Savdogar bilan podachi

Bor ekan-da, yoʻq ekan. och ekan-da, toʻq ekan, bir savdogar bor ekan. U har yili ikki marta qalʼaga borib kelar ekan. Oʻzi koʻp katta savdogar ekan, qirq savdogarga bosh ekan. Kunlardan bir kun savdogar: «Bu kun qalʼaga joʻnaymiz», deb boshqa savdogarlarga xabar qilibdi. Oʻzi sakson tuyaga mol yuklabdi. Shu orada qirq savdogar ham tayyor boʻlib kelibdi. Qirq kecha-yu qirq kunduz yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yuribdi. Bir choʻl-biyobonga yetibdi. Savdogarlar:

— Ey, karvonboshi, shu yerda bir dam olsak, tuyalarimiz yozilib oʻtlab-suvlab olsa, — debdilar. Karvonboshi:

— Koʻp yaxshi boʻladi, — debdi. Ular yuklarini tushirib, choʻlga tuyalarini qoʻyib yuborishibdi. Koʻklam kunlari ekan, choʻl bahor yomgʻiri bilan maysazorga aylangan ekan. Tuyalar buloqdan suv ichibdi. Savdogarlar osh-suv qilib, yeb-ichib oʻzlari ham koʻp kayf qilishibdi. Ular chuvillashib, hangoma qilib oʻtirishgan ekan, koʻzlariga koʻrim yerdan bir lochiq koʻrinibdi. Toʻrt-besh savdogar maslahat qilib:

— Bu yerda elat bor ekan, borib koʻraylik, bular qanday el ekan, bilaylik, — debdilar.

Toʻrt-besh savdogar lochiqqa borib mehmon boʻlibdilar. U yoqdan bu yoqdan gaplashib oʻtirib lochiqning egasi podachi ekanini bilishibdi. Podachining qizi bilan kampiri uyda ekan. Kampir bularga osh-suv qilibdi. Soʻngra podachining qizi kelib enasiga:

— Ena, yakta! — deb ketibdi. Yana bir maydon oʻtgandan keyii kelib: «Ena, duta!» deb ketibdi. Tagʻin bir maydondan keyin kelib: «Ena, seta», debdi… Savdogar ikki choynak choy ichguncha: «Hafta», debdi. Savdogar:

— Ena, bu qizingiz nima dedi? — deb soʻrabdi. Kampir:

— Ey, aylanayin chirogʻlarim, bizlarning nimamizni soʻraysiz, bizlar bu choʻlda charx yigirib kun koʻramiz-da, qizim boyatdan beri yetti iylik ip yigirdim, deb ketdi, — debdi.

Karvonboshi koʻnglida «bu qiz ikki choynak choy ichguncha yetti iylik ip yigirdi. Buning turmushi xazina ekan», deb oʻylabdi. Soʻngra kampirdan soʻrabdi.

— Ena, qizingizning boshi boʻshmi?

— Aylanayin, qizimning boshi boʻsh, — debdi kampir. Savdogar, qizni bersa har qanday qilib olmoq kerak, qoʻshxonaga borib bunga bir sovchi yuborayin, deb oʻylab qoʻyibdi. Savdogarlar podachining uyidan qoʻshxonaga qaytib kelibdi. Soʻngra karvonboshi savdogarlardan koʻngli tortganlarni bir yerga toʻplab:

— Ey qarindoshlarim, menga bir maslahat beringlar, men shu podachining qiziga sovchi yuborayin deyman, sizlar nima deysizlar? — deb soʻrabdi. Ular:

— Bizlarga maslahat solsangiz hozircha indamay turing, biz qalʼaga borib, bu mollarni sotib, boshqa mol olib, tuyalarga yuklab qaytib kelamiz, undan keyin sovchi qoʻysangiz, qoʻying! — debdilar. Bu maslahat karvonboshiga maʼqul tushib:

— Tuyalaringni yigʻib, yuklarni ortinglar, joʻnay-miz, — debdi.

Savdogarlar tuyalarni yigʻib, yuklarini ortib karvonboshiga «tayyor boʻldik», deyishibdi. Qirq kecha-yu, qirq kunduz yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, qalʼaga yetishibdi. Karvonlar bozorga tushib, mollarini sotib, boshqa mollarni olib, tuyalariga yuklab, qalʼadan chiqib joʻnashibdi. Qirq kecha-yu, qirq kukduz yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib yana qalʼaga kelishibdi. Toʻxtagan choʻlga tushib, tuyalarini oʻtga qoʻyib, oʻzlari osh-suv qilib, yeb-ichib oʻtira beribdilar, didiga yoqqan savdogarlarni chaqirib:

— Endi boraman, — debdi.

Qirqinboy sovchilikning bordi-keldisini gaplashib, podachinikiga boribdi. Podachining oʻzi poda boqib yurgan ekan. Uyda podachining xotini bilan qizi oʻtirgan ekan. Darrov bir bolani yuborib podachini aytdirib kelibdi. Podachi Qirqin bilan koʻrishib, oʻtiribdi. Qirqinboy:

— Bobo, bizdan yoʻl soʻrang: «Yoʻl boʻlsin» deng, — debdi. Podachi:

— Ha, oʻgʻlim, yoʻl boʻlsin, xush kelibsiz, — debdi. Qirqinboy:

— Yoʻl, yoʻl boʻlsa, ol boʻlsin. Biz sizga sovchilikka keldik. Karvonboshi siz bilan tomir boʻlmoqni havas qilib, mana bu qizingizni oʻziga teng koʻribdi, — debdi.

— Ha bolam, karvonboshi bizni oʻziga teng koʻrgan boʻlsa, biz ham jonimiz bilan teng koʻrdik, — debdi.

— Bobo, teng koʻrgan boʻlsangiz endi, qizingizning qalimini ayting, — debdi.

— Bolam, otingiz nima?

— Ey bobo, otim Qirqinboy:

— Ey bolam, otingiz Qirqinboy boʻlsa, qirqta qizil norni yuki bilan bersin, toʻy-qoʻyini karvonboshining oʻzi biladi, — debdi. Qirqinboy:

— Men borib karvonboshiga aytayin, — deb, — Karvon aka, podachining qizini sizga bitirdim, — debdi.

— Qandayga bitirding? — debdi karvonboshi. Qirqin aytibdi:

— Qirq qizil nor, ustida yuki bilan, toʻyini, qoʻyini oʻzi biladi, deb yubordi, — debdi.

Karvonboshi:

— Bu tuyalardan qirqini sanab, yuki bilan olib borib beringlar! — debdi

Karvonboshi toʻyning qoʻyini, moyini, guruchini toʻgʻrilab, ularni ham savdogarlardan berib yuboribdi. Soʻngra toʻyni qilib karvonboshi podachining qizini olib joʻnabdi. Necha kecha, necha kunduz yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yuribdi. Karvon oʻz yurtiga qaytib kelibdi, savdogarlarning har qaysisi oʻz hovlisiga kiribdi, joy-joyiga qaror topibdi. Karvonboshi oʻziga qarashli kal-koʻrini yigʻib, podachining qiziga oʻn kecha-kunduz toʻy-tomosha beribdi. Karvonboshi podachining qizi bilan oʻynab-kulib yura beribdi. Kunlardan bir kun karvonboshi: «Men bu podachining qizini koʻp pul, mol berib oldim. Charxini koʻrib oldim. Boʻlmasa menga bir durust odamning qizi ham tegar edi», deb oʻylabdi. Bozordan oʻttiz botmon gʻoʻza sotib olib, hovlisiga olib kelib gʻallaxonaga bosib qoʻyibdi va xotiniga aytibdi:

— Ey xotin, men endi tuyalarga mol yuklab qalʼaga ketaman, olti oydan keyin qaytib kelaman, men kelguncha mana bu gʻallaxonadagi gʻoʻzani yigirib, kalava qilib, tagʻin gʻallaxonaga bosib qoʻyasan, — deb karvonboshi navkarlarini olib, mollarini yuklab joʻnab keta beribdi.

Endi ikki ogʻiz soʻzni savdogarning xotini — podachining qizidan eshiting:

Podachining qizi savdogarni joʻnatib na gʻoʻza chuvibdi, na paxta savabdi va na charx yigiribdi. Oʻynab yura beribdi. Kundan kun, oydan oy oʻtibdi, savdogarning kelar vaqtiga bir oy, bir yarim oy qolganda podachining qizi: «Endi savdogarning kelar vaqti yaqin qoldi, hali bir changal paxta chuviganim yoʻq», deb oʻylab bir etak gʻoʻzani chuvib, charxini, dugini, bulgʻovichini ayvonga chiqarib qoʻyib bir qozon atala qilibdi. Buning odati bir nafas ovqat yemasa turolmas ekan. Oʻzi charx yigirgan vaqtida bir odamga «ogʻzimga ovqat solib oʻtir» demakka uyalib, ikki qoʻlim bilan charx yigirib, tilim bilan yalab oʻtiraman, deb atala qilibdi. Podachining qizi, bu yerda tursin, ikki ogʻiz soʻzni shu yurtning shahzodasidan eshiting.

Kunlardan bir kun shahzodaning tomogʻiga suyak tiqilib qolibdi. Podshoh tabib debdi, takkan debdi, mulla debdi, dori-darmon: xech biridan shifo topmabdi. Endi bolam oʻladigan boʻldi, deb bolasidan umidini uzib qoʻygan ekan. Karvonboshining hovlisi podshohning arkiga qaragan ekan. Savdogarning xotini atalani egnining ikki tomoniga surtib, ayvonga chiqib oʻtirib, bir qoʻliga bulgʻovichni olib, bir qoʻli bilan charxning qulogʻidan ushlab, «ha, dargʻazab savdogar», deb egnining bir tomonidan bir yalab «ha, dargʻazab savdogar», deb ikkinchi tomonidan bir yalab, charxni yigira beribdi. Podshohning oʻgʻli arkda oʻtirgan ekan. U savdogar xotinining charx yigirib, qilib oʻtirgan qiligʻini koʻrib, shavqi kelib, qattiq kulib yuboribdi. Shunda tomogʻidagi tiqilib qolgan suyak birdan otilib chiqib ketibdi.

Shahzodaning koʻzi ochilib, oʻziga kelibdi. Podshoh buni koʻrib quvonib, oʻgʻlidan:

— Bolam, nimaga kulding? — deb soʻrabdi. Shahzoda:

— Arkning toʻgʻrisida bir xotin charx yigirib oʻtirgan ekan, koʻzim tushib, koʻnglimda bir qiziqlik paydo boʻlib, kulib yubordim. Tomogʻimdagi suyak birdan chiqib ketdi-yu. koʻzim charaqlab ochildi, — debdi. Podshoh bir yasovulini chaqirib:

— Charx yigirib oʻtirgan xotinni topib kelinglar, — debdi.

Yasovul surishtirib, savdogarning xotinini tepib, podshoh oldiga olib boribdi. Podshoh savdogarning xotiniga: — Tila tilagingni! —debdi. Savdogarning xotini:

— Nimani tilayman, — debdi. Podshoh:

— Koʻnglingda nima boʻlsa, shuni tila, — debdi. Savdogarning xotini:

— Tilasam, taqsir, mening bir ombor gʻoʻzam bor, shuni yigirtib kalava qildirib bersangiz, tilagim shu, — debdi.

Podshoh darrov fuqaroni chaqirib, har biriga bir pud, yarim pud gʻoʻza ulashib, tarqatib:

— Shu gʻoʻzani olti kunda kalava qilib olib kelinglar, — deb buyruq beribdi.

Gʻoʻzani olib ketganlar kunni kun demay, tunni tun demay yigirib, ip qilib, olib kelib beribdilar. Podshohning xizmatkorlari oʻttiz botmon gʻoʻzani kalava ip qilib savdogarning omboriga taxlab qoʻyibdilar. Shundan ikki-uch kun keyin savdogar kelib qolibdi. Tuyalarini boylab, qalʼadan olib kelgan mollarni qoʻyay deb, omborni ochib qarasa, oʻttiz botmon gʻoʻzaning paxtasi kalava ip boʻlib, bosilib turgan emish. Savdogar xotinidan dimogʻi chogʻ boʻlib, olib kelgan narsalarini omborga qoʻyib, qulflab, ichkariga kirib, xotini bilan koʻrishib-soʻrashib:

— Xurjunda goʻsht bor, olib bir oʻxshatib kulchatoy qil, — debdi.

Xotini goʻshtni olib, bir choynak choyni damlab savdogarning oldiga qoʻyibdi. Suprani yozib, unni elab, xamir qilib, zuvala qilib, taxta-oʻqlogʻi bilan yoyib oʻtirgan ekan, bir qora qoʻngʻiz oʻrmalab supraga chiqib kela beribdi. Savdogarning xotini oʻrnidan turib, haligi qora qoʻngʻizga uch marta taʼzim qilib, uch marta salom beribdi. Savdogar buni koʻrib hayron boʻlib:

— Bu nima qilgan ishing? — deb soʻrabdi. Xotin:

— Ey karvonboshi, buning nimasini soʻraysan, bu mening yolgʻizgina xolam boʻladi, — debdi. Soʻngra savdogar:

— Bu sening xolang boʻlsa, nimaga bunday qora, —debdi. Xotin:

— Aylanayin karvonboshijon, mening qay bir dardimni soʻraysiz, shu yolgʻiz xolam charxni yigira-yigira qora qoʻngʻiz boʻlib, oʻrmalab yuribdi, — deb koʻziga yosh olibdi. Karvon oʻylab turib:

— Charxning foydasi shu boʻlsa, agar sen charx yigirsang senga uch taloq, — debdi. Shu bilan podachining qizi charxdan qutulib, savdogar bilan eri xotin boʻlib, uy-joy qilib murod-maqsadiga yetibdi.