Saxiy bilan baxil

Kunlardan bir kuni baxil bilan saxiy sahroda sayohat qilib yurishgan ekan. Baxil suv solgan meshining ogʻzini hech ochmabdi, oziq-ovqat solgan xaltasini yechmabdi. Saxiyning suvini ichib, nonini yeb yuraveribdi.

Bir kuni saxiyning suvi ham, noni ham sob boʻlibdi. Ular charchab, quruq bir choʻlda dam olgani oʻtirishibdi. Baxil oʻz meshidan piyolaga suv quyib ichibdi, xaltasidan non olib yebdi. Ochlik va tashnalikdan holsizlangan saxiy:

— Doʻstim, menga ham ber, — debdi. Baxil nafrat bilan:

— Men sening holingga tushishni istamayman, — debdi. U tuyaga minib, oʻz yoʻldoshini choʻlda yolgʻiz tashlab ketibdi.

Saxiyning yoʻl yurishga madori qolmabdi. U ochligi va tashnaligini qondirish uchun koʻkarib turgan bir oʻtni ogʻziga solib chaynabdi. Bu oʻtning ajoyib xosiyati bor ekan, saxiy hamma giyoh va jonivorlarning tilini tushunadigan boʻlibdi.

Kech kirib qolganida u qum ustiga yotibdi, lekin och va tashna boʻlganidan koʻziga uyqu kelmabdi. Qorongʻi tushganda ikkita toshbaqa oʻrmalab kelibdi.

— Qizigʻi shuki, bu ahmoq tashnalikdan oʻlayapti, yarim soat yoʻl yursa, quduqqa yetadi, — debdi bir toshbaqa.

— Men ham shunga hayronman, — debdi yosh toshbaqa, — ahmoq ochidan oʻlay deyapti, boʻlmasa quduqning yonidagi oʻtovda bir koʻchmanchi turadi, suti ham, goʻshti ham bor, oʻsha yerga borsa boʻlardi.

Saxiy oʻz qulogʻiga ishonmay, sekin-sekin oʻsha tomonga qarab tuyada yoʻlga tushibdi. Quduqni topib, toʻyguncha suv ichib, mehmondoʻst koʻchmanchining uyida ovkat yebdi.

Erta bilan saxiy koʻchmanchidan oziq-ovqat sotib olibdi. Shu yerda u baxil bilan yana uchrashib qolibdi. Baxil yana u bilan birga ketaveribdi.

Saxiy koʻchmanchidan olgan goʻsht haqini toʻlayotganida baxil uning hamyoni katta ekanligini sezib qolib, niyati buzilgan ekan. Ular bir qishloqqa yetibdilar. Saxiy uyquga ketganida baxil bildirmay uning hamyonini va tuyasini oʻgʻirlab, qochib ketibdi.

Saxiy juda qaygʻuribdi. Noiloj, oʻziga bir tayoq kesib olib, uni hassa qilib yoʻlga tushibdi. Ketaturib, devor ustida oʻtirgan ikkita zagʻizgʻonning gaplarini eshitib qolibdi:

— Sen oʻz uyangga qayerdan oltin tangalar tashib kelasan? — deb soʻrabdi bir zagʻizgʻon yonidagi sherigidan.

— Manavi baland terakning tagida koʻr sichqon turadi, — debdi ikkinchi zagʻizgʻon, — u yetti podshoning xazinasini topibdi. Koʻr sichqonning oyogʻi ostidan tangalarni oʻgʻirlab qochaman, u esa koʻrmaydi.

Saxiy terakning tagini qazib, yetti podshoning xazinasini topibdi. Shaharga yetib kelib, karvonsaroyda toʻxtabdi. Saxiy oʻz odatiga koʻra pulni ayamabdi, kambagʻallarga yordam berib, ularni xursand qilibdi.

Baxil saxiyning boyib ketganini va gadoylarga ayamay sadaqa berayotganini koʻrib, hasadi kelibdi, alamiga chidayolmay, uyqusi qochibdi. Podshoga borib:

— Podsho hazratlari, sizning shahringizdagi karvonsaroyga bir qaroqchi kelib tushdi. Uni qamashga amr qiling, — debdi.

Podshoning posbonlari karvonsaroyga kelib, saxiyni qamab, pullarini tortib olishibdi va oʻzini podsho huzuriga keltiribdilar.

— Sen qaroqchisan,— deb baqiribdi podsho, — ertaga seni dorga ostiraman.

Saxiy oʻzining kimligini va nima voqealar boʻlganini soʻzlabdi, lekin podsho uning gapiga quloq solishni istamabdi. Pullarni xazina foydasiga olibdi. Baxilni haydab yuboribdi, saxiyni zindonga soldiribdi.

Saxiy qorongʻi zindonda qaygʻurib oʻtirib, «Bu balo boshimga qaydan keldi?» deb oʻylabdi. Shu paytda teshikdan ikkita sichqon chiqib, bir-birlari bilan soʻzlasha boshlashibdi:

— Podshoning qizi koʻr boʻlib qoldi. Shunday chiroyli qizga kishi achinadi, — debdi bir sichqon.

— Kimki malikaning koʻzini davolasa, podsho uning boshidan tilla quyadi, — debdi ikkinchisi.

— Tfu, odamlar ahmoq, — debdi birinchi sichqon, — uni davolash oson. Choʻlda kal Abdulla degan odam qoʻy boqib yuradi. Suruvning ichida qoʻtir echki bor. Oʻsha echkining soqolidan ikki tola olib yondirib, kulini malikaning koʻziga bossa ochiladi.

Sichqonlar ketgandan keyin, saxiy eshikni qattiq taqillatib:

— Men hakimman, men tabibman, ochinglar, — deb qichqira boshlabdi. Uzoq qichqirsa ham zindonchilar uning gapiga quloq solishmabdi. Nihoyat, zindonchilardan biri podshoning huzuriga kelib tiz choʻkib:

— Zindondagilardan biri, «Men hakimman, men tabibman» deb qichqiryapti, — debdi.

— Tez bu yerga olib kelinglar, — debdi podsho. Saxiyni podshoning huzuriga boshlab kelibdilar.

— Ha, sen edingmi, qaroqchi?—debdi podsho, — nima deb qichqiryapsan? Bari bir kuning bitgan.

— Men qaroqchi emasman, — debdi saxiy, — men ulugʻ tabibman. Men bir zumda qizingizning koʻzini tuzataman.

Podsho uning soʻziga ishonmabdi, lekin posbonlarga uni choʻlga boshlab borishni buyuribdi. Choʻlda kal Abdulla qoʻy boqib yurgan ekan. U qoʻtir echkining soqolidan yarmini yulib olib, sichqonlarning aytganini qilib, malikaning koʻzini tuzatibdi.

Malika koʻzini ochibdi, podsho behad xursand boʻlib, saxiyga koʻp oltin inʼom qilibdi, oʻz ustidagi choponini beribdi.

Saxiy ogʻir qopdagi oltinlarni koʻtarib, yangi ipak toʻnini kiyib saroydan chiqqanida baxil uning oldiga kelib taʼzim qilibdi.

— Nima deysan? — deb soʻrabdi saxiy.

— Nima sababdan sening omading keladi-yu, mening boshimga falokatlar tushaveradi. Shuni menga tushuntir. Men seni och va tashna holda choʻlda tashlab ketdim, bir soat oʻtmasdan sen quduqni topib, koʻchmanchining uyida mehmon boʻlding. Men seni tunab ketdim, bir kun oʻtmay sen yana boyib ketding. Mening chaquvim bilan seni qamadilar, bor-yoʻgʻingni tortib olishdi, oʻzingni zindonga soldilar. Bir kun oʻtmasdan sen yana boyib ketding. Men-chi? Meni esa saroydan haydab chiqardilar.

Saxiy baxildan koʻp yomonliklar koʻrgani uchun unga qaragisi ham kelmabdi, lekin oʻzining saxiylik tabiati gʻolib kelib, ajoyib xosiyatga ega boʻlgan oʻt toʻgʻrisida gapirib beribdi.

— Oʻsha oʻtni yeb, jonivorlarning gapiga quloq sol. Dunyodagi sirlardan xabardor boʻlasan, — debdi.

Baxil shoshib-pishib, hatto saxiyga rahmat ham aytmasdan, tuyaga minib, sahroga joʻnabdi.

Oʻsha oʻtni yeb, jonivorlar tilini tushunadigan boʻlibdi.

Toshbaqa, zagʻizgʻon, sichqonga oʻxshagan mayda-chuyda jonivorlarning gapiga quloq solib yuramanmi,— debdi u oʻz-oʻziga, — kichik jonivorlar kichik sirlarni biladi. Katta jonivorlar katta sirlarni biladi.

Sahroda tentirab yurib, bir gʻordan kechqurun arslon, yoʻlbars, boʻri va tulki chiqqanini koʻribdi.

— Ana shularning gapiga quloq solish kerak, — debdi.

Baxil qoʻrqoq ekan, lekin ochkoʻzligi qoʻrqoqligidan ustun kelibdi va u yirtqich hayvonlarning gʻoriga kirib yotibdi.

— Bu yerdan odam isi keladi, — debdi arslon.

— Ha, bu yerda allakim borga oʻxshaydi, — debdi yoʻlbars.

— Bu yerda odam bor, — deb uv tortibdi boʻri. — U bizning tungi ovqatimizga oʻz oyogʻi bilan kelibdi!

Jonivorlar baxilga hujum qilib, uni yeb qoʻyishibdi.