni qoʻzining kalla-pochasini qozonga solib, qaynatib qoʻyibdi. Keyin boʻri oʻrtogʻining oldiga kelibdi:
— Ey boʻriboy, men bugun sizni ziyofat qilmoqchi edim, biznikiga boring, — debdi. Boʻri aytibdi:
— Ey oʻrtoq, bugun mening tobim yoʻq, kasal boʻlib qoldim, boshim ogʻrib, zoʻrgʻa yotibman.
Tulki:
— Ey oʻrtoq, turing, kechagi qoʻzini soʻygan edim, bugun uning kalla-pochasini pishiryapman, borib issiq-issiq shoʻrva ichsangiz tuzalib ketasiz, — debdi.
Shunday qilib tulki boʻrini qoʻyarda-qoʻymay, surgab uyiga olib boribdi. Uyga kirgach, tulki boʻrini toʻrga taklif qilibdi. Boʻri borib koʻrpachaning chekkasiga oʻtiribdi.
Tulki:
— Ey oʻrtoq, chekkaga oʻtirib qoldingiz, tortinmay bahuzur yozilib oʻtiring, — debdi.
Boʻri turib koʻrpachaning oʻrtasiga oʻtirayin degan ekan, tulki boʻyraning chekkasidan tishlab turib bir silkibdi, shunda oʻraning ogʻziga qoʻyilgan kichkina yogʻoch tushib ketibdi. Boʻri ham shu onda oʻraga tushib ketibdi. Tulki koʻchaga qochib chiqib ketibdi.
Boʻri oʻraning ichida shoshib qolibdi, irgʻib chiqaman deb sakraganida, chalqanchasiga choʻgʻ ustiga agʻanab tushibdi. Boʻrining badanidagi hamma junlari kuyib, qip-qizil goʻshti chiqib ketibdi. Boʻri axiri sakrab-sakrab kuygan holda oʻradan chiqibdi. Chiqsa tulki qochib ketgan ekan. Boʻri bir qirning ostiga kelib, burnidan suvi oqib, oʻlay-oʻlay deb yotibdi.
Keyin tulki boshqa tusga kirib, boʻrining oldiga kelibdi. Undan hol-ahvol soʻrabdi.
Boʻri:
— Mening bir tulki oʻrtogʻim bor edi. Uning bir qoʻzisi bor edi. Shu qoʻzisini yeb qoʻygan edim. Tulki meni aldab oʻraga tashladi va oʻzi qochib ketdi. Endi azob yeb shu yerda yotibman, — debdi.
Tulki unga achingan boʻlib:
— Bay-bay, yaxshi ish qilmabdi-ku, nahotki shunday azob bersa, — debdi. Bir ozdan keyin tulki yana:
— Men tabibman, bunday yaralarning koʻpini tuzagganman, dorisi mana shu changal tikanlarning orasida yugura berish, changalzordagi tikanlar mana bu badaningizdagi zardoblarni oqiza beradi. Siz uch qunda tuzalib ketasiz, — debdi-yu, keta beribdi. Shunda boʻri oʻrnidan turib, tabib aytganini qilib, changalzorning ichiga kirib yugura beribdi. Boʻrining badanlari teshilib, goʻshtlari yulinib, avvalgidan ham koʻp azoblanibdi, oʻladigan boʻlib yotib qolibdi. Tulki boshqacha turlanib, oʻzini tanimaydigan qilib, boʻrining oldiga kelibdi, undan hol-ahvol soʻrabdi. Boʻri:
— Kecha bir tulki kelib, changalzorda yugursang, tuzalasan, degan edi, men yelib-yugurgan edim, oxiri oʻladigan boʻldim, — debdi. Tulki:
— Ular togʻ tulkisi, biz qir tulkisi, ular davolashni bilmaydi. Men bilaman, — debdi. Keyin boʻrining tomirini ushlab turib:
— Siz, kulga agʻanay bering, tuzalib ketasiz, — debdi-yu, yana oʻz yoʻliga ketaveribdi. Boʻri yotib, kulga agʻanay beribdi, badanidagi yaralarga kul kirib, juda azob tortibdi, badanining achishganiga chidayolmay dodlab yotibdi.
Ertasiga boʻri yaraking alamiga chidolmay dodlab yotgan ekan, tulki yana boshqacha tusga kirib oldiga kelibdi:
— Ey boʻriboy, nima boʻldi sizga? — deb soʻrabdi. Shunda boʻri aytibdi:
— Mening bir oʻrtogʻim bor edi, uning bir qoʻzisi bor edi. U qoʻzini yeb qoʻygan edim. Oʻrtogʻim meni ziyofat qilaman, deb uyga boshlab bordi, meni aldab oʻraning tepasiga oʻtqazib, chuqurga tushirib yubordi, oʻzi qochib ketdi. Oʻrada choʻgʻ bor ekan, badanim kuyib qoldi. Men chidolmay yigʻlab yotsam, bir tulki keldi. Bu tulki: «Men tabibman, sen changalzorga kirib yugura bersang, tuzalib ketasan», dedi. Changalzorga kirib yugurdim, tikanlar kuygan badanimni shilib yubordi, oʻladigan boʻldim. Ogʻriqqa chidayolmay yotgan vdim, yana bir tulki keldi. U: «Seni changalga yugurtirgan togʻ tulkisi ekan, men qir tulkisiman», deb kulga agʻanashga buyurdi. Men kulga agʻanagan edim, kul badanimning yaralariga tegib juda achishtirdi. Ogʻriqning alamiga chidolmay undan battar oʻladigan boʻldim, — debdi.
Shunda tulki aytibdi:
— He, ilgarigi tabib togʻ tulkisi, keyingi tabib qir tulkisi, men uy tulkisi boʻlaman. Bunaqa jarohatni men bilaman, — debdi-da, boʻrining tomirini ushlab koʻrib:
— Sen daryoning muzini oʻyib, tagidan kosada suv olib tong otguncha boshingdan quya bersang tuzalasan, — debdi. Bir oz turkb u ham oʻz yoʻliga joʻnab ketibdi.
Boʻri daryoning muzini teshib, muzning ustiga oʻtirib, olib, kosada suv olib boshidan quya beribdi.
Bir ozdan soʻng boʻrining badani muzlab qolibdi. Boʻri bunga chidayolmay, qochmoqchi boʻlib, turayin desa, dumi ham, oʻtirgan oʻrni ham muzga yopishib qolibdi. Axiri boʻri muzdan qutulolmay tirjayib oʻlib qolibdi. Tulki oʻrtogʻidan xabar olgani kelibdi:
— Oʻla, sen nafsingni tiymading, men yomonligimni qoʻymadim. Sen nafsingni tiyganingda edi, men yomonligimni qoʻyar edim. Bunday xor boʻlib oʻlmas eding, — debdi tulki.
