Toʻrt jins doʻst

Bor ekan-da, yoʻq ekan, och ekan-da, toʻq ekan, boʻri bakovul, tulki yasovul, gʻoz karnaychi, oʻrdak surnaychi ekan, qargʻa qaqimchi, chumchuq chaqimchi ekan.

Oʻtgan zamonda bir qargʻa daraxtning ustida oʻtirar ekan. Shu daraxtga bir gala kaptarlar kelib qoʻnishibdi va dam olib boʻlishgandan keyin qornilari ochganligi haqida soʻzlashibdi. Ular yerga qarasalar, bir toʻr tuzoqning tagida donlar sepilganini koʻribdilar. Kaptarlar birma-bir tushib, toʻr tuzoq tagidagi donlarni yemoqchi boʻlibdilar. Shu gala kaptarlarning ichida bir donosi bor ekan. U harchand donlarni yemaslikni aytib, bu ishni oxiri xayrsiz desa ham, kaptarlar uning soʻziga parvo qilmasdan, yerga tushibdilar va tuzoq tagidagi donlarni yemoqqa boshlabdilar. Oxiri daraxtdagi dono kaptar bir oʻzi yolgʻiz qolibdi. U oʻziga-oʻzi: “Bular mening soʻzimga kirmasdan, toʻr tuzoq tagidagi donni yemoqdalar, bularni hozir ovchi tutib oladi. Kel, men ham tushib oʻz oʻrtoqlarim yonida turay, ularning boshiga bir mushkul ish tushsa yordamlashay”, deb kaptarlar yoniga tushibdi.

Kaptarlarning hammasi birma-bir tushib boʻlgach, uzoqdan kuzatib turgan ovchi tuzoqni koʻtarib turgan yogʻochning ipini tortib yuboribdi va toʻr tuzoq yopirilib kelib, kaptarlarni oʻz ichiga qamabdi. Bu holni koʻrgan kaptar shoh oʻrtoqlariga qarab:

— Men sizlarga bu donlarni yemanglar, deb aytgan edim. Mana, oqibatda hammamiz qamaldik. Hali ham qutulishning bir iloji bor? — debdi. Kaptarlar undan qutqarishni iltimos qilishibdi. Kaptar shoh:

— Hammamiz bir boʻlib, toʻr tuzoqning bir tarafiga qarab uchsak, shoyad, toʻr tuzoq osmonga koʻtarilib ketib, hammamiz bu tutqinlikdan qutulsak, debdi.

Kaptarlarga kaptar shohning maslahati maʼqul tushib, tezlik bilan hammalari bir boʻlib, baravariga bir tarafga qarab uchgan ekanlar, toʻr tuzoqni oʻzlari bilan osmonga koʻtarib ketibdilar.

Ovchi esa tuzoqni osmonda koʻrib, kaptarlarning orqasidan quva boshlabdi. Kaptar shoh ovchining oʻz orqalaridan quvayotganini koʻrib, kaptarlarga:

— “Yoʻlni daryo ustidan olinglar”, — debdi. Ular kaptar shoh aytganini qilib, daryo ustidan oʻtib ketibdilar.

Ovchi kaptarlarning daryo ustidan uchib oʻtib ketganini koʻrib, oʻzicha: “Attang, ham kaptarlardan, ham toʻr tuzoqdan ayrildim”, deb noumid holda qolibdi.

Endi gapni daraxtda oʻtirgan qargʻadan eshiting. Qargʻa kaptarlarning kelib qoʻnganidan boshlab, to tuzoqni koʻtarib uchgunlariga qadar kuzatib turar edi. U kaptarlar aqliga qoyil qolib, endi ularni kim qutqarar ekan, deb orqasidan uchib boribdi.

Kaptar shohning bir sichqon shoh degan juda yaxshi ogʻaynisi bor ekan. Kaptar shoh oʻz galasi bilan oʻsha ogʻaynisining ini yoniga borib tushibdi va sichqon shohni chaqira boshlabdi. Sichqon shoh chiqib, bir toʻr tuzoq tagidagi bir gala kaptarlarni koʻribdi. U kaptar shohni koʻrib, ozod qilmoq uchun toʻrning bandlarini qirqmoqchi boʻlibdi. Kaptar shoh doʻsti sichqon shohga:

— Ey oʻrtoq, meni ozod qilishdan oldin mana bu kaptarlar oʻralgan toʻr bandini qirqib tashla, — debdi. Sichqon shoh oʻrtogʻidan bu soʻzni eshitib, iniga kiribdi va bir qancha sichqonlarni boshlab chiqibdi.

U sichqonlarga:

— Mana bu toʻrni qirqinglar, — deb buyuribdi. Sichqonlar birpasda toʻr tuzoqni tishlari bilan qirqib, pora-pora qilib, kaptarlarni banddan xalos qilibdilar.

Shundan soʻng, kaptar shoh sichqon bilan koʻrishib, hol-ahvol soʻrashibdi, doʻsti kaptar shohdan qanday qilib, bu holga tushib qolganini aytib berishni soʻrabdi. Kaptar shoh boʻlgan voqeani batafsil sichqon shohga aytib beribdi. Sichqon shoh doʻsti kaptar shohning sarguzashtini maroq bilan eshitgach, uni barcha kaptarlar bilan bir kecha mehmon boʻlishini iltimos qilibdi. Kaptar shoh ham doʻsti sichqon shohning soʻzini yerda qoldirmay, mehmon boʻlibdi.

Kaptarlarning orqasidan kuzatib kelgan qargʻa sichqon shohning kaptar shohga qilgan yaxshiliklarini koʻribdi: “Ey darigʻ, mening ham shu sichqon shohga oʻxshash doʻstim boʻlsa, shu kaptarlar singari mening ham boshimga mushkul ish tushsa, kunimga yarar edi”, deb oʻylabdi. Doʻsti yoʻqligidan afsus qilibdi. Uning koʻnglida shu sichqon shoh bilan oʻrtoq boʻlish xayoli paydo boʻlibdi.

Sichqon shoh doʻsti kaptar shoh uchun yaxshi taomlar tayyorlatibdi, shohona mashqlar chaldirib, katta bazm qilib beribdi. Kaptar shoh doʻsti sichqon shohdan izzat-ikromlar koʻribdi, xafagarchiliklari tarqalibdi. Ertasiga u doʻsti bilan xayrlashib, oʻz yurtlariga uchib ketibdilar. Sichqon shoh doʻsti kaptar shohni kuzatib, endi uyiga qaytgandi ham, haligi qargʻa chaqirib qolibdi.

Sichqon shoh qargʻadan hol-ahvol soʻrabdi. Qargʻa ham sichqondan hol-ahvol soʻragandan keyin oʻzining sichqon shoh bilan bir umrlik doʻst boʻlish uchun kelganini aytib beribdi. Sichqon shoh qargʻaning iltimosini qabul qilib, ikkovlari chin doʻst boʻlishibdi. Bir kuni ular dunyoni tomosha qilish uchun safarga chiqibdilar. Qargʻa sichqon shohni ogʻzida tishlab uchibdi. Sichqon shoh bilan qargʻa tomosha qilib yurib, bir joyga tushibdilar. U yerda bir kiyikning behush yotganini koʻribdilar. Uning sonidan qon oqayotgan edi. Sichqon shoh qargʻaga dorivor oʻtlardan yulib kelishni buyuribdi. Qargʻa dorivor oʻtlardan yulib kelib, sichqonga beribdi. Sichqon shoh oʻtlami kiyik soniga mahkam qilib bogʻlab qoʻyibdi.

Bir qancha vaqt oʻtgandan keyin kiyik oʻziga kelib, koʻzini ochibdi. U yonida bir sichqon bilan qargʻa oʻtirganini koʻribdi. U qarasa, soni oʻtlar bilan bogʻlangan, yarasi ancha tuzalib qolgan emish. Kiyik oʻzicha: “Bu yaxshilikni, albatta sichqon bilan qargʻa qilgan”, deb oʻylabdi, soʻng oʻrnidan turib, sichqon va qargʻa bilan salomlashibdi, hol-ahvol soʻrab, ularga yaxshiliklari uchun koʻp rahmatlar aytibdi. Sichqon shoh kiyikdan qanday qilib, bu holda qolganini soʻrabdi:

Kiyik shunday hikoya qilibdi:

— Men bugun ertalab mana shu togʻning narigi yogʻida oʻtlab yurgan edim. Birdan meni bir ovchi koʻrib qolib, menga qaratib oʻq otdi, oʻq kelib, sonimga tegdi. Men jon achchigʻida chopib, birpasda ovchi koʻzidan gʻoyib boʻldim va chopa-chopa mana shu joyga keldim, qonim koʻp oqqandan hushimdan ketib yiqildim. Mana hozir koʻzimni ochib, sizlarni koʻrib turibman, debdi. Sichqon shoh kiyikdan uyi qayerdaligini va kim bilan turishini soʻrabdi. Kiyik:

— Turar joyimning tayini yoʻq. Duch kelgan joyda tunab ketaveraman va men bilan turguvchi kishi ham yoʻq. Shuning uchun meni bir umrlik yoʻldosh qilib olishlaringni soʻrayman, — deb iltimos qilibdi.

Sichqon shohning kiyikka rahmi kelib, uni chin doʻst qilib olibdi. Ular oʻz safarlarini davom ettiribdilar. Sichqon shoh, qargʻa va kiyik yurib-yurib, bir botqoqlikka duch kelishibdi. Qarasalar, bir toshbaqa bechora botqoqqa botib, chiqishning ilojini qila olmay, koʻzini moʻltiratib yotgan emish. Sichqon shoh kiyikdan toshbaqani botqoqlikdan tishlab olib chiqishni soʻrabdi. Kiyik buni bajaribdi.

Sichqon shoh toshbaqadan qanday qilib bu botqoqlikka tushib qolganligini soʻrabdi: Toshbaqa:

— Men kecha mana shu changalzorda bir chivinni quvlab-quvlab, koʻzim osmonda boʻlib, bu botqoqlikka kelib botib qolganimni ham bilmay qolibman. Bunday qarasam, bu “uzun oyoqlar”, oʻzining qisqa oyoqlarini koʻrsatib, botqoqning ichida sayr qiladi-ya, hech qimirlagisi kelmaydi. Shuncha harakat qilsam ham oʻzimni botqoqlikdan xalos qila olmadim. Mana, baxtimga sizlar kelib qolib, meni oʻlimdan qutqardilaring, — debdi. Sichqon shoh:

— Endi qayoqqa borasan, — deb soʻrabdi. Toshbaqa:

— Men endi sizlardan ajralmayman, bir oʻzim toʻqson yildan buyon yolgʻiz umr oʻtkazaman. Yolgʻizlik jonimga tegdi, — debdi.

Sichqon shoh, qargʻa va kiyik toshbaqadan bu soʻzni eshitib, uni ham bir umrlik chin doʻst qilib olishibdi va yana safarni davom ettirishibdi. Bular yurib-yurib bir joyga yetibdilar. Bu joyning suvlari tiniq, yerlari koʻm-koʻk oʻtlar bilan qoplangan ekan. Shu joyda toʻxtashga qaror qilishibdi va hammalari birgalikda bir uy solib, shu uyda yashayveribdilar.

Bir kun sichqon shoh doʻstlariga:

— Endi oziq-ovqat masalasini hal qilishimiz kerak, — debdi. Uning fikri hammasiga maʼqul boʻlibdi.

— Endi boʻlmasa, — debdi sichqon shoh, — har kuni bittamiz hammamiz uchun yetarli ovqat topib kelaylik, qolganlarimiz uyda dam olaylik, — debdi.

— Juda soz, — debdi qargʻa.

— Yaxshi maslahat, — debdi kiyik.

— Men xursandman, — debdi toshbaqa. Shunday qilib, bu toʻrt jinsdan yigʻilgan doʻstlar har kuni galma-gal oziq-ovqat olib kelib, umr oʻtkaza boshlabdilar.

Kunlardan bir kun kiyik ovqat keltirish uchun ketgan ekan. Oʻz vaqtida qaytavermagach, sichqon xavotir olib, qargʻaga:

— Tezda uchib borib, kiyikdan xabar olib kel, — deb buyuribdi. Qargʻa kiyikni qidirib uchib ketibdi. Uning bir boqqa koʻzi tushibdi. Qarasa, kiyik bechora tuzoqqa ilinib yotgan emish. Qargʻa bu holni tezlik bilan sichqonga bildiribdi. Sichqon:

— Tezlik bilan meni tishlab uch, kiyik turgan joyga yetkaz, — debdi. Toshbaqa esa:

— Men ham kiyikni qutqarish uchun boraman, — debdi. Sichqon shoh uning bormasligi kerakligini aytibdi. Koʻnmabdi. Shunday qilib, qargʻa bilan sichqon shoh uchib ketibdilar. Ular kiyik tuzoqqa tushib qolgan yerga borib tushibdilar. Sichqon shoh darrov tuzoqning bandlarini qirqa boshlabdi. Tuzoq qirqilib boʻlay, deb qolganda, kiyik sichqon shohga qarab:

— Ey, doʻstim sichqon shoh, toʻxtab tur. Men bu ovchini aldab ketay, toki ikkinchi martaba kiyiklarni ovlashga tuzoq qoʻymasin, — debdi.

— Bu ishni qanday bajarasan, — deb soʻrabdi sichqon shoh. Kiyik:

— Hali-zamon ovchi kelib, mening tuzoqqa tushganimni koʻradi. Men esa ovchi kelguncha jim turaman va birdan bir zarb bilan tuzoqning qolgan qismini uzib, tezlik bilan chopib, ovchining koʻzidan gʻoyib boʻlaman. Sizlar bolsangiz, uzoqroqda bizning tomoshamizni koʻrib turingiz, — debdi. Shu mahalda uzoqdan ovchi koʻrinibdi. Qargʻa bilan sichqon shoh oʻzlarini panaroq joyga olibdilar. Ovchi kelib, tuzoqqa bir kiyik tushib qolganini koʻrib sevinibdi. U darrov kiyikni ushlab olmoqchi boʻlibdi. Lekin kiyik bir zarb bilan tuzoqni uzib ketibdi. U bir zumda ovchining koʻzidan gʻoyib boʻlibdi. Ovchi kiyikning qoʻldan ketganini koʻrib:

— Attang, bugun uyga quruq qaytadigan boʻldim-da, — deb turganda, birdan oyogʻining ostida bir toshbaqani koʻribdi. Toshbaqa endigina yetib kelgan ekan. Ovchi:

— Kel, quruq qaytgandan koʻra mana shu toshbaqani olib keta qolay, — debdi. U toshbaqani olib, xaltasiga solib, uyiga qarab joʻnayveribdi.

Uzoqroqdan qargʻa bilan sichqon shoh toshbaqani ovchi olib, xaltasiga solganini koʻribdilar. Ular tezlik bilan kiyikni topib, boʻlgan voqeani aytibdilar. Kiyik qargʻa bilan sichqon shohga qarab:

— Endi men ovchining oldidan oʻtaman. Ovchi meni quvlab charchaydi. Qoʻlidagi xaltasini qoʻyib, yana quvlaydi. Sizlar toshbaqani ozod qilib, toʻgʻri uyimizga joʻnayveringlar. Men ovchini nariroqqacha aldab boraman. Soʻngra qochib ketaman, — debdi. Sichqon bilan qargʻa kiyikning maslahatiga kirib, bir pana joyga borib, bekinib turibdilar.

Kiyik ovchining yoʻlini kesib chiqib, choʻloqlanib oʻta boshlabdi. Ovchi uni koʻrib, quva boshlabdi. Kiyikni quva-quva charchagach, ovchi yelkasidagi xaltasini yerga qoʻyib, kiyikni yana quva boshlabdi.

Sichqon shoh bilan qargʻa tezlik bilan xalta ichidan toshbaqani xalos qilibdilar va uylariga qarab joʻnabdilar.

Kiyik ovchini biroz alahsitib, tezlik bilan chopib ketib, ovchining koʻzidan gʻoyib boʻlibdi va doʻstlarining yoniga yetibdi.

Shunday qilib, sichqon shoh, toshbaqa, kiyik va qargʻalar doʻst boʻlib ahillik bilan umr oʻtkazib, tinch hayot kechiribdilar.