Toʻqqiz dangasa

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, qadim zamonda oʻnta aka-uka qarindoshlar bor ekan. Ularning toʻqqiztasi dangasa, bittasi abjir, hammasining kasbi aravasoz ekan.

Toʻqqiz dangasa shahar bozorining oʻrtasida, bir abjir boʻlsa shaharning bir chetida yashar ekan. Shahar oʻrtasida yashovchi dangasalar kamhafsalalikdan bir kunda bir aravani zoʻrgʻa yasar ekanlar. Shahar chetida yashovchi bir abjir boʻlsa, bir kunda toʻqqizta arava yasar ekan.

Kunlar oʻtaveribdi. Bozordagi xalq toʻqqiz dangasa yasagan arava yomon, deb, bir abjir yasagan aravalarni juda yaxshi, deb maqtar ekanlar. Bu maqtov ogʻizdan ogʻizga koʻchib, birga ikki qoʻshilib, abjir aravalarining narxini oshirib, dangasalarning aravalari narxini pasaytiribdi. Borib-borib oxiri dangasalarning aravasiga xaridor topilmay qolibdi.

Toʻqqiz aravasozning boshi qotibdi. Ular xayolga choʻmibdilar. Kunlarning birida dangasalar boshlarini quyi solib, bellarini bukib arava sozlayotganlarida, ulardan biri sheriklariga qarab:

— Topdim!.. — deb qichqirib yuboribdi. Toʻrt dangasa mix qoqqancha, uchtasi gʻildirakni, bittasi toʻqmoqni koʻtarganicha qotib qolibdi.

— Hozir borib abjirni ishga solaman, ishimizni maqtayman, — debdi haligi. — Har birimiz kuniga toʻqqiz aravadan, toʻqqizovimiz sakson bir arava yasaymiz, deyman, pulimiz koʻpligidan nima qilishimizni bilmay qoldik, seni sherik qilishni lozim topdik, yur biznikiga, bu yerda ter toʻkib, kulfat tortib yurma, ukamizsan, bizning uyga borib oyogʻingni uzatib yot, deb aytaman. U koʻnadi, oʻzim bilan birga olib kelaman, bir necha kun bizda turadi. Bu vaqt ichida aravalarimizni pullab olamiz.

— Toʻgʻri aytasan, — debdi ikkinchi dangasa, — abjir yasagan aravalarni ham oʻzimiz chiqarib sotamiz.

Bu maslahat dangasalarga maʼqul tushibdi. Shundan keyin ularning biri abjirnikiga boribdi.

— Abjir uka, biz senga achinyapmiz. Oʻylab qara, bir non bilan qorning toʻyadi-yu, sen boʻlsang ertadan kechgacha tinmay ter toʻkasan. Nima azob? Qoʻy bularni. Biznikiga yur. Oʻzing bilasan, toʻqqiz aravasozmiz, kuniga sakson bir arava qilamiz, aravalarimizning narxi joyida. Yur, biz bilan birga boʻl.

Dangasa u deb, bu deb, xullas, koʻndiribdi.

— Borsam boraqolay, — debdi abjir.

Oʻzi yasagan toʻqqiz aravaga mol-mulkini ortib, dangasalarning uyiga koʻchib boribdi. Dangasalar unga alohida uy ajratib beribdilar. Shundan keyin abjirning uyiga har kun mehmonlar kela boshlabdi, akalar ham ziyofatning quyugʻini yer ekanlar.

Oradan ancha vaqt oʻtgach, abjirning puli tugab qolibdi.

U koʻp oʻylab turmay, uyida arava tuzatmoqchi boʻlibdi. Ammo abjirni kuzatib yurgan dangasalardan biri uni oʻzlari bilan birga ishlashga koʻndiribdi. Birga ishlay boshlabdilar.

Yozning issiq kunlari ekan. Dangasalar issiqni vaj qilib, oʻzlarini salqinga uribdilar. Ish boshida abjirning yolgʻiz oʻzi qolibdi, ammo u tinch turmay, peshanasini tangʻib olib, ishini davom ettiraveribdi.

Kechqurun aravalarni sanab chiqibdi. Bir oʻzi yasagan arava toʻqqizta, dangasalar yasagan arava bitta, hammasi oʻnta emish. U ajablanibdi, lekin indamabdi. Bozorda dangasalarning aravalarini hech kim olmabdi. Abjir yasagan aravalar esa qoʻl-qoʻlga tegmay, birpasda tamom boʻlibdi.

Abjir avval achchiqlanibdi, keyin dangasalarni yaxshiroq ishlashga oʻrgata boshlabdi, ammo dangasalarning boʻyinlari ishga yor bermas ekan.

Abjir ishyoqmaslarni tashlab ketibdi. Dangasalar: “Endi nima qilsak ekan?” deb koʻp oʻylashibdi.

Biri yana hiyla topib, nari-beri ishlayotgan sheriklariga qarabdi:

— Topdim! — deb baqiribdi. Dangasalarning biri mix qoqqancha, oltitasi arava oʻqini gʻildirakka solmoqchi boʻlgancha va bittasi toʻqmoqni koʻtarganicha qotib qolibdi.

— Bugun kechasi abjir yasagan aravalarga oʻt qoʻyamiz, ertaga bozorda bizning aravalardan boshqa arava boʻlmaydi, narxi ham oshadi! — debdi haligi dangasa.

Ular kechasi abjirning aravalariga oʻt qoʻyib yuborishibdi.

Abjir uyida yoʻq, arava pullarini yigʻgani qishloqqa ketgan ekan. Ertalab eshagiga minib, bir xurjun tilla bilan uyga qaytayotsa, yoʻlda tanish yoʻlovchi uchrab qolibdi. U, achinib, aravalarning yonib kul boʻlganini aytibdi.

— Oʻtgan ishga salavot! — debdi abjir va hech narsa boʻlmaganday yoʻlida davom etibdi. U dangasalarning uylari oldidan oʻtayotganda, juda xursand kishiday, ashula ham ayta boshlabdi.

Dangasalar bu vaqtda aravalarini bozorga olib chiqmoqchi boʻlib turgan ekanlar. Abjirning ashulasi eshitilganda, ular hayron boʻlishibdi.

— Salom, abjirvoy, ahvollar qalay? Tinchlikmi?

— Tinchlik, — debdi abjir.

— Aravalaring yonibdi, deb eshitdik, rostmi?

— Rost, aravalarimni koʻzim qiymagandan yondirolmay yurardim, baxtimga allaqanday insofli odamlar topilib, aravalarimni yondirishibdi. Menga arava kuli zarur edi, juda xursand boʻldim.

— Arava kuli zarur edi, deysanmi?

— Ha, asti soʻrama, bozorda arava kulini tillaga almashyaptilar. Mana, koʻrib turibsan, — abjir tagidagi xurjunini koʻrsatibdi, — kulni tillaga alishtirib kelyapman. Dangasalar hayron qolishibdi. Abjir boshqa hech soʻz aytmay joʻnab ketibdi.

Dangasalarning boshlari qotib, avval koʻp tortishibdilar, keyin oʻz aravalariga oʻt qoʻyibdilar. Aravalar yonib kul boʻlibdi.

Keyin dangasalar aravalarining kulini xurjunga solib, bozorga joʻnashibdi.

Bozorda odam koʻp ekan. Toʻqqiz dangasa eshaklariga ikki koʻzi toʻla kul xurjunlarni ortib, bozorga kirib kelishibdi.

— Arava kuli oladigan bormi?

— Yaxshi aravalarning kuli!

— Bir xurjun kulning bahosi bir xurjun tilla. Kep qoling, opqoling, ho-hoy…

Hamma hayron boʻlibdi. Toʻqqiz dangasa baravar baqiraveribdi.

Avval odamlar ichaklari uzilib kulishibdi, keyin kaltak olib dangasalarni bozordan haydab chiqaribdilar.

Bu dangasalarga juda alam qilibdi. Shunday jahllari chiqibdiki, abjirdan qasos olmoqchi boʻlibdilar. Yarim kechada abjirning uyiga boribdilar. Devordan oshib, hovliga tushibdilar. Abjir uyida yoʻq ekan. Nima qilishni bilmay, abjirning eshagini kaltaklabdilar, eshak yiqilib, oʻlib qolibdi.

Dangasalar qoʻrqib, uylariga qarab qochibdilar.

Ertasiga ertalab abjir uyiga kelsa, eshagi oʻlib yotgan emish. Koʻp xafa boʻlibdi, eshagini aravaga ortib joʻnabdi.

Dangasalar poylashsa, abjir eshakni aravaga ortib qishloqdan chiqib ketyapti, ishning oxiri nima boʻlishini kutib turishibdi.

Abjir dalada katta bir xirmonga roʻpara kelibdi. Bu xirmon sudxoʻr Salimboyniki boʻlib, xirmon boshida xuddi Salimboyning oʻzi nonushta qilib oʻtirgan ekan.

Abjir dam olmoqchi boʻlibdi. Eshakni xirmonga toʻgʻrilab turgʻizib qoʻyibdi. Uzoqdan qaralsa, eshak kappalab bugʻdoy yeyayotganday koʻrinar emish.

Buni koʻrib Salimboy juda gʻazablanibdi, eshakka qarab doʻq urib baqiribdi.

Eshak boʻlsa, uning nazarida, bugʻdoyni kappalab yeyaveribdi. Salimboy hech nimaga qaramay, eshakka yaqin kelib tayoq bilan bir uribdi.

Eshak yiqilibdi, bu choq uzoqdan abjirning dod-faryodi eshitilibdi.

— Eshagimni oʻldirib qoʻyding, boy!

Boyning quti oʻchib ketibdi. Yalina boshlabdi.

— Jon abjirjon, dodlama. Eshagingning ajali yetgan ekan. Endi oʻzingdan oʻtar gap yoʻq, boʻlar ish boʻldi. Qoʻy, hech kim bilmay qoʻyaqolsin.

— Yoʻq, eshagimning xunini toʻlaysan. Boʻlmasa seni omon qoʻymayman, — debdi abjir qoʻliga katta tayoq olib.

— Toʻxta, eshagingning xunini toʻlayman, nima talab qilasan?

— Oltin, — debdi abjir.

— Qancha?

— Bir xurjun.

Boy rozi boʻlibdi.

Abjir tillani olib, uyiga qaytibdi. Yoʻlda dangasalarga duch kelibdi.

— Salom berdik, abjirvoy!

— Alik oldik, dangasalar!

— Ahvollar qalay? Qanaqa yangiliklar bor?

— Yangiliklar koʻp, — debdi abjir, — shu kechasi eshagim oʻlib qolgan edi, oʻligini bir xurjun tillaga almashtirib kelyapman.

Dangasalar uning xurjunini titib koʻrishibdi. Xurjun toʻla tillani koʻrib, koʻzlari kosasidan chiqib ketayozibdi.

Abjir xayrlashib, joʻnab qolibdi.

Dangasalarning rosa ichlari kuyibdi. Bir yoʻla boy boʻlmoqchi ekanlar, bittadan eshakni oʻldirib, jasadini ortib bozorga joʻnashibdi.

— Oʻlgan eshak oladigan bormi? Tillaga alishtiramiz!

Xalq rosa kulibdi, keyin gʻazabga kelibdi:

— Bu qanday nomaʼqulchilik! Oʻlikni ham sotadimi!

Xalq ularni urib-urib bozordan haydabdi.

Yalqovlar juda ham gʻazablanibdilar. Abjirning uyiga qarab yoʻl olibdilar.

Abjir uyda yotar ekan, birdan tapir-tupur oyoq tovushi eshitilibdi. Qarasa, toʻqqiz dangasa uning uyiga bostirib kelayotganmish. Abjir qochibdi, dangasalar quvib ketibdi.

Dalada abjir qoʻy haydab kelayotgan qoʻychi boyga uchrabdi.

— Hoy, qayoqqa qochayotibsan? — deb soʻrabdi boy.

— Ey, xabaringiz yoʻqmi, meni podsho qilib koʻtarmoqchilar.

— Podsho qilib koʻtarmoqchi boʻlganlariga qochyapsanmi? Oʻlma, oshqovoq. Meni podsho qilib koʻtara qolsinlar, — debdi.

— Unday boʻlsa kiyimlaringizni yeching. Mana mening kiyimlarim, kiying, — debdi abjir. Ikkovi kiyim-boshni almashtiribdilar. Keyin qoʻychi boy asta-sekin yugurib, abjirdan uzoqlashibdi.

Bu vaqt hansirashib dangasalar kelib qolishibdi, qoʻychi boy kiyimidagi abjirdan soʻrashibdi:

— Shu yerdan bir qochoq oʻtdimi?

— Oʻtdi, — debdi abjir.

— Koʻp boʻldimi?

— Yoʻq, hozirgina oʻtdi, — abjir bir qoʻlini peshanasiga qoʻyib, — huv ana, qochib ketyapti, — debdi. Dangasalar qochoqni ushlab, qoʻl-oyogʻini boylashibdi, qopga solib daryoga otishibdi.

Oʻz ishlaridan xursand boʻlib, uylariga qaytishibdi. Oradan koʻp oʻtmay, qoʻychi boyning mingdan ortiq qoʻylarini haydab, abjir oʻz uyiga qaytib kela boshlabdi. Abjirni tirik koʻrgan dangasalar oʻzlarini yoʻqotib qoʻyishibdi.

— Ha, — debdi bir shum dangasa, — qayerdan kelyapsan?

— Hech soʻramang, — debdi abjir uh tortib. — Dilkash odamligimni oʻzingiz bilasiz, lekin koʻrolmaydiganlar koʻp, ularning yordami bilan davlatmand boʻldim.

— Qanday qilib? — deb soʻrashibdi dangasalar. Abjir voqeani soʻzlay boshlabdi:

— Bugun ertalab allakimlar uyimdan to dalagacha quvib borishdi, keyin ushlab, qoʻl-oyogʻimni boylab daryoga tashlashdi. Daryoga choʻkib ketdim. Voy-voy… Daryo tagida qoʻylar shuncha koʻp ekanki, asti soʻramang, hayron qoladi kishi…

Daryo tagiga tushganimda qoʻylar menga yalina boshladilar, “Bizga xoʻjayin kerak, agar sen xoʻjayin boʻlsang, qancha istasang, shunchamiz seniki boʻlamiz, sen bilan yer yuziga chiqamiz”, dedilar. Shunda men: “Menga mingtangiz kifoya”, deb aytdim. Darrov mingta qoʻy qator boʻlib, men bilan birga daryoning labiga chiqdi. Mana koʻrib turibsizlar, — deb qoʻylarni koʻrsatibdi, — oʻsha qoʻylar — shular.

Dangasalarga toza alam qilibdi.

— Birodarimiz abjirvoy. Biz senga doim yaxshilik qilib kelamiz, bizni daryoga elt, bizga ham qoʻylardan olib ber, — deyishibdi.

— Vaqtim yoʻq, boʻlmaydi, — debdi abjir. Dangasalar koʻp yalinishibdi. Shundan keyingina abjir:

— Boʻlmasa, mayli, yuringlar, — debdi. Daryo labiga borishibdi. Abjirning qoʻylari daryo labida oʻtlab yurishgan ekan. Dangasalar qoʻylarning suvdagi aksini koʻrib yanayam sevinishibdi.

— Voy-voy, anavi semiz qoʻylarni koʻring-a. Munchayam koʻp ekan.

— Voy, bu hali bir qismi, — debdi abjir. Dangasalar shoshib qolibdi. Har qaysisi suvga oldinroq tushib, badavlat boʻlishga intilarkan.

Abjir ularga: “Qoplarga tushinglar”, debdi. Xash-pash deguncha dangasalar toʻqqiz qopga kirib olib, qoplarning ogʻzini mahkam bogʻlattirishibdi. Dangasalar oʻzlari yumalab, daryoga tushib, choʻkib ketishibdi.

Shu bilan Abjir yigit murod-maqsadiga yetibdi.