Sohibjon bilan Ahmadjon

Bor ekan-u yoʻq ekan, och ekan-u toʻq ekan, boʻri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, qargʻa qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan, toshbaqa tarozbon ekan, toʻngʻiz qassob ekan, qurbaqa undan qarzdor ekan.

Qadim zamonda bir chol bilan kampir bor ekan. Ular juda kambagʻal ekan. Bir hovli, unda bittagina chordevordan boshqa hech narsasi yoʻq ekan. Chol daryoga borib baliq ovlar, kampir esa birovlarning kirini yuvib, yirtiq-yamogʻini qilar, shu bilan tirikchilik oʻtkazar ekan.

Chol bilan kampirning farzandi yoʻq, farzandga juda ham tashna ekanlar.

Bir kuni chol kampirga aytibdi:

— E, xotin, mening yoshim ellik beshga, sening yoshing ellikka yetdi, farzand koʻrmadik, ikkimiz ham qarib ishdan chiqsak, qaraydiganimiz, oʻlsak uyimizni yoritadiganimiz yoʻq. Endi xudodan astoydil soʻraylik, bizga ham farzand bersin, — dedi. Chol bilan kampir xudoga munojat qilib yigʻlashdi, bizga farzand bergin, deb yolvorishdi. Bularning duosi ijobat boʻlib, kampir homilador boʻldi, vaqt-soati yetib, bir oʻgʻil tugʻdi. Unga Sohibjon deb ot qoʻyishdi. Cholning boshi koʻkka yetdi. Xotiniga aytdi:

— E, kampir, biz murodimizga yetdik. Endi bu Sohibjonni yaxshilab tarbiya qilaylik. “Yaxshidan zot qoladi, yomondan — dod”, degan naql bor. Farzandimizni yaxshi oʻstirsak, rahmat olamiz, yomon oʻstirsak, laʼnat olamiz,— dedi. Bu gap kampirga ham maʼqul boʻldi. Cholning ikki oyogʻi toʻrt boʻlib, ovni yaxshi qildi. Bolani tarbiyalab, oʻqitib katta qilishdi. Sohibjonning yoshi oʻn oltiga yetdi. U qaddi-qomati kelishgan, jussador, pahlavonsifat bola boʻldi. Kunlardan bir kun chol oʻgʻliga aytdi:

— Oʻgʻlim! Men keksayib qoldim. Endi sen men bilan birga ovga borgin. Ham baliq ovini oʻrganasan, ham koʻrib, bahri diling ochilib keladi, — dedi. Sohibjon:

— Xoʻp, ota! Aytganingizni jonim bilan qilaman,— dedi.

Ota-bola toʻrni koʻtarib, daryoga qarab joʻnashdi. Havo sof, hammayoq koʻngilli, yam-yashil oʻtlar koʻkargan, parrandalar sayragan, keng daryo suvi toʻlib, koʻm-koʻk tusda jimillab oqar edi. Ota-bola daryo yoqalab borib, bir chinorning tagiga yetib toʻxtashdi. Chol oʻgʻliga:

— Ana endi, oʻgʻlim, shu joyda baliq ovini boshlaymiz, — dedi.

Chol toʻrni yozib, suvga tashladi. Birozdan soʻng tortib edi, hech narsa chiqmadi. Yana tashladi. Bir vaqt chol toʻrni tortgan edi, toʻr vazminlashib qolibdi, torta olmadi: “Sohibjon, kel, bolam, ikkimiz tortaylik!” dedi.

Sohibjon kelib, otasiga koʻmaklashdi, ammo ota-bola ham tortib ololmadi. Shunda chol toʻxtadi, peshonasidagi terni artib:

— Uh! Charchadim. Toʻrga juda katta nahang baliq tushibdi,— dedi.

Toʻrning bir uchini chinorga bogʻladi.

— Sen bir uchini ushlab turgin, men borib yordamga bir-ikkita odam aytib kelayin, — deb toʻrning uchini Sohibjonga ushlatib qoʻyib, qishloqqa qarab joʻnadi.

Sohibjon daryoning qirgʻogʻidagi oʻtlarni, daraxtlarni, suvning oʻynab oqishini tomosha qilib oʻtirar edi. Bir vaqt suvda toʻrning ichida bir narsa qimirlaganday boʻldi. Qarasa, toʻrda bitta baliqning bolasi ikki koʻziga yosh olib, Sohibjonning yuziga termulib, yolvorganday boʻlib turibdi. Sohibjon uni koʻrib, rahmi keldi. Bu ham menga oʻxshagan bola ekan-da, buning ham ota-onasi bordir, keladi, deb yoʻliga intizor boʻlib oʻtirgandir. Kel, shu baliqni qoʻyib yuboray, xursand boʻlib ketsin, deb toʻrning irini qirqib yuboribdi. Baliqcha toʻrdan qutuldi, shodligidan Sohibjonning qarshisida aylanib, oʻynab-oʻynab, keyin koʻzdan gʻoyib boʻlib ketdi.

Bir vaqt ikkita odamni ergashtirib chol yetib keldi. Qarasa, toʻr yoʻq. Sohibjondan:

— Toʻr qani? — deb soʻradi. Sohibjon:

— E, ota, baliq juda katta baliqqa oʻxshaydi, toʻrni tortqilab-tortqilab, uzib ketdi,— dedi.

Cholning tarvuzi qoʻlidan tushdi. Kelgan kishilar:

— E, chol! Yolgʻiz oʻgʻil olp boʻladi, olp boʻlmasa, qolp boʻladi, deyishar edi. Oltmishga kirganingda yigʻlab-siqtab topgan oʻgʻling, endi senga dastyorlik qiladigan vaqtida, olplik qilmay, katta bir baliqni qochirib qolpli qilib oʻtiribdi. Bu bolang shum qadam ekan! — deb cholga taʼna qilib, joʻnab ketishibdi. Cholning dami ichiga tushib ketdi, to uyiga kelguncha oʻgʻliga gapirmadi. Haligilarning gapi Sohibjonga qattiq botib ketdi. Bu kecha yotdi. Erta bilan turib otasiga aytdi:

— E, ota! Mening qadamim yoqmadi, kecha ovingiz yurmadi. Menga ijozat bering, oʻzimga munosib biror hunar oʻrganayin, baxtim ochilsa, qaytib kelib sizning xizmatingizni qilayin,— dedi. Chol-kampirning unamaganiga qoʻymay, ulardan oq fotihani oldi, bir xaltada non-u talqon olib, “Yo huv, yo manhu!” — deb qishloqdan chiqib ketdi. Chol bilan kampir: “Xudo peshonangni ochsin! Olgin, oldirmagin! Sogʻ borib, salomat qaytgin!”— deb duo qilib koʻzlaridan yoshini oqizib qola berdi.

Sohibjon yoʻl yurdi, yoʻl yursa ham moʻl yurdi, necha qishloqdan, choʻllardan, koʻllardan oʻtdi. Bir joyga borib, charchab, dam olgani oʻtirdi. Shu zamon bir tomondan yoshi qirqlarga borgan bir yoʻlovchi kelib, Sohibjonning oldida toʻxtadi va unga:

— Ha, bolam! Yosh ekansan! Qayerga ketyapsan? —dedi. Sohibjon:

— E, mulla aka! Men safarga ketyapman, — dedi. Yoʻlovchi:

— Ha, boʻlmasa, ikkovimiz birga boʻlaylik, men ham safarga ketyapman, — dedi. Sohibjon dilida bu begona odam qanday odam ekan, bir sinab koʻraychi, deb:

— E, mulla aka! Men bir oʻtirsam, uch kecha-yu uch kunduz oʻtirib qolaman. Unda qanday boʻladi? — dedi. Shunda yoʻlovchi:

— Ha-ha! Sening safaring uzoq safar ekan, — deb yoʻliga qarab keta berdi.

Sohibjon damini olib, yana yoʻlga ravona boʻldi. Yoʻl yurdi, yoʻl yursa ham moʻl yurdi. Charchaganda yana bir joyga borib, damini olib oʻtirdi. Shunda yana bir yoʻlovchi kelib qoldi. U Sohibjonni koʻrib:

— Ha, uka! Senga yoʻl boʻlsin? — dedi. Sohibjon:

— Yoʻl boʻlgʻay! Safarga ketyapman,— dedi. Yoʻlovchi aytdi:

— Men ham safarga chiqib edim. Boʻlmasa, ikkovimiz hamroh boʻlaylik!

Sohibjon aytdi:

— Aka! Men bir oʻtirsam, yetti kecha-yu yetti kunduz oʻtirib qolaman. Unda nima boʻladi? — dedi. Yoʻlovchi Sohibjonga boshdan-oyoq tikilib qoʻydi-da:

— E, uka! Sening safaring uzoq safar ekan! Yoʻlimdan qolmayin,— deb joʻnab qoldi.

Sohibjon damini olib, oʻzini rostlab, xaltasini yelkasiga ilib, yana yoʻlga tushdi. Yoʻl yurdi, yoʻl yursa ham moʻl yurdi. Borib bir joyda ikki ayilish koʻcha boshidan chiqib qoldi. Shu yerda dam olay deb oʻtirdi. Shunda narigi koʻchadan bir yosh yigit kelib qolib:

— Assalomu alaykum! Ha, oshna! Yoʻl boʻlsin? — dedi. Sohibjon:

— Vaalaykum assalom! Safarga! — dedi. Yosh yigit:

— Oshna, men ham safarga chiqqan edim. Hamroh boʻlaylik! — dedi.

Sohibjon aytdi:

— E, oshna! Men bir oʻtirsam, qirq kecha-yu qirq kunduz oʻtirib qolaman. Unda nima boʻladi? Siz yoʻldan qolasiz-da!

Yoʻlovchi yigit aytdi:

— Ha, mayli, oshna! Men ham oʻtirsam, sizdan kam oʻtirmayman.

Sohibjon dilida oʻylab: “Bu yigitcha qaynasa qoni qoʻshiladigan koʻrinadi. Mayli, shu bilan hamroh boʻlsam, boʻlayin”, deb:

— Boʻpti, oshna! Hamroh boʻlamiz, — debdi va ikkalalari dam olib gaplashib oʻtirishdi. Bular bir-birining otini soʻrashdi. Sohibjon:

— Mening otim Sohibjon. Sizning otingiz nima? — dedi. Bola:

— Mening otim Ahmadjon,— dedi. Sizning yoshingiz-chi? — dedi.

Sohibjon:

— Yoshim oʻn oltida, sizniki-chi? — dedi. Ahmadjon:

— Mening yoshim oʻn beshda.

— Boʻlmasa ikkovimiz aka-uka boʻlaylik, — dedi. Sohibjon aka, Ahmadjon uka boʻldi. Sohibjon xaltasidan bitta nonni olib, oʻrtasidan teppa-teng boʻldi. Bir boʻlagini Ahmadjonga berib, “Nima topsak, oʻrtada baham koʻramiz”, deb soʻzlashdi. Nonning yarmini u, yarmini bu yedi. Shu bilan ikkovlari yoʻlga ravona boʻlishdi.

Bular yurib-yurib bir mamlakatga yetib borishdi. Shaharni aylanib yurishganda bozorda bir odam: “Ho, xaloyiq! Eshitmadim dema! Shahrimizning katta boyi Ovulqosim boy madrasa quradi. Yer oʻygani, loy qilgani, gʻisht quygani, devol urgani, yogʻoch chopgani, tom yopgani odam kerak. Xohlaganing boraver!” deb jar chaqiryapti.

Sohibjon Ahmadjonga qarab:

— Uka! Biz ham oʻsha joyga borsak, ishlasak. Ham kunimiz oʻtadi, ham biror hunar oʻrganib olamiz, —dedi. Bu gap Ahmadjonga maʼqul boʻldi. Ikkisi borib, boy solayotgan madrasaga ishga kirishdi.

Bular ishboshiga:

— Bizga oʻzimizga munosib ketmon va belkurak bering, birimiz loy qilamiz, birimiz gʻisht quyamiz, — deyishdi. Ishboshi bularga ketmon bilan belkurak berdi. Bular:

— Bu asboblar bizga kichkinalik qiladi. Bizga hishshaki ketmon, nimshaki belkurak qildirib bering, — dedi. Ishboshi temirchiga aytib, hishshaki ketmon, nimshaki belkurak qildirib berdi. Sohibjon bilan Ahmadjon yer qazib, loy qilib, gʻisht quygani kirishdi. Ikkisi oʻnta azamat yigitning ishini qildi, pulni suzdi. Oradan bir oy oʻtdi, bozor kuni keldi. Ahmadjon:

— Aka, bugun ishboshidan pul olib, bir bozorni tomosha qilib chiqmaymizmi? — dedi. Ikkovlari ishboshidan pul olib, bozorga yurdi.

Bozorda harna bor, hoʻl-quruq mevalarni sotib olib yeb chiqib ketishdi.

Bularning ishtahasiga bozor odami hayron qoldi.

Aka-ukalar yana bir qancha ishlab, koʻp odamning ishini qilib tashlaydilar. Bularning dongʻi hamma yoqqa ketadi, Qoraxon podshohga borib yetadi. Qoraxon podshoh hayron qolib:

— Bu qanday azamat yigitlar ekan, chaqirib bir gaplashay, — dedi. Qoraxon podshoh yigitlarga odam yubordi. Podshohning odamlari otlarini minib, ikki kun yoʻl yurib, bu joyga yetib kelishdi va yigitlarga:

— Sizlar azamat yigitlar ekansiz, bizning podshohimiz sizlarni koʻrib, bir gaplashishni istaydi. Borsalaring, podshoh bilan gaplashsalaring, xizmat qilib koʻnglini olsalaring, davlat egasi boʻlsalaring, — dedi. Aka-uka “Borsakmi, bormasakmi?” deb maslahatlashdi. Borishga qaror qilib yoʻlga tushishdi. Borib Qoraxon podshohga duch kelishdi.

Podshoh:

— Sizlar azamat yigitlar ekansiz. Bir goʻzal qizim bor. Uch shart qoʻyaman, agar bajarsangiz, ikkingizdan biringizga qizimni beraman, yana biringizni davlatga ega qilaman,— dedi. Yigitlar:

— Ayting shartingizni! — deyishdi.

Podshoh aytdi:

— Mening bogʻimda bitta ajdarho paydo boʻlib qoldi. Har yeganda bitta boʻyi yetgan qizni yeydi. Endigi navbat mening qizimga yetdi. Hozir qizim bogʻda, ajdarning yeyishini kutib oʻtiribdi. Birinchi shartim — oʻsha ajdarni oʻldirasiz.

Oʻsha bogʻda bir tup olmurut bor. Olmurut har yili meva qiladi, ammo pishay deganda bir dev kelib yeb ketadi. Ikkinchi shartim — oʻsha devni oʻldirish.

Uchinchi shartim shuki, mening shahrimga suv kelmaydi. Borib daryodan suv chiqarib berasizlar.

Yigitlar podshohning qoʻygan shartlarini bajarishga rozi boʻlishdi. Bolalar podshohga: — Bizga ochilsa qirq gaz, yopilsa bir gaz boʻladigan qilich; uzunligi qirq qarich, eni ham qirq qarich keladigan ketmon bilan belkurak qildirib berasiz,— dedi. Podshoh bu narsalarni yasashni temirchi ustasiga buyurdi. Temirchi ustalar narsalarni darrov yasab berishdi. Yigitlar qilichni koʻtarib podshohning bogʻiga borishdi. Ajdarni qaysi birimiz oʻldiramiz deb, maslahatlashishdi. Sohibjon: “Men oʻldiraman!” dedi. Ahmadjon: “Yoʻq, aka! Xizmat kichkinadan boʻladi. Men oʻldiraman!” deb unamay, qilichni koʻtarib, bogʻga kirib ketib qoldi. Borib ajdarga roʻpara boʻldi. Ajdar Ahmadjonni koʻrib qahri kelib, bir damiga tortdi. Ahmadjon bir tebranib qoʻydi. Ajdar yana damiga tortdi, Ahmadjon yana bir tebranib qoʻydi. Oxiri ajdar gʻazab bilan damiga qattiq tortdi. Ahmadjon qilichini yozib, miltiqning oʻqiday borib, ajdarning ogʻzidan kirib, ikkiga yorib dumidan chiqdi. Ajdar oʻldi. Ajdarga tutqun boʻlib, oʻlimni kutib, koʻzidan yoshlari tizilib oʻtirgan podshohning qizi ozod boʻldi. Bu xabar birpasda shaharga tarqaldi. Hamma joyda xursandchilik, toʻy ustiga toʻy boshlanib ketdi. Hamma bu yigitlarni duo qildi.

Sohibjon bilan Ahmadjon ketmon va belkurakni olib daryoga borishdi. Borishsa, shaharga suv chiqaramiz, deb qancha yuz odam kuyib-pishib ishlayapti, suvning chiqishidan hech umidlari yoʻq. Bular odamlarga:

— E, xaloyiq! Ajdar oʻldi, shahar shodlikka toʻldi. Boringlar, shodliklaringni qilinglar. Suvni biz oʻzimiz chiqaramiz, — deyishdi.

Odamlar bulardan xursand boʻlib, ketgani ketdi, ketmagani bularning ishini tomosha qilgani qolishdi.

Aka-ukalar necha daraxtni kesib, daryoga sepoya tashlab, shox bosishdi. Shoxlarning ustidan ketmon-u belkurak bilan chimlarni qirqib tashlab, daryoni boʻgʻib suvni chiqarishdi. Suv oqib borib, Qoraxon podshohning shahriga kirdi. Podshoh bu ishni koʻrib:

— Barakalla, azamatlar! Endi uchinchi shartni ham bajarsalaring toʻy-u tomoshani boshlaymiz,— dedi.

Sohibjon olmurutning tagidan chuqur qazib, unga tushib, olmurutning pishish, devning kelish vaqtini kutib yota beribdi. Olmurut pishdi. Bitta katta bahaybat dev kelib, olmurutni yeyishga kirishdi. Shunda Sohibjon chuqurdan chiqdi. Qilichini yozib borib, devni chopib oʻldirdi.

Podshoh xursand boʻlib, yigitlarga ofarin aytib, peshonalaridan siladi:

— Endi qizimni qaysilaring olishlaringni aytinglar,— dedi. Sohibjon:

— Xizmatning koʻpini Ahmadjon qildi. U olsin! — dedi. Ahmadjon aytdi:

— Yoʻq, podshohim! Yosh xizmatda, katta izzatda. Sohibjon mendan katta, u olsin! — dedi.

Qizni Sohibjon oladigan boʻldi. Podshoh shaharda toʻyni eʼlon qilib, boshlab yubordi. Karnay-surnaylar chalindi, mol-qoʻylar soʻyilib, xalqqa osh-non tortildi, uloq, kurash, oʻyin-kulgi qizib ketdi. Toʻy qirq kecha-yu qirq kunduz davom etib tugadi.

Bir kuni kechasi Ahmadjon:

— Aka, men bugun eshikka chiqib yotaman, yangam menga eshikka joy qilib bersin, — dedi. Sohibjon: “Uyda yota bergin!”— dedi. Ahmadjon unamadi. Eshikka joy soldirib yotdi. Kechasi el uxlagan vaqti edi. Uchta toʻtiqush uchib kelib, hovlidagi chinorga qoʻndi. Toʻtilardan biri aytdi:

Toʻtiyo, toʻtiyo!

Labbay, toʻtiyo!

Men nima boʻlsam-u,

Bir yaxshi ot boʻlsam.

Bir gʻishtning ustida oʻynasam,

Bozorga chiqsam,

Kimga yarashur!

Podshohning kuyovi Sohibjonga yarashur.

Olsa-yu oʻlsa.

Kim eshitib aytsa,

Tizzasidan tosh boʻlsin!!!

Ikkinchi toʻti aytdi:

Toʻtiyo, toʻtiyo!

Labbay, toʻtiyo!

Men nima boʻlsam?

Bir yaxshi qush boʻlsam.

Bozorga chiqsam,

Kimga yarashur?

Podshohning kuyovi Sohibjonga yarashur.

Olsa-yu oʻlsa,

Kim eshitib aytsa.

Belbogʻidan tosh boʻlsin!!!

Uchinchi toʻti aytdi:

Toʻtiyo, toʻtiyo!

Labbay, toʻtiyo!

Men nima boʻlsam?

Bir ajdarho boʻlsam-u

Shamol, boʻron, toʻpolon bilan

kelsam.

Tuynukdan tushsam-u

Sohibjon bilan xotinini yeb chiqib

ketsam!!! —

dedi-yu pastga qaradi. Pastdagi Ahmadjonga koʻzi tushdi-da, qah-qah urib kulib yubordi. Toʻtilar uchib ketishdi. Ahmadjon bularning gapini eshitib oldi.

Erta bilan Ahmadjon va Sohibjon nonushta qilib bozorga chiqishdi. Bozorda biroq ajoyib bir ot ushlab turibdi:

Kimga yarashur

Podshohning kuyovi Sohibjonga yarashur.

Sohibjon otni koʻrib, ishqiboz boʻlib qoldi. Sotib olishga xaridor boʻldi. Ahmadjon aytdi:

— E, aka! Men oldin bu otni tekshirib koʻrayin. Menga yoqsa, soʻng olasiz,— dedi. Sohibjon “Mayli, uka!” dedi.

Ahmadjon otning beliga uzugini tegizgan edi, otning beli shart uzilib ketdi. Sohibjon ichidan chitinib qoʻydi. Bular bozorda yurgan edi. Birov bir qush koʻtarib yuribdi.

Kimga yarashur,

Podshohning kuyovi Sohibjonga yarashur.

Sohibjon qushni koʻrib, sotib olish uchun xaridor boʻldi.

Ahmadjon aytdi:

— E aka! Bu qush menga yoqsa olasizmi? — dedi. “Ha olaman!” dedi Sohibjon.

Ahmadjon qushni qoʻliga olib, uzugini boʻyniga tegizgan edi, qushning boʻyni uzilib tushdi. Buni koʻrib, Sohibjon bir chitinib qoʻydi. Bular bozorni koʻrib uylariga qaytib kelishdi.

Kechasi Ahmadjon aytdi:

— Aka! Men bugun oʻchoqning oldida yotaman,— dedi. Sohibjon:

— Oʻchoqning oldida nima qilasan, oʻz oʻrningda yota bersang-chi! — dedi. Ahmadjon:

— Mayli, men bu kecha shu yerda yotayin, — deb oʻchoqning oldiga joy soldirib yotdi. Qilichini yozib, tuynukka tikka qilib qoʻydi. Kechasi el uxlagan choq edi. Birdan shamol, boʻron, toʻpolon bilan bir ajdar kelib, tuynukka oʻzini urdi-yu qilichga tegib ikki boʻlinib oʻlib qoldi.

Shunda ajdarning bir tomchi qoni borib, podshohning qizining betiga tomdi. Ahmadjon yugurib borib doka roʻmolini oldi, yetti qavat qilib buklab, kelin oyisining yuziga qoʻyib, haligi qonni artayotgan edi, Sohibjon uygʻonib, oʻrnidan turib, gʻalva qilib ketdi:

— Podshohning qizini olgin desam olmading! Bu nima qilgan ishing? Kechadan beri joyingni boshqa yerga soldirishing bejiz emas ekan. Sen mening uylanganimdan norozi ekansan! — dedi.

Ahmadjon aytdi:

— E, aka! Gap unday emas. Men juda roziman. Boshqa gap bor. Erta bilan aytaman,— dedi.

Bular tinchib yotib uxlashdi. Ertasi tong otdi. Kelin dasturxonni yozib, choy-nonni keltirdi. Nonushta qilayotib, Sohibjon yana gap ochib qoldi:

— Xotinni sen ol desam, olmading. Mana endi rashk qilyapsan! — dedi. Ahmadjon aytdi:

— Aka! Rashk qilganim yoʻq. Endi gapirmasam boʻlmaydi. Kechasi men hovliga chiqib yotganimda chinorga uchta toʻti kelib qoʻnib, bir-biri bilan gaplashdi. Biri aytdi:

Toʻtiyo, toʻtiyo!

Labbay, toʻtiyo!

Men kim boʻlsam?

Yaxshi bir ot boʻlsam,

Bitta toshning ustida oʻynasam.

Bozorga chiqsam,

Kimga yarashur?

Podshohning kuyovi Sohibjonga yarashur.

Olsa-yu oʻlsa!

Kim aytsa,

Tizzasidan tosh boʻlsin! —

dedi, — degan edi Ahmadjonning tizzasidan pasti tosh boʻlib qoldi. Buni koʻrib, Sohibjon bilan xotini hayron boʻlib qolishdi. Ahmadjon: “Ikkinchi toʻti…” deb gap boshlagan edi, Sohibjon: “Gapirma! gapirma!” deb toʻxtatdi. Ahmadjon aytdi:

— Boʻlar ish boʻldi. Endi u yogʻini ham ayta qolay! — deb ikkinchi toʻtining gapini aytib edi, belidan buyogʻi tosh boʻlib qoldi. Uchinchi toʻtining gapini aytgan edi, hamma yogʻi dumaloq tosh boʻlib qoldi. Er-xotin yigʻlashib, endi nima qilamiz, deb toshni koʻtarib, koʻchaga chiqishgan edi, hassa tayangan bir moʻysafid odam kelib qoldi.

— Ha, bolalarim! Nimaga yigʻlaysizlar? — dedi. Sohibjon cholga boʻlgan voqeani aytdi. Chol Xizr edi. “Toshni yerga qoʻy”, dedi. Sohibjon yerga qoʻydi. Xizr hassasi bilan bir turtgan edi, tosh yana Ahmadjon boʻlib qoldi. Ahmadjon bir chuchkurdi-da, ”Qattiq uxlab qolibman”, deb oʻrnidan turdi. Bular juda xursand boʻlishdi. Shunda Ahmadjon aytdi:

— Aka! Sizniyam ota-onangiz bordir, mening ham ota-onam bor. Ular bizga intizor boʻlib, yoʻlimizda koʻzlari toʻrt boʻlib oʻtirishgandir. Endi ota-onamizning oldiga borsak,— dedi. Bu gap Sohibjonga ham maʼqul boʻldi. Bular podshohning oldiga borib unga arz qilishdi.

— E, podshoh! Biz sizning koʻp tuzingizni ichdik, oz xizmatingizni, qildik. Bizning ham ota-onamiz bor. Ularning ham xizmatini qilish bizga ham farz, ham qarz. Ular bizga intizor boʻlib oʻtirishgandir. Bergan tuzingiz-ga rozi boʻlib, javob bersangiz! Ota-onamizning xizmatiga borsak! — deyishdi.

Podshoh oʻylab qarasa, bularning gapi toʻgʻri. Podshoh bularga ijozat berdi. Shunda Sohibjon:

— Qizingiz men bilan birga ketadimi, qoladimi? — dedi. Podshoh:

— Er qayerda boʻlsa, xotin ham oʻsha yerda boʻladi,— dedi.

Podshoh bularga qirq xachirga mol-u dunyo va yoʻl ozigʻini ortib berib:

— Sizlarga oq yoʻl! Oʻz yurtlaringga sogʻ-salomat boringlar. Bizni ham unutmanglar!— dedi. Shahar odamlari bularni karnay-surnay bilan joʻnatib, xayrlashib qoldi.

Bular yoʻl yurdi, yoʻl yursa ham moʻl yurdi. Bir kuni bir daryoning boʻyiga yetib borishdi. Shunda Ahmadjon aytdi:

— Aka! Endi men sizlar bilan xayrlashib, boshqa yoqqa ketaman. Siz boshda nima ahd qilgan edingiz? — dedi. Sohibjon:

— Nima topsak, oʻrtada teppa-teng koʻramiz, degan edim,— dedi. Sohibjon:

— Boʻlmasa, mayli, narsalarni boʻlaylik. Mol-dunyoning koʻpini sen ol, xotin menga qolsin, — dedi. Ahmadjon:

— Yoʻq, aka, mol-dunyoni ham, xotinni ham teppa-teng boʻlamiz. Yarmi sizniki, yarmi meniki,— dedi. Sohibjon:

— Xotinni qanday qilib boʻlamiz? —dedi. Ahmadjon:

— Xotinni chinorga bogʻlaymiz, arra bilan arralab, teng boʻlamiz, xohlaysiz yuqorisini olasiz, xohlaysiz pastini olasiz, — deb xotinni chinorga bogʻladi. Arrani qoʻliga olib, arralay boshladi. Endi arra tekkanda xotin “dod!” deb qichqirib yubordi. Shunda xotinning ogʻzidan mushtday laxta qon otilib chiqib ketdi. Ahmadjon arrani tashlab yugurib borib, qonni oyogʻi bilan tepkilab, ezib tashladi. Qaytib kelib, Sohibjonga aytdi:

— Aka! Men kechasi xotiningizning betiga dokani qoʻyib artayotganimda shu qonni olib tashlamoqchi boʻlgan edim. Siz yoʻl bermagan edingiz. Mana endi xotiningiz zarardan musaffo boʻldi. Xotiningiz va bu mol-dunyolar sizga boʻlsin. Siz bu narsalarni ota-onangizga olib borib, ularni rozi qiling. Mendan rozi boʻling. Men bir vaqtlar siz toʻrdan chiqarib, ozod qilib yuborgan baliq boʻlaman, — deb akasini quchoqlab bir oʻpdi-da, “Xayr endi!” deb choʻlp etib oʻzini suvga tashlab, gʻoyib boʻlib ketdi.

Sohibjon baliq tushgan suvning betidan jimillagan halqa-halqa toʻlqinlar yoyilib, bilinmay ketguncha koʻzini uzolmay turib qoldi. Keyin suvdan koʻzini oldi. Baliqning qilgan yaxshiliklaridan xursand boʻlib, undan ajralganiga afsuslanib, xotini bilan qishloqqa kirib bordi. Borsa ota-onasi Sohibjon uchun qon yigʻlab, bagʻrini zaxga berib yotishgan ekan. Sohibjon kirib borgach, ikkalasining koʻzlari yalt etib ochilib, oʻgʻillarini quchoqlab, oʻpib qaytadan dunyoga kelganday boʻlishdi. Sohibjon boʻlib oʻtgan hamma voqeani gapirib berdi, mana bu keliningiz, mana bu mol-dunyo esa sizlarga olib kelgan sovgʻalarim, — dedi.

Chol bilan kampir yugurib borishib, kelinlarini quchoqlab oʻpishdi. Qayerga oʻtkazishni bilmay shoshilishdi. Ota-ona oʻgʻil va kelin bilan topishib, rohatda kun oʻtkazib, hammalari murod-maqsadiga yetishdi.