Topqinchilar

Bir zamonda bir topqinchi dehqon bor ekan. U birov biror narsani yashirib qoʻyib, “Bu nima?” deb soʻrasa, koʻrmasdan topib berar ekan. U, kunlarning birida, oʻlim yostigʻiga bosh qoʻyib, dunyo bilan xayrlashibdi. Dehqon oʻlgandan keyin ikki hoʻkiz bilan biroz yer uch oʻgʻliga qolgan ekan. Uch ogʻa-ini bir kuni bir yerga yigʻilib: “U yerni boʻlib, ovoti menga, novvoti senga”, deb janjallashib turmaylik. Birimiz qoʻsh qoʻshib yerni tayyorlaylik, birimiz ekin ekib, chopigʻini chopib, hisobini topib pishiraylik. Birimiz oʻrib olib xirmonga solib yanchib, sovurib, bogʻlab, hosilini qoplab boʻlib olaylik”, deb kelishibdi. Hash-pash deguncha, bahor ham kelib qolibdi. “Qani, endi qoʻshni kim qoʻshadi?” deb, ular bir-biriga maslahat solibdi. Kichigi turib:

— Qoʻsh qoʻshmoq bizdan boʻlsin, — deb hoʻkizlarni olib, boʻyinturuqni ilib, dalaga borib, besh kun qoʻsh haydab, uyga kelibdi. Hoʻkizlarini tashqariga bogʻlab, yem-xashakni joylab, yotib uxlab qolibdi. Kechasi darvoza ochiq qolib, oʻgʻri kelib ikkala hoʻkizni olib ketibdi. Qoʻshchi ertasi uygʻonib qoʻshga boray desa, hoʻkizlari bogʻlangan joyida yoʻq emish. Hayron boʻlib, yota beribdi.

Ertalab ichkaridan ikkala akasi chiqib:

— Nega qoʻshga bormading, hoʻkizlar qani? — debdi. Qoʻshchi ukasi:

— Kechasi oʻgʻri kelib, hoʻkizlarni olib ketibdi, — debdi. Akalari:

— Oʻgʻrini koʻrmadingmi? — debdi.

Ukasi:

— Koʻrmadim, — deb javob beribdi.

Shunda eng katta akasi:

— Otamiz bir narsani koʻrmasdan topadigan topqinchi edi. Otamizning xususiyati bizda boʻlsa, hoʻkizlarni topsak kerak. Uka, koʻrmagan oʻgʻrini nimaga oʻxshatding? — debdi.

Kichik ukasi:

— Koʻrmagan oʻgʻrining koʻzini koʻkka oʻxshatdim, — debdi.

Oʻrtancha akasi:

— Agar shu oʻgʻrining koʻzi koʻk boʻlsa, soqoli sariq boʻlsa kerak, — debdi.

Katta akasi turib:

— Agar oʻgʻrining koʻzi koʻk, soqoli sariq boʻlsa, oti Muso boʻlsa kerak, — debdi.

Bundan keyin uchalasi:

— Koʻchalar, bozor, guzarlarni qaraylik, u yerdan kimning koʻzi koʻk, soqoli sariq boʻlsa, toʻxtatib otini soʻraylik, — deb maslahatlashib, koʻchama-koʻcha, guzarma-guzar, bozorma-bozor qidirib yurganlarida, koʻzi koʻk, soqoli sariq bir odam koʻrinibdi. Bular u odamning oldiga borib:

— Aka, otingiz nima? — deb soʻrabdilar, u odam:

— Otim Muso, — deb javob beribdi. Ogʻaynilar uni mahkam ushlab, biqiniga mushtlab, “Hoʻkizimizni topib ber!” deyishibdi. U odam:

— Men sizlarning hoʻkizlaringizni olganim yoʻq, — debdi. Keyin uch birodar “Hoʻkizlarni topib berasan”, deb yana mushtlay beribdi. Bu gʻavgʻoga toʻrt tomondan yigʻilgan odamlar janjalning sababini soʻrabdilar.

Uchta ogʻayni:

— Biz hoʻkizimizni oʻgʻirlatdik. Bu odam oʻgʻirlagani uchun tutdik. Mollarimizni topsa topgani, topmas ekan, oʻgʻriligini yopgani, — deyishibdi.

Odamlardan biri:

— Nima sababdan bu kishini oʻgʻri deysizlar? Qanday asoslaring bor? — deb soʻrabdi.

Ogʻaynilarning kattasi turib:

— Biz qoʻlimiz bilan ushlamasak ham, koʻzimiz bilan koʻrmasak ham topadigan topqinchi-bilgirmiz. Oʻgʻri shu, hoʻkizlarimizni shundan toptirib olib, undan keyin qoʻyib yuboramiz, — debdi. Yigʻilgan odamlar:

— Bu janjalni podsho yechmasa, biz yecholmas ekanmiz, — deyishibdi.

Bu soʻz bilan uchta ogʻayni haligi odamni sudrab, toʻrtta boʻlib podsho oldiga borishibdi. Podsho:

— Nima arzingiz bor? — deb soʻrabdi.

Muso taʼzim bajo keltirib:

— Ey, podshohi olam, birov yoʻlda ketayotsa, birovi yoʻlda kelayotib “Oting nima?” desa, “Muso” desa, “Hoʻkizimni topib ber, desa, ushlasa, biqiniga mushtlasa, shunday dashnom bersa, tutib olib kelsa, yur bu yoqqa”, deb oldiga solib kelsa. Ey, hukmi jahon, bunday zulmga jazo bormi? Arzim shu, taqsir, — debdi.

Bu gapga podshoning gʻazabi kelib: “Jallod!” deb chaqiribdi. Jallod yetib kelib: “Qilichim oʻtkir, tigʻim burro, xizmat”, debdi. Podsho uchta ogʻa-inini oʻlimga buyuribdi. Jallod ularni oldiga solib chiqib ketayotganda, podshoning yonida oʻtirgan vaziri:

— Taqsir, birovidan gap soʻradingiz, ammo u uchovidan hech gap soʻramadingiz. Ulardan ham bir ogʻizdan gap soʻrang. Qani, nima deb javob berar ekanlar. Ularning ham dalili bordir, — debdi.

Bu soʻzdan keyin podsho bu uchta aka-ukani qaytarib keltirib, ulardan soʻrabdi:

— Yoʻlda ketayotgan odamga “Sening oting nima?” deganlaringda, “Otim Muso”, deganda, “Hoʻkizlarni topib ber” deb nima vajdan bu odamni mening oldimga olib keldinglar, qani, arzlaringni aytinglar, — debdi.

Katta aka turib:

— Bizning otamiz topqinchi edilar. U kishi koʻzi bilan koʻrmagan narsani “Bu nima?” desa, topib berar edilar. Otamiz oʻlib, undan bizga ikki hoʻkiz qolgan edi. Kichik ukam kechasi uxlab yotganida hoʻkizlarni oʻgʻri olib ketdi. Biz ukamizga “Tur, qoʻshga bormaysanmi?” desak, u “Hoʻkizlarni oʻgʻri olib ketib qoldi”, dedi. Keyin men “Bizning otamiz koʻzi bilan koʻrmagan narsani topib beradigan topqinchi edilar. Shu otamizning topqinchilik xislati bizda boʻlsa, “Sen oʻgʻrini nimaga oʻxshatding?” deb kenja ukamdan soʻrasam, u turib: “Menimcha oʻgʻrining koʻzi koʻkka oʻxshaydi”, dedi. Oʻrtancha ukam: “Uning koʻzi koʻk boʻlsa, soqoli sariqqa oʻxshaydi”, dedi. Men turib: “Uning koʻzi koʻk boʻlsa, soqoli sariq boʻlsa, oti Muso boʻlsamikan?” dedim. Shundan keyin koʻzi koʻk, soqoli sariq, oti Muso boʻlsa, oʻsha odam oʻgʻri deb, bozor, guzarda izlab yurib edik, bir koʻchada koʻzimizga shu odam koʻrinib qoldi. Razm solib qarasak, koʻzi koʻk, soqoli sariq ekan. Yaqiniga kelib: “Oting nima?” desak, “Muso” dedi. Biz topqinchilik vajidan shu turgan odamning olganligiga koʻnglimiz qaror topib, huzuringizga keltirdik. Boʻlgan ahvol shu, — deb gapini tugatibdi.

Podsho:

— Boʻlmasa, toʻrtovingizni bir uyga qamab qoʻyaman. Bir kosa tagiga bir narsani yashirib qoʻyaman, toʻrtovingni olib chiqib, yigirma qadam nariroqqa qoʻyaman. “Shu kosaning tagida nima?” deb soʻrayman, shu kosa tagidagi narsaning nima ekanligini uchoving topsang, bu turgan kishining olganligiga ishonib, hukm qilaman. Agar topolmasalaring hukmim hukm, sizlarni jallodning qoʻliga topshiraman, — debdi. Uch ogʻayni rozi boʻlibdi.

Podsho toʻrtovini bir uyga qamab qoʻyishni buyuribdi. Soʻngra podsho bir anorni keltirib, ustiga bir kosani toʻntarib, toʻrtovini olib kelishni buyuribdi. Ular kelib podshodan yigirma qadam narida toʻxtashibdi. Podsho:

— E, topqinchilar, bu kosaning tagiga yashirilgan narsa nimadir? — deb soʻrabdi. Ogʻa-inilarning kattasi turib:

— Kosa, uni bu yoqqa olsa, tagida yumaloqqa oʻxshagan narsa qolsa kerak, — debdi. Keyin oʻrtanchasi turib:

— Kosa, uni bu yoqqa olsa, tagida yumaloqqa oʻxshagan narsa qolsa, u yumaloq boʻlsa, ichi qizil boʻlsa kerak, — debdi.

Eng oxirida kichigi turib:

— Kosa, uni bu yoqqa olsa, tagida yumaloqqa oʻxshagan narsa qolsa, u yumaloq boʻlsa, ichi qizil boʻlsa, anorning oʻzi boʻlsa kerak, — deganidan keyin, podsho kosani olib Musoga:

— Bularning topqinchiligi rost ekan, bularning gapi toʻgʻri, sen hoʻkizni olgan oʻgʻri. Hoʻkizlarni olganmisan, olmaganmisan, rostini ayt, — debdi.

Muso:

— Dushanba kuni olganman, — deb, oʻgʻriligini boʻyniga olibdi. Shunday qilib, uch ogʻaynilar oʻlimdan qutulib qolibdilar. Muso jazoga tutilib qolibdi. Podsho hoʻkizlarini toptirib, oldiga solib yuborgan ekan. Ular haydab ketgan ekan, murodiga yetgan ekan.