Tohir va Zuhra

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda bir podshoh bor ekan. Lekin uning farzandi yoʻq ekan.

Kunlardan bir kun oʻylab, xafa boʻlib oʻtirsa, oʻng qoʻl vaziri soʻrabdi:

— E podshohi olam, nega xafasiz? Davlatingiz bor. Hamma fuqaro sizning ixtiyoringizda boʻlgandan keyin, buncha xafagarchilikning nima keragi bor?

— Men shuncha davlat-saltanatga ega boʻlsamu, — debdi podshoh, — xizmatimga shuncha odamlar tayyor tursa-yu, dunyodan farzandsiz oʻtsam, men xafa boʻlmay kim xafa boʻlsin? Farzand boʻlmagandan keyin bu podshohlik va davlatning nima keragi bor?

Oʻzining befarzandligini eslab, vazir ham oh tortibdi. Podshohga ahvolini bayon qilibdi. Ikkalasi xafa boʻlib, yigʻlab, bir uyga kirib dardlashib yotibdi. Soʻngra ikkisi befarzand boʻlib dunyoda yurgandan koʻra davlat va izzat-ikromdan kechib, bosh olib ketishni ortiqroq koʻribdi. Podshoh bilan vazir butun mol-dunyoning bahridan oʻtib, shahardan chiqib ketishibdi. Yoʻl yura-yura ular oxiri bir boqqa yetishibdi. Ammo unga kirishga iloj boʻlmabdi. Bogʻda gullar ochilgan, koʻm-koʻk maysalar yoyilgan, bulbullar, turli qushlar sayragan. Rayhon, jambil va boshqa xushboʻy giyohlar gurkirab turarkan. Suvlar sepilgan. Supada gilamlar yozilgan, koʻrpachalar solingan, yostiqlar qoʻyilgan emish. Bu bogʻ juda chiroyli ekan, qoʻrgan odamning bahri-dili ochilib, gʻam-hasrati, qaygʻu-alamlari ketar ekan. Bogʻ ichi jimjit, hech kim yoʻq ekan.

Ikkovlari boqqa kiribdilar va hayron boʻlib, bir-biriga qarab oʻtiribdilar. Bogʻning bir burchagidan bir chol chiqib kelibdi:

— Ha, bolalarim, nima qilib oʻtiribsizlar? — deb soʻrabdi.

Bular darhol oʻrinlaridan turib, salom beribdilar. Podshoh bilan vazir bir-birlariga qarab qoʻyishibdi va befarzand ekanliklari, shu sababdan xafa boʻlib, mol-dunyodan kechib, shu joyga kelganliklariii gapiribdilar.

Chol bularning soʻzini obdon tinglabdi. Keyin qoʻynidan ikkita qizil olma chiqarib, birini podshohga, birini vazirga uzatib, bunday debdi:

— Bolalarim, bu olmalarni olib borib sevgan xotiningiz bilan baham koʻringlar, oʻz ishlaringizdan qolmanglar, fuqaroga jabr-zulm qilmay, yurtni obod saqlanglar.

Keyin ularga bir shart qoʻyibdi.

— Men olmani sizlarga shu shart bilan berdimki, qaysi biringizning xotiningiz oʻgʻil tugʻsa, otini Tohir qoʻying, qaysi biringizning xotiningiz qiz tugʻsa, otini Zuhra qoʻying. Ammo ularni bir-biridan ajratmang. Katta boʻlib voyaga yetganda quda boʻlinglar, esdan chiqarmanglar, — deb kelgan tomonga qarab ketibdi. Podshoh vazirga, vazir podshohga qarabdi. Ular oʻylashib keyin:

— Qani, cholning aytganini ham qilaylikchi, bizdan nima ketdi, — deyishib, orqaga qaytishibdi.

Yana podshoh bilan vazir yurt soʻrashda davom etishibdi.

Kundan kun, oydan oy oʻtib, vazirning xotini oʻgʻil, podshohning xotini qiz tugʻibdi. Podshoh bilan vazir ovga chiqib ketishgan ekan. Darhol suyunchiga odam boribdi, u podshohga:

— Suyunchi bering, xotiningiz qiz tugʻdi, — debdi, soʻngra vazirga qarab:

— Suyunchi beriig, sizning xotiningiz oʻgil tugʻdi, — debdi.

Xotini qiz tuqqani uchun podshoh gʻazablanib, xabarchiga buyuribdi:

— Bor, oʻsha qizpi oʻldirib, qoniga mana shu roʻmolchani boʻyab keltir! — deb, bir oq roʻmolchani beribdi-da, keyin qizning oʻldirilgan, oʻldirilmaganini soʻramabdi.

Vazir boʻlsa suyunib ot choptirib ketibdi. Yoʻlda ketayotganida oti toshga qoqilibdi-yu, munkib ketibdi, vazir otidan yiqilib, til tortmay oʻlibdi. Bu yomon qora kunlarga qolgan bechora xotin yigʻi-sigʻi qilib, ota yuzini koʻrmay qolgan yetimchani yaxshilab tarbiyalashga kirishibdi. Kundan-kun, oydan-oy, yildan-yil oʻtibdi. Goʻdaklar yoʻlga kiribdi. Kunlardan bir kun podshoh taxtida oʻtirgan ekan, koʻchada oʻynab yurgan Tohirga koʻzi tushib, yonidagi vaziridan:

— Bu kimning bolasi? — deb soʻrabdi.

— Ey podshohi olam, sultoni bokaram, bu bola avvalgi vaziringizning oʻgʻli Tohir boʻladi. Sizning ham qizingiz oʻlmaganda, shunday boʻlib qolar edi, — debdi vazir.

Podshoh qattiq qaygʻuribdi va peshonasiga urib yigʻlabdi. Shunda vazir darhol oʻrnidan turib podshoh xotinlaridan birini chaqirib soʻrabdi:

— Podshohning qizi tirikmi?

— Podshohim bilmasinlar. Qizchalari yoʻrtmachoq boʻlib qolgan, bildirganimiz yoʻq hali, — debdi xotin. Vazir yugurib kelib:

— Ey, podshohi olam, sultoni bokaram, bir qoshiq qonimdan keching, sizga bir suyunchilik xabar aytaman, — debdi.

Podshoh yoshga toʻlgan koʻzlari bilan vazirga qarab:

— Ayt, kechirdim, — debdi. Vazir:

— Yigʻlamang, podshohim, qizingiz hayot ekan, — debdi. Podshoh suyunib:

— Olib keling qoshimga! Tezroq keltiring, hayallamang! — debdi.

Qizni olib kelib, podshohga koʻrsatishibdi.

Podshoh suyunib, qizini qoʻliga olib bagʻriga bosibdi, quvonganidan yana yigʻlab yuboribdi. Soʻngra qirq kechayu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib beribdi.

Qizni yaxshilab tarbiyalay boshlabdilar. Tohir va Zuhra koʻpincha birga oʻynab yurar ekanlar.

Kunlardan bir kun Tohir yongʻoq oʻynab yurganda, otgan yongʻogʻi ip yigirib oʻtirgan bir kampirning charxiga tegibdi. Kampirning achchigʻi kelib, Tohirni qargʻabdi:

— E shum yetimcha! Men bilan oʻynashguncha, borib Zuhra bilan oʻynash.

Tohir bu soʻzlarni eshitgach, yugurib kelib kampirning qoʻlidan ushlabdi

— Buvijon, Zuhrani gapirdingiz. Tagʻin bir qaytarib ayting, jon buvi!

— Qoʻyvor qoʻlimni, aytaman!

— Ayting buvijon, ayting!

— Bu soʻzlarni oyingdan soʻra.

— Onam aytmaydi, siz ayting buvijon, — deb kampirning qoʻllarini qattiq qisib soʻrabdi Tohir.

Kampir gap oʻrgatibdi:

— Uyingga borib, oyingga yigʻla. Non bersa olma, osh bersa yema. Onang seni qargʻab urishadi. Hech narsaga qaramasdan yigʻlayver. «Nima qilay, nima qilib beray?» deb yeoʻraganda: «Qoʻgʻirmoch qilib bering», degin. Qoʻgʻirmochnn kosada bersa olma, choʻmichda bersa olma, kapgirda bersa olma. «Nimada beray?» desa, «Hovuchingda ber» degin-da, hovuchida berganida qoʻlini mahkam qisib, «menga unashilgan qiz kim, shuni aytib bergin», degin. Shunda aytib beradi.

Tohir uyga yugurib kelib, kampir oʻrgatgan gaplarni aytib, oyisini koʻp xafa qilibdi. Axiri oyisi qoʻgʻirmochni hovuchida beribdi. Tohir oyisining qoʻgʻirmoch ushlagan hovuchini qisib:

— Menga unashtirilgan kim? Rostini aytib ber, — debdi.

Oyisi:

— Qurib ketgur yetimcha! Senga kim oʻrgatdi buni? Voy voy, qoʻlim kuydi, — deb oʻgʻlini qargʻabdi.

— Ayt, oyi ayt! Aytmasang qoʻymayman, — debdi Tohir.

— Qoʻyib yubor, aytaman, aytib boʻlmasa ham aytaman, — debdi onasi.

Ona bechora xafa boʻlib: «Endi yashirganim bilan foyda yoʻq, mayli ayta qolay», deb eri bilan podshohning quda boʻlishga vaʼda qilganini, vazirning oʻgʻil koʻrganidan suyunib, yoʻlda ketayotganida otdan yiqilib oʻlganigacha boʻlib oʻtgan voqealarni oʻgʻliga soʻzlab beribdi va:

— Sen yetimchasan, baribir podshoh senga qizini bermaydi. Zuhra — podshoh qizi, sen bir yetimcha kambagʻalsan, — debdi.

Tohir:

— Mayli, oyijon, boʻldi, men shuni bilsam, bas, — deb koʻchaga chiqib ketibdi.

Kunlardan bir kuni maktabda Tohir bilan Zuhra soʻzlashib, kulishib, kitob oʻqimay, domlani qiynabdilar. Domla kelib bu voqeani podshohga aytibdi:

— Podshohi olam, sizga arzim shukn, qizingiz Zuhrani Tohir oʻqitgani qoʻymaydi.

Shunda podshoh gʻazablaiib:

— Tohirni boʻlak joyga oʻtqazing, agar unga koʻnmasa, oʻrtadan devor urib qoʻying, — debdi.

Ikkisining oʻrtasiga devor olibdilar. Sal vaqtdan soʻng devor buzilib, ikkovi tagʻin gaplashib oʻtiradigan boʻlibdi. Ular katta boʻlib voyaga yetibdi. Ikkovi ham bir-birini koʻrmasa, turolmas ekan.

Ulamolar: «Podshoh Tohirni yoʻq qilsin», debdilar.

Buni podshohga aytibdilar. Podshoh gʻazab bilan ustalarni chaqirib ularga bunday debdi:

— Katta bir sandiq yasanglar. Tohirni oqizaman! Bu gapni Zuhra eshitib, bir lagan tillani ustalarga olib borib:

— Shu tillani olinglar, sandiq shunday puxta boʻlsinki, ichiga suv oʻtmasin, toki bechora yetimcha borgan joyida kun koʻrsin, — deb zor-zor yigʻlabdi.

Ustalarning Zuhraga rahmi kelib:

— Ey malika, agar sandiq siz aytgandan ortiq boʻlmasa, bergan tnllangizni qaytib oling, — debdilar.

Bir kuni Tohir bilan Zuhra ikkisi hasratlashib turganlarida aygʻoqchilardan biri koʻrib qolib, podshohga aytibdi.

Darhol podshoh Tohirni zindonga solishga buyuribdi. Tohirni zindonga solibdilar.

Kunlardan bir kun sandiq tayyor boʻlganini podshohga aytibdilar. Buni Zuhra eshitib, sandiqni koʻrib kelibdi. Sandiq Zuhra aytgandan ham ortiq ekan. Podshoh jarchi quyib butun xalqni katta maydonga yigʻibdi. Xalq Tohirni suvga oqizmaslikni talab qilibdi. Biroq podshoh xalqning talabiga quloq solmabdi, oʻz aytganini qilibdi.

Tohirni oqizish payti yetibdi, daryo labi xalq bilan toʻlib-toshibdi. Tohirning onasi gʻam-hasrat bilan dars boʻyiga zoʻrgʻa yetib borib oʻgʻlini koʻrib: «Yonida jon bersam koshki edi», deb yigʻlayverib hushidan ketibdi. Xalqning gʻazabi qaynabdi. «Podshoh bir qizi uchun bechora yetimchani bunchalik qiynab, azoblaguncha, bir joyga yuborsin, podshoh ham Tohirning onasi kabi qon-qon yigʻlasin. Ana zulm! Ana noinsoflik! Bir qiz uchun shuncha odamni yigʻib, bir yigitni suvga oqizish jallodlikdir!»

Shu payt jarchi jar chaqirib:

— Hozir Tohirni olib keladilar! —debdi.

Hamma odam Tohir yoʻliga termilib turar ekan. Tohirning onasi bechora oʻgʻlini koʻrishga zor boʻlib, boshini toshu tuproqqa urib:

— Qani mening begunoh oʻgʻlim, uni bir koʻray, — deb faryod qilar ekan.

Tohirning qoʻllarini orqasiga bogʻlab, onasi oldiga keltiribdilar. Ona bechora zor-zor yigʻlab, bolasini bagʻriga bosib turib, oʻlib qolibdi. Maydonga yigʻilgan xalq jim boʻlib qolibdi. Bir ozdan keyin kimlar yigʻlagan, kimlar baqirgan holda Tohirni olib borib sandiqqa solibdilar. Tohir sandiq ichida Zuhra bilan xayrlashib, shu gʻazalni aytibdi:

T o h i r

Men ketaman koʻrib qol,

Argʻamchini ushlab qol.

Sogʻinganda yigʻlarsan,

Qoram oʻchmay, qarab qol.

Z u h r a

Suv kelar guldur-guldur,

Suyganim qizil guldir,

Suyganimga bermasa,

Oʻlganim oʻsha kundir.

T o h i r

Suv kelar axta-axta,

Sandigʻim temir taxta.

Sendan boshqa yor qilsam,

Qon yutay laxta-laxta.

Z u h r a

Suv kelar tosh ustida,

Roʻmolim qosh ustida.

Tohir esimga tushsa,

Yigʻlayman osh ustida.

T o h i r

Suv kelar injudayin,

Koʻpirib toshgan sayin.

Sendan oʻzga yor desam,

Xanjarga sanchilayin.

Soʻngra Tohir Zuhra bilan xayrlashib, oqib ketibdi. Hamma xalq gʻamginlik bilan shaharga qaytibdi. Zuhra Tohirdan ayrilib qolibdi.

Tohir suvda oqib-oqib olti oy deganda Xorazmga boribdi. Xorazm shohining ikki qizi boʻlib, bular har juma kuni daryo labiga kanizlari bilan chiqar ekanlar.

Podshoh qizlari daryo labida oʻtirishsa, bir sandiq oqib kelaveribdi: «Kim ushlab oladi? Nima qilamiz?» deyishibdi.

Biri: «Oqib kelayotgan narsani kim ushlab olsa, u narsa oʻshaniki», debdi.

Sandiq yaqinlashibdi. Katta qiz sochini solibdi, sandiq unga ilashmabdi. Kichigi sochini solibdi, sandiq unga ilashib, yaqin kelibdi. Qizlar sandiqni daryo labiga tortib chiqaribdilar. Endi opa-singil orasida janjal boshlanibdi. Uzoq janjaldan keyin, axiri bir maslahatga kelishibdi. Kattasi: «Sandiqni men olaman», debdi, kichkinasi: «Sandiq ichidan nima chiqsa, shuni men olaman», debdi.

Sandiqni ochibdilar. Sandiq ichida bir yigit oʻtirgan emish, dunyoda uning tengi yoʻq emish. Sochi qop-qora, jingalak-jingalak. Qoshlari qop-qora, koʻzlari shahlo, qaddi-qomati kelishgan ekan.

Qizlar uzoq janjallashibdi. Kichik qiz turib:

— Nimaga janjal qilasiz? Sandiq ichida nima boʻlsa uni men olaman, degan edim. Bu maniki boʻladi, hech kimga bermayman, — debdi.

Podshohga xabar qilibdilar. Podshoh odamlari bilan kelib koʻrsa, chiroyli bir yigit emish. Podshoh kichik qizining aytganini qilish uchun Tohir rozilik bermasa ham, qirq kechayu qirq kunduz toʻy-tomosha qilibdi. Qizning chiroyi ham Zuhraning chiroyidan qolishmas ekan.

Lekin Tohir Zuhraga bergan vaʼdasini eslab, qizga gapirmas, qizning savoliga javob ham bermas ekan.

Oradan bir necha kun oʻtgandan keyin Tohir:

— Men bugun daryo labiga chiqaman, otangizga ayting, — debdi.

Qiz oʻzida yoʻq sevinib, yugurib yangasining oldiga chiqib. «Kuyovingiz gapirdilar, suyunchi bering, suyunchi! Otamga aytinglar kuyovlari daryo labiga chiqarmish», debdi.

Podshoh bu xabarni eshitib juda soʻyunibdi, daryo labiga tezdan sayl chaqirtiribdi. Butun shahar xalqi daryo labiga chiqibdi. Saylgoh oʻrtasidan kuyovga joy qilibdilar.

Podshoh jarchi qoʻydiribdi:

— Kimki kuyovimning kulganini koʻrib, yo eshitib menga xabar bersa, boshidan zar toʻkaman! — debdi. Oʻzi ham kelibdi.

Endi soʻzni Zuhradan eshiting.

Zuhra Tohirdan ajralgandan keyin kechayu kunduz oh tortib, gʻam-hasrat chekaveribdi. Uni zolim otasi Qorabotir degan podshohvachchaga beribdi. Qiz gʻam-motam ichida qolibdi.

Kunlardan bir kun Zuhra tush koʻrsa, Tohir bilan bogʻda yurgan emish. Oh urib oʻrnidan turibdi. Axiri, nima qilarini bilmay bir lagan tilla koʻtarib, karvonsaroyga boribdi; karvonboshiga tillani berib:

— Bir odam boʻlsin, butun dunyoni axtarib, Tohirning bor-yoʻqligini menga bildirsin, — debdi.

Karvonboshi tillani olib Tohirni axtargani yoʻlga chiqibdi. U Tohirni juda koʻp axtaribdi, odamlar orasida Tohirga bagʻishlab gʻazallar aytsa ham uni topolmabdi. Karvonboshi Zuhra oldidan chiqqaniga qirq kun boʻldi deganda, Tohir chiqqan sayilgohga yetib kelibdi va daryo labidagi bir balandlikda kishilar toʻplanganini, ularning oʻrtasida bir yigitning oʻtirganini koʻribdi.

— Shu joyda ham bir gʻazal aytay, zora Tohir shu yerda boʻlsa, — deb bir gʻazal aytibdi:

Men keldim karvon boʻlib,

Karvonga sorbon boʻlib.

Tohirjonni yoʻqotib,

Yuribman hayron boʻlib.

Bu gʻazalni eshitib, Tohir qah-qah urib kulib yuboribdi. Uni poylab yurgan odamlar podshohga suyunchiga yugurib ketibdilar. Boshqalar esa hayron boʻlib qolibdi. Tohir karvonboshiga qarab bir gʻazal aytibdi:

E tuya mingan yigit,

Orqangga qarab ketgin.

Hali aytgan baytingni,

Tagʻin bir aytib oʻtgin.

Karvonboshi:

Tohir degan sanmisan,

Zuhrani tanirmisan?

Zuhradan kelsa xabar

Oʻrningdan turarmisan?

Tohir «Zuhra» degan soʻzni eshitish bilanoq, yugurib borib karvonboshi mingan tuyaning boʻyniga osilibdi va:

— Meni olib ket, men ketaman, borib Zuhramni bir koʻray, — deb yolvoribdi. Karvonboshi soʻz boshlab:

— Zuhra erga tegib, uyda tinch oʻtiribdi, endi undan foyda yoʻq. Bu yerda shuncha vaqt turding, uylangandirsan. Men yolgʻiz sening bor-yoʻqligingni bilib ketgani keldim, — debdi.

Shunda Tohir:

— Yoʻq, ketaman, olib ket meni, oʻlsam ham oʻsha joyda oʻlay, — deb yana yolvoribdi.

Karvonboshi shuncha nasihat qilsa ham, Tohir unamabdi, karvonboshiga:

— Bu yerda podshohning qizini men rozilik bermasam ham zoʻr bilan berdilar. Bugun qirq kundirki, hali ham qizga bir ogʻiz gap aytganim yoʻq, yuziga ham qaraganim yoʻq, — debdi. Karvonboshi Tohirga:

— E nodon, ketma, shu xotining bilan kun koʻrib oʻtaver, Zuhradan senga hech foyda yoʻq, — debdi.

Tohir unamabdi.

— Boʻlmasa bor, umid bilan bir yostiqqa bosh qoʻyganing bilan xayr-maʼzur qilib chiq, — debdi karvonboshi.

Tohir xotini oldiga yugurib kelibdi, qiz yasanib oʻtirgan ekan. Unga qarab bir gʻazal aytibdi:

Ey podshohning qizi,

Hurmatim baland sizga.

Zuhradan keldi xabar,

Javob beringiz bizga.

X a d i ch a

Suv kelar suzukmidi,

Qoʻlimda uzukmidi?

Uzoqdagi Zuhraxon

Bizdanam tuzukmidi?!

T o h i r

Suv kelar suzukkina,

Qoʻlimda uzukkina.

Uzoqdagi Zuhraxon

Sizdan ham sulukkina —

deb, Xadicha bilan xayrlashib, chiqib ketibdi. Kelin bechora yigʻlaganicha qolibdi. Tohir yugurib borib, karvonga yetibdi, tuyaga mingashib, yoʻlga ravona boʻlibdi.

Karvon yurib-yurib bir joyga kelibdi. Bu joyda uch yoʻl bor ekan. Biri — «borsa kelmas», biri — «borsa xatar», yana biri — «borsa kelar» ekan. Karvonboshi qaysi yoʻlga yurishni bilmay, oʻylab qolibdi.

Tohir:

— Xatarli boʻlsa ham shunga yuramiz, mayli, Zuhra qoshiga tezroq boraylik, — debdi. Shu bilan ular xatarli yoʻlga yurib ketibdilar. Yurib-yurib bir joyga yetibdilar. Bu joy qaroqchilar makoni ekan.

Qaroqchilar bu bechoralarning tuyalarini olib, oʻzlarini zindonga solibdilar.

Tohir zindonda yigʻlab-yigʻlab: «kel-e, zora shu joyda bir tanish boʻlsa, bizni boʻshatib yuborsa», deb bir gʻazal aytibdi:

Yursam yoʻlim uzundir,

Kecha menga kunduzdir.

Bizni qoʻying, jon beklar,

Zuhra unda yolgʻizdir.

Tohirning hammaktab oʻrtoqlaridan biri shu yerda ekan, u Tohirga:

— Ha, Tahir, haliyam Zuhraning koʻyida kuylab yuribsanmi-a? — debdi. Keyin zindonbonni chaqirib, unga bir hovuch tilla berib:

— Buni qoʻyib yuboringlar, bu oʻzi kuygan qul, buni kuydirib nima qilasizlar, — debdi. Shu bilan Tohirni va u bilan kelayotganlarni zindondan boʻshatib yubordilar.

Bular bir necha kun choʻl-biyobonlarni kezishibdi. Zuhra dardida yurak-bagʻri ezilib yurgan Tohir sahar vaqtida Zuhra yotgan uy tagiga yetib kelibdi. Bu paytda Zuhra shirin uyquda ekan.

Tohir gʻazal oʻqib, Zuhrani uygʻotibdi. Zuhra Tohirni koʻrishi bilan yugura kelib koʻrishibdi. Soʻngra ikkovlari yashirincha boqqa kirib ketibdilar. Bu voqeadan Qorabotirning singlisi xabardor boʻlib turgan ekan.

Qorabotir kelganda Zuhra uyda yoʻq ekan, u singlisidan: «Zuhra qayerga ketdi?» deb soʻrabdi. Singlisi javob beribdi:

— Bugun saharda Tohir keldi, yangam u bilan boqqa kirib ketgan. Qorabotir bu gapni eshitib gʻazablanibdi va podshohga borib Zuhrani chaqibdi. Podshoh tezda Tohirni tutdirib kelib qamabdi. Ulamolarning bergan maslahati bilan podshoh:

«Tohirni ikki nimta qilib darvozaga osaman! Uni oʻldirmasam, qizimni qoʻymas ekan», debdi.

Shu gapdan soʻng podshoh yana jarchi qoʻyib, shahar xalqini chaqirtiribdi. Maydonga katta-kichik, xotin-xalaj yigʻilibdi. Zuhra bilan Tohirning qarindosh-urugʻlari ham kelishibdi. Xalq orasida shivir-shivir gaplar tarqabdi. Odamlardan biri:

— Tohir nima uchun qaytib kelgan ekan? — deb soʻrabdi ikkinchi bir odamdan. Unisi aytibdi:

— Tohirni bu yerga keltirgan narsa uning Zuhraga boʻlgan muhabbatidir. Shuning uchun bechora yigitni oʻldirish kerakmi, qonxoʻr podshohga ming laʼnat!

Jallodlar Tohirning koʻzlarini bogʻlab, maydon oʻrtasiga olib kelib, qilichlarini qayrabdilar.

Zuhra bechora esa zolim otasiga yolvoribdi. Otasi quloq solmabdi. Zuhra oʻz sevganini jallod oldida koʻrib, hushidan ketib yiqilibdi. Jallod oʻtkir qilichini havoda yarqiratib, zarb bilan Tohir tanasini ikkiga boʻlib tashlabdi, soʻng darvozaga osibdi. Hamma yoqni odamlarning dod-faryodi, yigʻisi bosib ketibdi. Tohirning xolasi qattiq oh tortib, podshohga qarab shu gʻazalni aytibdi:

Qonxoʻr jallod qoʻlida,

Tilla qilich qayraldi.

Tilla qilich damlari

Qora qonga boʻyaldi.

Bu havo havomidi?

Qor-yomgʻir yogʻarmidi!

Qiz uchun yigit oʻlmoq

Shahringda davomidi?

Shundan soʻng Zuhra boshini koʻtarib, bir gʻazal aytibdi:

Qator-qator tuyalar

Qatorlashib oʻtdilar.

Xon otamiz davrida

Tohir goʻshtin sotdilar.

Tohir goʻshti goʻsht emas,

Qoʻy goʻshtiga oʻxshamas.

Tohirjonni oʻldirgan.

Bu dunyoda yashamas.

— Buni koʻminglar! — deb buyruq qilibdi podshoh. Odamlar Tohirni ikki nimta qilib darvozaga osilgan joyidan darhol olib, goʻrga koʻmibdilar.

Zuhra sevikli yori Tohirning taʼziyasini bajo keltirish uchun qora kiyib, qirq kungacha motam tutibdi.

Zuhra: «Bugun Tohirning oʻlganiga qirq kun boʻldi, otam menga javob bersin, qizlar bilan borib, qabrini koʻrib kelayin», debdi.

Otasi koʻp qiyinlik bilan ruxsat beribdi. Zuhra ikki choʻntagiga marvarid toʻldirib, qoʻliga oshpichoq olib, Tohir koʻmilgan qabristonga joʻnabdi. Qirq kaniz uni kuzatib boribdi. Yoʻlda Zuhra kanizlariga qarab bir gʻazal oʻqibdi:

Qizlar, tez yuguraylik,

Tohirjonga yetaylik.

Tohirjonga yetganda,

Marvaridlar sochaylik, —

deb choʻntagidan marvarid olib sochib yuboribdi. Qizlar marvaridga ovora boʻlib oʻsha yerda qolibdi. Zuhra esa qabrga yetmoq uchun shoshilibdi.

Marvarid sochish, gʻazal aytish to qabristonga borguncha uch-toʻrt marta qaytarilibdi. Axirida qabristonga yaqinlashganda Zuhra bor marvaridini sochib, oʻzi yugurganicha ilgari ketibdi. Qizlar orqada qolibdi.

Zuhra Tohirjon qabriga yetibdi.

Boshidan paranjisini irgʻitib tashlab, oshpichoq bilan peshonasiga bir urib: «Ochil, goʻr!» debdi.

Goʻr ochilibdi. Zuhra, goʻr ichida gul kabi ochilib, qosh-koʻzlari mavj urib yotgan Tohirning quchogʻiga otilibdi. Goʻr yopilibdi.

Qizlar marvaridni terib yurib, Zuhrani yoʻqotib qoʻyishibdi. Biroq Zuhraning paranjisi, kavushi va bir qonli oshpichoq yerda yotgan ekan. Qizlar har tomonga yugurib Zuhrani chaqirishibdi, hech kim tovush bermabdi. Bu voqea shaharga tarqalibdi. Podshoq va Qorabotir, uning singlisi va Tohirning xolasi mozorga kelishibdi. Tohirning goʻriga qarabdilar. Zuhraning soch piligi goʻrga qisilib qolganini koʻrib, goʻrni ochibdilar. Qarasalar, ikki oshiq-maʼshuq qizil guldek qizarib, qosh-koʻzlari suzilib, yonma-yon yotishgan emish. Ularni koʻrgan kishi shirin uyquda yotibdi deb xayol qilar ekan.

Bu holni koʻrgan Qorabotir: «Zuhradan ajralib men nima qilay», deb oʻzini shu joyda oʻldiribdi. Qorabotirni Tohir bilan Zuhraning oʻrtasiga qoʻyibdilar, zolim Qorabotir ikki oshiq-maʼshuqni oʻlganida ham tinch qoʻymabdi. Tohir ustidan qizil gul, Zuhra ustidan oq gul, ular oʻrtasida yotgan Qorabotir ustidan esa qora tikan oʻsib chiqibdi. Gullar oʻsib, tikanlar ham baland koʻtarilib, bir-biri bilan chirmashib ketibdi.