Tadbirli bola
Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda bir kambagʻal chol bilan kampir va ularning uch oʻgʻli bor ekan. Ular juda qashshoq yashar ekan. Kunlardan bir kun chol kasal boʻlib, qazo qilibdi. Bolalarning tarbiyasi yolgʻiz kampirga qolibdi. Kampir qiyinchilik bilan bolalarini boqibdi. U odamlarning uyida kir yuvibdi, hovli tozalabdi, xullas, nima ish toʻgʻri kelsa, barchasini qilib kun oʻtkazibdi.
Yillar oʻtib, bolalar ham voyaga yetishibdi. Bir kuni kampir oʻgʻillarini chaqirib:
— Oʻgʻillarim, endi men qarib qoldim, sizlar ham katta boʻlib qoldinglar. Endi biror yumush topsalaring boʻlardi, — debdi.
Shunda toʻngʻich oʻgʻli:
— Menga ruxsat bering. Boynikiga borib xizmat qilaman, — debdi.
Kampir va ikki oʻgʻli uni kuzatib qolishibdi. Bola bir boynikiga borib:
— Sizga xizmatkor kerakmasmi? Qanday ish boʻlsa ham, qilaveraman, — debdi.
Boy bolani koʻrib:
— Mayli, seni ishga olaman. Faqat bitta narsaga kelishib olsak, kimda-kim bir-biridan xafa boʻlsa qulogʻini kesish, — debdi.
Bola rozi boʻlibdi.
— Endi anavi kuchukni darvoza yoniga olib borib bogʻlagin, oʻrnida sen yotasan, — debdi.
Bola bunga ham rozi boʻlibdi.
Bola har kuni hammadan erta turib, ikki hoʻkiz, bir qop bugʻdoy va bitta qotgan nonni olib, dalaga chiqib ketar ekan. U yerni haydab, shu bugʻdoylarni ekishi kerak ekan. Bola har kungi ishini oshigʻi bilan bajarar ekan. Boy esa kundan-kun undan yanada koʻproq mehnat talab qilaveribdi, bitta beradigan nonini ham ozaytirib qoʻyibdi.
Bir kuni bolaning juda ham jahli chiqib ketibdi, u boyga qarab «siz zolim ekansiz», debdi. Boy, «mendan xafa boʻlibsan-da» deb, yonidan pichogʻini chiqarib, uning qulogʻini kesib olibdi. Bola dodlaganicha uyiga qaytib kelibdi. Kampir va ukalari uni yupatishibdi. Shunda oʻrtancha oʻgʻil akasining oʻrniga borib ishlamoqchi, uning haqqini ham undirib kelmoqchi boʻlibdi. U ham oʻsha boyning yoniga boribdi.
— Men ish qidirib yuribman. Sizga xizmatkor kerakmasmi? — deb soʻrabdi bola.
Boy:
— Mayli, men seni ishga olaman. Lekin bitta shartim bor. Bir-birimizdan xafa boʻlmaslik, kimki xafa boʻlsa, qulogʻini kesish, — debdi.
Bola rozi boʻlibdi. U ham akasi bajargan yumushlarni qilibdi. Boyning uyida ish kundan-kun ortib boraveribdi. Ammo beradigan bitta noni ham yarimtaga aylanibdi. Qorni nonga toʻymay, kuni bilan ish qilayotganidan achchiqlangan bola «siz noinsof ekansiz», debdi. Boy, «mendan xafa boʻlibsan-da», deb yonidan pichogʻini chiqarib, uning ham qulogʻini kesib olibdi. Bola dodlaganicha uyiga qarab yuguribdi. Kampir, akasi va ukasi uni yupatishibdi.
Kenja oʻgʻil:
— Endi menga ruxsat beringlar. Men oʻsha boynikiga borib ishlayman. Sizlarning ish haqlaringni ham men undirib kelaman, — deb turib olibdi.
Bunga kampir rozi boʻlmay, «Yoʻq, sening ham qulogʻingni kesib oladi», deb turib olibdi.
Bola «yoʻq» deyishlariga qaramay, oʻsha boynikiga qarab yoʻlga tushibdi. Boynikiga borib, ish axtarib yurganini aytibdi. Boy rozi boʻlib, uni xizmatkorlikka olibdi, lekin oʻzining avvalgi shartini bunga ham aytibdi. Bola shartga koʻnibdi. Unga ham akalaridek kuchuk yotgan joyni koʻrsatibdi. Tong otmasidanoq unga ham boy ikkita hoʻkiz, bir qop bugʻdoy va bitta suvi qochgan non beribdi. Yerni haydab, shu bugʻdoylarni ekishi kerakligini aytibdi.
Bola «xoʻp» debdi-yu, lekin oʻz bilganini qilibdi. U qopdagi bugʻdoyni yashirib qoʻyibdi, oʻzi esa kechgacha uxlab, qorongʻi tushganda qaytib kelibdi. Uning akalari daladan qaytishda ikkita boʻshagan qopga oʻtin terib kelishgan ekan. Bu boyning buyrugʻi ekan. Bola esa omochni sindirib, uni qopga joylabdi. Buni koʻrgan boy miyigʻida kulib qoʻyibdi. Bola undan:
— Mendan xafa emasmisiz? — deb soʻrabdi.
Boy boʻlsa, ichidan zil ketib tursa ham, «yoʻq oʻgʻlim, xursandman», debdi. Ikkinchi kuni boy unga yangi omoch, bir qop bugʻdoy beribdi. Bola ikkita hoʻkizni ham ergashtirib, yana dalaga ketibdi. U bugʻdoylarni yana yashirib qoʻyibdi. Uzi kechgacha uxlab dam olibdi. Ketish oldidan hoʻkizlardan birini soʻyib, qopga joylabdi. Omochni esa buzib, ikkinchi qopga joylabdi. Bu holni koʻrgan boy, yana indamabdi.
— Boy ota, mendan ranjimadingizmi? — deb soʻrabdi bola.
Boy:
— Yoʻq, oʻgʻlim, — deb, ichidan oʻtganlarini sezdirmay turaveribdi.
— Unda ota, men ertaga dalaga barvaqtroq ketmoqchiman. Menga yangi omoch bilan yana bitta hoʻkizni ertalabgacha tayyorlab qoʻysangiz, — debdi.
Bola uyquga ketibdi. U har kuni kunduzi ham, kechalari ham uxlayotgani uchun ancha toʻlishib qolibdi, rang kiribdi. Ertalab turib qarasa, yangi omoch, hoʻkiz turibdi. U yana dalaga qarab yoʻl olibdi. Bola yana bugʻdoylarni yashirib qoʻyibdi, oʻzi esa kechgacha uxlabdi. Ketish oldidan ikkita hoʻkizni soʻyib, qopga solibdi. Omochni esa buzib, dalada qoldiribdi. Bu holni koʻrgan boyning juda jahli chiqib ketibdi, lekin bolaning sezib qolishidan qoʻrqib, yana indamabdi. Oʻsha kuni kechqurun boy xotiniga:
— Endi bu yerdan ketmasak boʻlmaydi. Boʻlmasa, ikkalamizning ham qulogʻimizni kesadi, — debdi.
Ular eng qimmatbaho taqinchoqlarni, tilla va pullarni bitta sandiqqa joylab, tong yorishganda yoʻlga chiqmoqchi boʻlishibdi. Bularning oʻzaro suhbatlarini bola eshitib turgan ekan. Ular uyquga ketishlari bilan bola sandiqdagi barcha narsalarni olib tashlab, sandiqqa oʻzi kirib olibdi.
Tong yorishi bilan boy xotini bilan yoʻlga tushishibdi. Boy arqonni sandiqning belidan oʻtkazib, koʻtarib olgan ekan. Ular yoʻl yurishibdi, yoʻl yursa ham moʻl yurishibdi. Bir togʻ oraligʻiga yetib kelgach, ular dam olishmoqchi boʻlishibdi.
Boy xotiniga qarab:
— Bitta choy damlasang boʻlardi, — debdi. Xotini esa:
— Choyni qanday damlayman? Choynak boʻlgani bilan, suv topib kelishga, oʻtin terib kelishga xizmatkor yoʻq-ku! — deb nolibdi.
Shunda boy:
— Ha, toʻgʻri aytasan. Xizmatkorsiz qiyin, — debdi. Shu payt sekin sandiq ochilib, ichidan haligi bola chiqibdi va:
— Men sizlarni xizmatinglarni qilaman. Men yana shu yerdaman, — debdi. Bolani koʻrgan boyning esi chiqib ketib, «dod» deb baqirib yuboribdi. Shunda bola yonidan pichogʻini chiqarib, boyning qulogʻini kesib olibdi. Bola boynikiga kelib, uning uyidagi qimmatbaho narsalarini, pullarini va oʻzi yashirib, toʻplab yurgan bugʻdoylarni olib, uyiga yoʻlga tushibdi.
Bolaning qulogʻi bilan qaytganini, buning ustiga shuncha boylik bilan kelganini koʻrgan kampir va akalari juda xursand boʻlishibdi.
