Sherzod va Gulshod

Oʻtgan zamonda bir shaharda Hurshod degan podshoh oʻtgan ekan. Oʻnta xotin olgan ekan-u, lekin hech farzand koʻrmagan ekan. Hurshod farzand koʻrish uchun yana bir marta uylanishni ixtiyor qilibdi. Shahar ulamolarini chaqirib, shu toʻgʻrida maslahat qilibdi. Ulamolar ham podshohning soʻzini maʼqullab fotiha beribdi. Qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib uylanibdi. Ikki oydan keyin oqsoch podshoh oldiga kelib, xotini homilador boʻlganligini aytibdi. Hurshod xursand boʻlganidan oqsochga bir hovuch tilla berib joʻnatibdi. Podshoh vazirlari va saroy ahllarini chaqirib, tugʻilajak farzand sharafiga uch kecha-yu uch kunduz toʻy-tomosha, uloq beribdi. Kunlardan bir kuni lashkarlarini olib ovga ketibdi. Ov qilib yurganda toʻqaydan bir sher chiqibdi. Hurshod sherni koʻrib lashkarlariga:

— Baxtimizga ovimiz oʻngidan keldi. Hammangiz kamand tashlab shu sherni tiriklayin tutinglar. Kimda-kim shu sherni ushlay olmay, oldidan oʻtkazib qochirib yuborsa, jazolayman, — debdi.

Podshohning oʻzi ham lashkarlari qatorida turib kamandning bir uchini ushlabdi. Lashkarlar kamand tutib sherni oʻrtaga olibdilar. Bechora sher oʻrtada nima qilishini bilmay, jon talvasasida yugurib yurib, kamandning bir uchini ushlab turgan Hurshod podshohni bir urib agʻdarib, qochib ketibdi. Askarlariga: “Agar qochirsangiz jazolayman” degan Hurshod podshoh nima qilishini bilmay gʻazab bilan otiga minib, sherni quvlab ketibdi. Lashkarlari bir qancha vaqt kutib, podshoh qaytib kelmagandan keyin orqasidan qidirib ketibdilar. Bir qancha yoʻl yurib, bir togʻlik joyda toʻxtab, gʻorning ogʻzida bir narsaning qimirlaganini koʻrishibdi. Ot choptirib gʻorga borib qarasalar, Hurshod podshoh bir sher bilan olishib yotgan emish. Sher lashkarlarning kelayotganini koʻrib gʻor ichiga kirib ketibdi. Lashkarlar podshoh yoniga kelib qarasalar, shohning badanlari tirnalgan, oʻzi holdan ketib yotibdi. Lashkarlari Hurshodni shaharga olib kelibdi. Podshohning holi ogʻirlashib vazir ulamolarini chaqirib: “Men endi dunyodan oʻtayotibman. Qarigan chogʻimda xudo menga farzand bergan edi. Falokat mening hayotimni barbod qilib, shu quvonchli kunni koʻra olmay ketyapman. Mamlakat, toj-u taxtimni vaqtincha oʻng qoʻl vazirim Nodirbekka topshiraman. Ey doʻstlarim, farzandim dunyoga kelgandan keyin yaxshi tarbiya qilinglar. Balogʻatga yetgandan keyin oʻgʻil boʻlsa oʻrnimga shoh qilinglar, qiz boʻlsa malika boʻlsin. Xotinimni oʻksitmanglar”, deb vasiyat qilib jon beribdi.

Kunlar, oylar oʻtib Malikaning tugʻish vaqti yaqinlashib qolibdi. Toj-u taxtga ega boʻlgan Nodirbekning koʻngliga qora niyat tushibdi. Unga kayf-u safolar, toj-u taxtlar qoʻlidan ketayotgandek boʻlib koʻrinibdi. Vazirini chaqirib:

— Ey vazir, marhum shohimiz xotinining oy kuni yaqinlashibdi. Tugʻilgan bola balogʻatga yetgandan keyin albatta bu taxt-u baxtlar sen bilan mening qoʻlimdan ketadi. Qanday boʻlsa ham bir ilojini qilib xotinni yoʻqotish lozim, — debdi. Nodirbekning qora maqsadlariga vazir ham qoʻshilib Hurshod podshohning homilador xotinini yoʻqotish chorasiga kirishibdilar.

Vazir zindonga borib mahbuslarga:

— Ikki kundan keyin oʻrmonzorga borasiz. U yerga bir xotinni olib borishadi. Shu xotinni oʻldirsangiz zindondan ozod boʻlasiz, — debdi.

Mahbuslar rozi boʻlibdi. Ikki kundan keyin mahbuslarni zindondan olib chiqib, qoʻllariga pichoq berib oʻrmonga yuborishibdi. Makkor vazir xotinning yoniga kiribdi, hol-ahvol soʻragandan soʻng:

— Bugun sizni bir sayohat qildirib kelmoqchimiz. Marhum shohimiz sizni tez-tez sayohat qildirib turishni vasiyat qilgan edi. Agar qarshilik qilmasangiz bir tomosha qildirsak, — debdi. Xotin juda xursand boʻlib, aravaga chiqib oʻtiribdi. Vazir xotinni oʻrmonzorga olib borib: “Shu yerda biroz damingizni olib turing, men bir ov qilib kelay” deb uni yolgʻiz qoldirib ketibdi. Shu vaqt mahbuslarning baʼzilari xotinni oʻldirishga botinmay, achinib chetlashibdi. Bir nechasi vazirdan qoʻrqib xotinni pichoqlabdi. Xotinning dod-voyiga qaramay qornini yoribdi. Vazir kelib xotinning oʻlganiga xursand boʻlib, mahbuslarning hammasini ozod qilibdi.

Mahbuslardan biri daraxt orqasiga berkinib olgan ekan. Hamma ketgandan keyin qip-qizil qonga belanib yotgan xotin oldiga kelib qarasa, xotinning yonida bir bola yigʻlab yotibdi. Mahbus bolani onasiga emizdiribdi. Bola yigʻidan toʻxtab onasi bagʻrida uxlab qolibdi. Mahbus Nodirbekning zulmini koʻrib xotinga qattiq achinibdi. Boʻlgan voqeani tasvirlab bir qogʻozga yozibdi. Bir lattaga oʻrab, bolaning boʻyniga taqib ketibdi. Mahbus ketishi bilan oʻrmondan bir sher chiqib kelibdi. Qonga belanib yotgan xotin yoniga kelibdi-da, bolani tumshugʻi bilan itarib yuborib xotinni yeya boshlabdi. Yana orqasidan bir sher chiqib kelib qarasa, xotinning yonida bir bola yotibdi. Bu ona sher bolani oʻz bolalari yoniga olib boribdi. Urgʻochi sher oʻz bolalarini qanday boqqan boʻlsa, bu bolani ham shunday yaxshi tarbiyalabdi. Bola katta boʻlib yura boshlabdi. Bir kuni sher bolani yelkasiga mindirib yurganda bir toʻda karvonlar uchrabdi. Karvonlar sher ustidagi odam bolasini koʻrib hayron qolib, sherni tutmoqchi boʻlishibdi. Karvonlar kamand tashlab sherni oʻrtaga olib bolani olmoqchi boʻlishibdi. Bola qoʻrqib sherga chirmashibdi. Sher ham bolani berishni istamay olishibdi. Axiri karvonlar sherni bogʻlab, bolani ajratib olishibdi. Bolani oʻz boshliqlari Saidkarvonga olib kelib berishibdi. Saidkarvon bolaning boʻynidagi xatni oʻqib, boʻlgan voqeani anglabdi. Bu sirni hech kimga aytmabdi.

Shu kundan boshlab bolani Sherzod deb atabdilar. Said Sherzodni farzand qilib olib, shaharga kelibdi. Sherzod Saidkarvonning oilasida yaxshi tarbiyalanib yetti yoshga toʻlibdi. Toʻrt yil oʻqib oq-qorani taniydigan boʻlibdi. Sevib oʻynaydigan oʻyini qilichbozlik, urush oʻyini boʻlibdi. Saidkarvon oʻgʻliga jang qilish hunarini oʻrgatibdi. Sherzod katta boʻlgandan keyin shu shaharning nomi chiqqan qahramonlari qatoriga kiribdi. Hatto oʻrgatgan ustozlari ham Sherzodning hunarini koʻrib qoyil qolibdi. Bir kuni shu shahar podshohi Saidkarvon bilan Sherzodni oʻz saroyiga chaqiribdi. Podshoh ularni yaxshi qabul qilib, Sherzodni oʻziga lashkarboshi qilmoqchi boʻlganligini aytibdi. Bu taklifni Sherzod ham qabul qilibdi. Shu bilan Sherzod lashkarboshi boʻlib yaxshi xizmat qila boshlabdi. Kunlardan bir kuni Sherzod oʻz lashkarlari bilan ovga chiqibdi. Ov qilib yurganda oʻrmonzordan bir sher chiqib bular tomon kela boshlabdi. Sherzod sher bilan yolgʻiz oʻzi olishmoqchi boʻlib, qilichini yalangʻochlab sher tomonga yuribdi. Sher ham pisand qilmay yaqinlashib kelaveribdi. Ikkovi bir-biriga yaqin kelib olisha boshlabdi. Sherzod qilichi bilan sherni ikkiga boʻlib tashlabdi. Qarasa, oldidan yana bir sher yerga surkalib, boshini tebratib kela beribdi. Sherzod buni koʻrib hayron boʻlibdi. Urgʻochi sher hech qanday hujum qilmasdan koʻzidan yoshini toʻkib yerga surkala-surkala kelibdi. Sherzod ham qoʻlidagi qilichini qiniga solib yolgʻiz oʻzi sherning oldiga boribdi. Sher ham Sherzod yoniga kelib kiftini oyogʻiga surkay boshlabdi. Sherzod oʻzining yoshligida sher ustida yurganini eslab, sherning nima demoqchi boʻlganini fahmlab, sherning ustiga chiqib olibdi. Sher xursand boʻlib maydonni bir aylanib chiqibdi. Sherzod ham ovidan xursand boʻlib, sherni oʻzi bilan birga shaharga olib ketibdi. Saidkarvon oʻgʻlining bu ishini koʻrib juda xursand boʻlibdi. Saidkarvon hamma lashkarlarini oʻz oldiga chaqiribdi. Sherzod ham kelibdi. Saidkarvon hammaning oldida Sherzodning sarguzashtini gapirib beribdi. Soʻzining oxirida “Mana shu sher seni boqib oʻstirgan onang boʻladi. Biz seni shu sherdan olib ketgan edik. Shuning uchun seni Sherzod deb atagandik”, deb Sherzodning bolalik vaqtida boʻyniga osib qoʻyilgan xatni uning qoʻliga beribdi. Sherzod xatni oʻqigandan keyin, oʻrnidan turib, ona sherni quchoqlab yigʻlabdi. Keyin otasi Saidkarvonni quchoqlab rahmat aytibdi. Sher ham Sherzodning yuziga yuzini surkab erkalanibdi.

Sherning bunday qilishi “Oʻgʻlim, nega onangni oʻldirganlardan oʻchingni olmaysan?”, degandek boʻlibdi.

Sherzod kechasi uxlab tush koʻribdi. Tushida oʻz onasi Sherzodga qarab “Bolam, bergan sutimga rozi emasman”, debdi.

Sherzod choʻchib uygʻonibdi. Irgʻib oʻrnidan turib podshohning roziligi bilan askarlarini toʻplabdi. Askarlarga bosh boʻlib Nodirbekka qarshi yurish qilibdi. Bir necha kun yoʻl yurib shaharga kelibdi. Nodirshoh Sherzodga elchi yuboribdi. Sherzod kelgan elchiga:

— Nodirshoh yaxshilik bilan toj-u taxtini topshirsin, boʻlmasa jang qilib taxtini olaman, — debdi.

— Elchi Nodirshohga Sherzodning maqsadini kelib aytibdi. Nodirshoh askarlarini toʻplab jang boshlabdi. Uzoq vaqt jang boʻlibdi.

Oxiri Sherzod Nodirshohni asir olibdi. Sherzod Nodirshohning oldiga kelib:

— Umringda gunoh qilganmisan? — debdi. Nodirshoh Sherzodning gapiga hayron boʻlibdi. Sherzod yana:

— Mening onamni kim oʻldirgan? — debdi. Nodirshoh indamabdi.

Shunda Sherzod choʻntagidan xatni olib otasi Saidkarvonga berib:

— Shu xatni xalq oldida oʻqib bering, — debdi. Saidkarvon xatni oʻqib beribdi, undan keyin xalq Nodirshohga qarshi talpinibdi. Nodirshoh Sherzodning oyogʻiga yiqilib, gunohini kechirishni soʻrabdi.

Sherzod:

— Men bugun onamni rozi qilmoqchiman, sendan oʻchimni olaman, — deb Nodirni jallodga topshiribdi. Otasi Saidkarvonni shu shaharga podshoh qilib qoʻyibdi. Oʻzi Saidkarvon shahriga — ona sher oldiga ketibdi.

Sherzodning gʻayrati, botirligi boshqa mamlakatlarga ham yoyilibdi. Hatto boshqa shahar podshohlari Sherzodni oʻzlariga kuyov qilmoqchi boʻlib elchi yuboribdi. Kunlardan bir kuni Sherzodning eng yaqin oʻrtogʻi Battalgʻozi degan bir shohning Gulshod degan qizini maqtabdi. Sherzod buni eshitishi bilan gʻoyibona oshiq boʻlibdi. Sherzod Battalgʻozining qizini soʻrab elchi yuborish toʻgʻrisida podshoh bilan maslahatlashibdi. Podshoh:

— Battalgʻozi juda kuchli podshoh. Sening sevging orqasida boshimizga koʻp falokatlar kelishi mumkin. Hatto koʻp shaharlardan elchilar kelganda ularning boshini kesish, jang qilish bilan javob bergan. Uning bilan baravar kelish qiyin, — debdi. Sherzod podshohga yalinib, jang boʻlgan vaqtda ham oʻzining gʻolib kelishiga inontiribdi. Shoh noiloj rozi boʻlibdi. Gulshodni soʻrab Battalgʻoziga elchi yuboribdi. Battalgʻozi kelgan elchilarning hammasini oʻldiribdi. Bu ishga shoh bilan Sherzodning gʻazabi kelib, Battalshohga “Yaxshilik bilan qizing Gulshodni ber, agar bermasang, jang qilib olamiz”, deb xat yozibdilar. Battalgʻozi xatni olib javob xat yozibdi. Xatda: ”Mening hayvon tarbiyasini olgan odamga beradigan qizim yoʻq. Jang qilishga tayyorman”, debdi.

Sherzod lashkarlarini toʻplab, ona sher bilan birga Battalgʻozining jang maydoniga boribdi. Sherzod sher va lashkarlarini qoldirib, otiga minib qalʼa yaqiniga kelibdi. Devor yoqalab borayotganida qalʼa ichidagi baland arkka koʻzi tushibdi. Ark juda chiroyli bezalgan, atrofida gullar oʻsib yotardi. Gulshod ham Sherzodning taʼrifini eshitibdi. Otasining zolimligidan nohaq nobud boʻlib ketgan yigitlarga, shu qatorda Sherzodning nobud boʻlib ketishiga achinibdi. Qanday boʻlsa ham Sherzodni koʻrishni orzu qilib, kechasi bilan uxlamay oʻtirgan ekan, sekin joyidan turib, sochlarini orqasiga tashlab, arkning sanoqsiz zinalaridan tushayotib, devor yonida ot ustida turgan Sherzodni koʻribdi. Sherzod ham Gulshodni koʻrib nima deyishini bilmay, unga qarab kulibdi. Gulshod pastga tushib devor yoniga kelibdi-da, bir chiroyli gulni uzib Sherzodga tashlabdi. Sherzod ham devor yoniga kelib, oʻzining unga oshiq boʻlib qolganligini, ismi Sherzod ekanligini aytibdi. Gulshod jangda Sherzodga yordam berishini vaʼda qilibdi.

Ertasi kuni tong yorishi bilan jang boshlanibdi. Bir qancha janglardan keyin Sherzod askarlari yengila boshlabdi. Shunda Sherzod birdan sherni qoʻyib yuboribdi. Sher orqasidan askarlari bilan Sherzod ham jang maydoniga kiribdi. Sherzod ot ustida turib toʻrt tomondan kelganni chopib tashlayveribdi. Sher esa naʼra tortib duch kelganni boʻgʻib tashlabdi. Shu payt Sherzod arkda tomosha qilib turgan Gulshodni koʻrib qoʻlini koʻtaribdi. Gulshod bir piyola sharbat olib tushib, Sherzodga beribdi. Sherzod sharbatni ichishi bilan gʻayratiga gʻayrat qoʻshilib, dushmanga omon bermay haydabdi. Oxiri Battalgʻozi yengilib taslim boʻlibdi. Xalq Sherzodni podshoh qilib koʻtaribdi. Sherzodning yengganini Saidkarvon eshitib kelibdi. Sherzod bir necha kun toʻy-tomosha qilib, Gulshodni olibdi. Shu bilan murod-maqsadiga yetibdi.