Quyosh yerining pahlavoni

Qadim zamonda bir chol bor ekan, uning oʻn yashar oʻgʻlidan boshqa hech kimi yoʻq ekan. Chol nihoyatda qashshoq, yeyarga ovqati, kiyarga kiyimi yoʻq ekan. U kunlardan bir kuni qoʻshnisi Halimboyning oldiga kelib:

— Boy ota, bizga yordam qiling, oʻgʻlim Rustamjon bilan birga qoʻlimdan kelgan xizmatni ayamayman. Rahm qiling, — deb yigʻlab yuboribdi.

Halimboy chol bilan bolani koʻzdan kechirib:

— Mening koʻchaga tashlab qoʻygan ovqatim yoʻq. Oldin boʻyningdagi qarzingni uz, erta-indin oʻlib ketsang, mening haqim kuyib ketadimi? Oʻgʻlingni hech kim bir tiyinga olmaydi, — debdi.

Chol hayron boʻlib, qaltirab:

— Boy ota, mening sizdan qanday qarzim bor? Menga hech narsa berganingiz yoʻq-ku, — debdi.

Halimboyning koʻzi olayib:

— Gapirma, imonsiz chol! Hali sen tonmoqchimisan, — deb qoʻlida oʻynab turgan qamchisi bilan cholni ura ketibdi. Chol qamchi zarbiga chidayolmay yerga yiqilib, koʻzlaridan tirqirab yosh oqa boshlabdi. Kichkina Rustam voqeaga tushunmay, qoʻrqib, cholni quchoqlab yigʻlabdi. Chol oʻzini biroz tetiklab olib, yalinibdi:

— Menga tushuntiring, yodimdan koʻtarilgan boʻlsa eslating. Sizdan qay vaqtda nima olgan edim? Qanday qarzim bor?

Halimboy cholning koʻkragiga yopishib yotgan Rustamning boʻynidan ushlab bir tomonga otib yuboribdi-da, cholning yoqasidan boʻgʻib:

— Menga qara, imonsiz chol! Xotining oʻlganida yuvgʻuchiga pulni kim berdi? Qabristonga domlalarni kimning ot-aravasida olib bording? Payshanba kunidagi yuz odamga qilingan xudoyi osh-chi? Axir oʻzing ham oʻgʻling bilan kirib osh yeding-ku? — debdi.

Chol qurumsoq boyning surbetlik bilan qilgan tuhmatlaridan gʻazablanibdi. Nima qilsin, turarga darmoni yoʻq, ochlik, qarilik cholni yengibdi. Noiloj yalina boshlabdi:

— Boy ota, axir oʻzingiz “Man xudoyi qilyapman, oʻgʻling bilan kirib osh yeb chiq”, deb aytdingiz-ku. Menga rahm qiling. Oʻgʻlim Rustamjonga azob bermang, — deb turganda, eshikdan boyning yaqin bir doʻsti kirib kelibdi. Halimboy uni koʻrib:

— Mana, bu kishi aytsinlar, — debdi.

Haligi doʻsti:

— Xoʻsh, nima gap ekan. Menda boy otamning qanday soʻzlari bor ekan, — deb hurmat bilan tikilib turibdi, Halimboy unga:

— Doʻstim, bultur shak kunida bizning uyda oʻtkazilgan xudoyining savobi shu cholning xotiniga bagʻishlangan edimi? — debdi. Doʻsti voqeani anglab, aytibdi:

— Albatta, cholning marhuma xotiniga bagʻishlagan edi.

Halimboy cholga qarab:

— Mana, eshitdingmi? Senga rahm qilib, qoʻshnim deb, pul sarf qilib, senga yaxshilik qilsam, sen imonsiz tonib oʻtiribsan, — debdi.

Boyning doʻsti:

— Hay, hay, bunday nomunosib ishni qilma, boy otamga rahmat ayt! Maʼraka uchun boʻlgan xarajatlarni boʻyningga ol, — debdi. Chol yigʻlab:

— Menga yana bunday kulfatlar bormidi! Ota-bola yeyarga bir burda non topa olmay, ochlik balosidan qutula olmay yurganda, shuncha pullarni men qayerdan topib beraman, — debdi va Rustamni bagʻriga bosib:

— Shoʻrlik bolam, men qaridim, yoshimni yashadim, sen endi qanday ahvolga tushasan, — deb yigʻlabdi.

Haligi doʻsti cholga qarab aytibdi:

— Hoy ahmoq, nodon, nega yigʻlaysan? Boy ota hozir ber, deb zoʻrlayotganlari yoʻq-ku? Topganingda berasan-da. Tonmasang bas. Mana, oʻgʻling katta boʻlib qoldi. Bir kun qoʻlidan ish kelganda ishlab topib beradi-da.

Chol bunday uzoq muddat berilganiga hayron boʻlib, nima deyishini bilmasdan “xoʻp” deyishdan boshqa iloj topa olmabdi.

Boyning doʻsti cholga qarab:

— “Xoʻp” deyish bilan ish bitmaydi. Boy otamdan qancha qarzing borligini oʻz qulogʻing bilan eshitib ol, — debdi.

Chol nima deyishini bilmay oxirini kutib sukut qilibdi.

Boyning doʻsti qoʻliga qalam, qogʻoz olib yoza boshlabdi va:

— Boy ota, cholda qancha haqingiz bor? — deb soʻrabdi.

Halimboy “Oʻn besh tilla” — debdi. Chol hayotida bir tillani ham koʻrmagani uchun “Oʻn besh tilla” degan soʻz uni gangitib qoʻyibdi. Doʻsti yozib boʻlib, cholga barmoq bosishni taklif qilibdi. “Xoʻp” deb soʻz bergan chol qogʻozning chetiga barmoq bosibdi. Haligi qoʻshimcha qilib, Rustamning barmogʻini ham bosdirib olibdi:

— Ana endi keta beringlar. Oʻgʻling katta boʻlganda ishlab topib berar, — debdi. Bir burda non tilab kelgan ota-bola Halimboy eshigidan oʻn besh tilla qarzdor boʻlib chiqib ketibdilar.

Chol uyiga borar ekan, eshik oldida qoʻshnisi Siddiq yamoqchini koʻrib, boʻlgan voqeani soʻzlab beribdi va “Kimdan yordam olayin?” deb soʻrabdi. Siddiq yamoqchi voqeadan xabardor boʻlib, gʻazab bilan:

— Tuzoqqa tushibsan, endi foydasi yoʻq. Shahar hokimi laʼnati badbaxt Halimboyning kuyovi boʻladi. Endi taqdirga tan berishdan boshqa chora yoʻq, — debdi.

Chol oʻgʻli Rustamni bagʻriga bosib, ochlik bilan qaygʻurib, boshini yostiqqa qoʻyibdi. Xayol uni har tomonga olib ketar, Rustamning bir burda nonga zor boʻlib yigʻlashi cholni yana hayajonga solar ekan.

Yarim kecha, hamma shirin uyquda, ammo chol hamon oh tortar, bagʻri ezilar ekan. Shu payt uch kishi eshikdan kirib, cholning tepasiga kelibdi. Biri cholni tepib: “Tur, imonsiz!” — debdi. Chol, “kutilmagan mehmon”lardan bunday muomalani koʻrib, hayron qolibdi.

— Mendan nima istaysizlar? — deb soʻrabdi.

Ulardan biri:

— Uyni boʻshat! Bu yerdan hozir chiqib ket! — debdi.

Chol esini yoʻqotib: “Sizlar yanglishgan boʻlsalaring kerak, bu uy mening oʻzimniki”, degan ekan, “mehmonlar”dan ikkinchisi:

— Bizlarni alday olmaysan. Bizlar shahar hokimining odamlarimiz. Sen imonsiz bundan bir yil ilgari bu uyni Halimboyga oʻn besh tillaga sotib, pulini naqd olgansan. Boy ana shu vaqtga qadar “insof” qilib kelsalar, sen tonmoqchi boʻlgansan, — debdi.

Chol xunob boʻlib:

— Sotgan emasman, sotmayman, — desa uchinchisi qoʻlidagi qogʻozni koʻrsatib:

— Sotgan emasman deysanmi? Mana tilxating. Ota-bola barmoq bosgansanlar. Hokimning jahllari chiqib, “Toʻgʻrilikcha chiqsa-chiqsin, qaysarlik qilsa, uydan sudrab chiqib, ota-bolani zindonga tashlanglar”, deb buyruq berdilar, — debdi.

Chol bu hukmni eshitib, es-hushidan ajralib, Rustamni bagʻriga bosib, oʻzi oʻsib katta boʻlgan, yashagan boshpanasidan chiqib ketar ekan, cholning oh-zori va nolasiga Siddiq yamoqchi oilasi bilan uygʻonib ketibdi. Cholning huzuriga chiqib, ahvolini koʻrib, achinib, xayrlashar ekan, yamoqchining xotini “Qayerga borsangiz hamrohingiz boʻlsin” deb, bir dona zogʻora non beribdi. Chol bechora Rustamni opichib togʻ tomonga yoʻl olibdi.

Chol qir oshibdi, soy kechibdi, uzoq yoʻl yuribdi. Hamma yoq jim-jit, har zamonda Rustamning “Qayerga ketayotirmiz” degan savoli jimlikni buzar ekan. Lekin chol bu savolga hech qanday javob qaytarmas ekan. Qaysi tomonga ketayotganini oʻzi ham bilmas ekan. Chol horib-tolib bir archazorga yetibdi. Pastakkina bir archa yonida oʻtirib, unga suyanib koʻzini yumibdi. Chol yuqoriga qarasa, yosh bolasini oldingi ikki oyogʻi orasiga olib, cholga hujum qilmoqchiday tayyorlanib turgan katta ayiqni koʻribdi. Bechora chol shoshib qolibdi. Qochay desa darmoni yoʻq, qutulishning imkoni yoʻq emish. Rustamni bagʻriga bosib, “Umrimiz tugagan ekan”, deb koʻz yoshi toʻkibdi. Rustam oʻzi tomon kelayotgan hayvonni birinchi marta koʻrgani uchun qoʻrqqanidan qichqirib yuboribdi. Chol koʻzlari yumilgan holda Rustamning yigʻisini eshitib, “Ha, bolamdan ajraldim”, deb behush boʻlibdi. Ayiq asta-sekin kelib, cholning bagʻridan Rustamni ajratib olib, bolasiga yetaklatibdi-da, oʻzi cholni koʻtarib, gʻorga kirib ketibdi.

Quyosh chiqibdi. Chol hushiga kelib koʻzini ochsa, bagʻrida bolasi yoʻq emish, jon holatida atrofga qarabdi. Yuqori tomonda Rustamning ayiq bolasi bilan asal yeb turganini koʻribdi. Chol hayron boʻlib, koʻzlariga ishonmabdi: tushimmi, oʻngimmi deb Rustamni chaqiribdi. Rustam anchadan beri soʻzsiz yotgan otasining ovozini eshitib, uning yoniga chopib kelibdi-da:

— Ota, turing, asal yeng, — debdi.

Chol Rustamdan:

— Kim u? — deb soʻrabdi.

— Bu mening oʻrtogʻim. Onasi sizni koʻtarib kelib, bu yerga yotqizib qoʻydi: “Otang uygʻonguncha xalaqit berma, uxlasin. Mening bolam sening oʻrtogʻing boʻladi. Senlar asal yeb turinglar, men qaytib kelaman”, dedi, — debdi Rustam.

Chol Rustamdan eshitgan soʻzlariga goh ishonib, goh ishonmasdan, hayron boʻlib turganida ayiq eshikdan bir dasta non, bir qovoq idishda sut olib kiribdi. Chol ayiqni koʻrishi bilanoq oʻrnidan turib taʼzim qilibdi. Ayiq qoʻlidagi narsalarni yerga qoʻyib, cholga: “Oʻtiring, oʻzingizni koyitmang. Men sizga non, sut keltirdim. Oldin ovqatlanib oling, soʻngra suhbatlashamiz”, — debdi.

Chol bunday hurmatga hayron boʻlib ayiqqa qarabdi. Ayiq:

— Otajon, siz koʻp ajablanmang. Mening bu yerlarda choʻpon doʻstlarim bor. Boylarning, hokimlarning qoʻylarini boqadilar. Non, sutni oʻshalarnikidan keltirdim, — deb ovqatga taklif qilibdi. Chol xoʻrsinib, boshidan kechirganlarini hikoya qilib beribdi. Ayiq cholning soʻzlarini eshitib:

— Otajon, siz meni ham “bolam” deb qabul qiling. Bu ikki goʻdak doʻst boʻlsin. Bizlar ham shu yerda erkin umr kechiraylik, — debdi.

Ular koʻp vaqt birga yashabdilar. Chol togʻdan oʻtin yigʻar ekan.

Ayiq oʻtinni kechasi shaharga yaqin joyga keltirib berar, chol uni sotar, shu taxlit tirikchilik qilishar ekan. Rustam ayiqning bolasi bilan oʻynashib, kurashib oʻsa boshlabdi. Bir kuni choʻponlar Rustamning ayiq bolasi bilan kurashayotganini koʻrib, unga qoyil qolishibdi. Besh-olti yil ichida Rustamning hamma yoqqa dongʻi ketibdi. U bilan bel ushlashadigan odam boʻlmabdi. Choʻponlar orasida Ayiqpolvon degan nom bilan shuhrat topibdi.

Kunlardan bir kun Rustam otasi bilan shahardan oʻtin sotib qaytib kelayotganida, chol unga yoʻlda ola ot mingan, movut toʻn kiygan, qoʻlida qamchi oʻynatib turgan bir boyni koʻrsatib:

— Mana, bizning uyimizni tortib olib, haydab yuborgan Halimboy shu boʻladi, — debdi. Rustam qarasa, odamlar toʻplanib, nimanidir qiziqib tomosha qilar ekanlar. Halimboy zavqlanib, moʻylovini burab kimlargadir jilmayib gerdayar ekan.

Rustamning qulogʻiga qandaydir ingragan tanish ovoz eshitilibdi. Rustam yugurib borib, oʻzini toʻdaga uribdi, qarasa, doʻstining ukasini ovchilar ushlab, tuyaning ustiga ortib kelayotgan ekanlar. Kishilarning aytishlariga qaraganda, Halimboy ovchilar bilan ovga chiqqanida shu ayiq bolasini ushlabdi. Uni hokimning kuyoviga sovgʻa qilar emish. Rustam gʻazablanib, bir hujumda ayiq bolasi bogʻlangan arqonlarni uzib tashlabdi-da, ayiqchani quchoqlab olibdi. Ovchilar birdan Rustamga hujum qilibdilar. Rustam oʻziga yaqinlashgan har bir ovchini belidan ushlab har tomonga otib yuboraveribdi. Qoʻliga tushgan odam Rustamning qarshisiga yana qaytib kelolmabdi. Rustam Halimboyga tashlangan ekan, Halimboyning oti chaqqonlik qilib, uni qutqarib qolibdi. Rustam ayiq bolasini koʻtarib, archazor tomon yoʻl olibdi. Bu voqeani koʻrgan xaloyiq Rustamning gʻayratiga, shijoatiga, kuch-quvvatiga qoyil qolib, ofarin aytibdi. Bu voqea butun shaharga tarqalibdi. Halimboy xavflanibdi.

Kechalari oʻz uyida ham xavotirlikda yotibdi. Hokim dargʻazab boʻlib, “Ayiq bolasini ovchilar qoʻlidan qutqazgan pahlavon ushlab kelinsin”, degan farmon chiqaribdi. Borishga hech kimda yurak yoʻq emish, borganlar “Topa olmadik” degan bahonalar toʻqishar ekan. Shahar xalqi orasida oʻtinchi polvon unday qilibdi, falon joyda bunday qilibdi, degan soʻzlar avj olibdi.

Shaharda och-yalangʻoch qiynalib, kun koʻra olmagan bechoralar togʻga borib oʻtinchilik qilib, tinch hayot kechira boshlabdilar. Bir kuni Halimboy kimdandir Rustam oʻsha cholning oʻgʻli ekanligini, togʻda yashab, shahardan qochib chiqqanlarga atrofidan joy berib, ularga yordam qilayotganini eshitib, nafasi ogʻziga tiqilib, shaharga borib voqeani aytib beribdi. Bu xabarni eshitgan shahar hokimining badaniga titroq kirib, yuz otliq yigitga oʻzi bosh boʻlib archazorga yoʻl olibdi. Yoʻlda yigitlariga:

— Har kim Rustamni tirik ushlasa, qizimni berib, oʻzimga yuzboshi qilib olaman, — debdi.

Ular yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, archazor oldidagi bir uychaga yetibdilar. Shahar hokimi yigitlariga:

— Shu yerda dam olib, Rustamni kechasi uyquda yotganida borib ushlang, bizning sharpamizni bilsa, u togʻga qochib ketadi, — debdi.

Chol oʻz doʻstlari bilan shaharga oʻtin olib ketgan, kechasi Rustam ayiq bolasi bilan tepada uxlab yotgan ekan. Togʻ shamollari gʻir-gʻir esib Rustamning badanlarini oʻpib siypar, ayiq bolasining yunglari hilpirab rohatga yana rohat qoʻshar ekan. Shu paytda tepa ustida bir sharpa paydo boʻlibdi. Rustamni koʻtarib, balanddan pastga qarab sakrabdi. Rustam choʻchib uygʻonibdi. Koʻtaruvchiga qarab:

— Nima boʻldi, mehribonim? — debdi. U ona ayiq ekan. Ayiq:

— Senga hujum qilmoqchilar. Shahar hokimi yuz otliq yigit bilan shu tarafga kelayotir, — debdi.

Rustam ona ayiqqa:

— Endi nima qilmoqchisiz? —debdi.

— Men seni qutqarmoqchiman, — debdi ona ayiq. Rustam unga:

— Qachongacha biz ulardan qochib umr kechiramiz? Biz ham qarshisiga chiqamiz, — debdi.

Ona ayiq:

— Ular koʻp, hammasining tagida ot. Bizning doʻstlarimiz shaharga oʻtin olib ketgan. Yur, vaqtni qoʻldan bermaylik, — debdi.

Shu vaqt doʻmbillab chopib ayiq bolasi yetib kelibdi. Rustam koʻrib juda xursand boʻlibdi. Ona ayiq Rustamni qochishga zoʻrlabdi. Ammo Rustam qochishni istamabdi. Rustamning bu holini sezgan ona ayiq:

— Endi nima qilmoqchisan? — deb soʻrabdi.

Rustam:

— Dushman ustiga hujum qilaylik, — debdi. Ayiq bolasi boshini silkitib, tumshugʻini koʻtarib, ikki qoʻli bilan Rustamning belidan ushlab:

— Boʻsh kelmaymiz, doʻstim, — debdi.

Soydan togʻga oʻrmalab kelayotgan otliqlar bir-biridan oldin chiqishga harakat qilishibdi. Otlarning pishqirgani, shahar hokimining ovozi eshitilibdi. Dushmanlar otdan tushib, toshlar orasiga yashirinib, Rustamga qarshi hujum boshlabdilar. Uch pahlavon yuqoridan turib, dushmanlarga qarab tosh ota boshlabdi. Jang qizib ketibdi. Biri “boshim” deb dodlarmish, biri otdan agʻdarilarmish, birining beli singanmish, xullas, dushman qattiq talafotga uchrabdi. Doʻstlar xursand, dushmanlar gʻamgin boʻlibdi. Biroq Rustamning yigʻgan toshlari tugab qolibdi. Qarasalar, ona ayiq yoʻq emish. Bular hayron boʻlibdilar. Jang toʻxtabdi. Shahar hokimi yana hujumga oʻtibdi. Rustam qoʻliga bir govron olib ularning yoʻlini toʻsmoqchi boʻlganida, ona ayiq yoʻgʻon archa daraxtini koʻtarib kelib dushman ustiga otibdi! Bu zarbadan avval shahar hokimi qocha boshlabdi. Uning ketidan yigitlar ham tumtaraqay boʻlibdi. Rustam va ayiqlar ot, anjomlarni oʻlja olib, oʻz yerlarida yashayveribdilar. Bu voqea shu kunning oʻzidayoq hammaga maʼlum boʻlibdi. Hokim buning alamiga chidayolmay, yertoʻlaga tushib yotibdi. Rustamni tutib kelgan kishiga boʻyi baravar oltin berishga vaʼda qilibdi. Bu vaʼdani eshitib, ogʻzida tishi yoʻq, boshida tuki yoʻq, bir koʻzli kampir shahar hokimi oldiga kelib, taʼzim qilib:

— E, hokim, oyoqyalang Rustamni ushlab kelish uchun menga ruxsat bering, — debdi.

Shahar hokimi xursand boʻlib:

— Tutib kelsang, nima desang bajaraman, — debdi.

Kampir shahar hokimiga:

— Menga oʻzingiz ishongan, yuzida bir dona tuki yoʻq, oʻn beshta koʻsa odamni topib, har qaysisiga bir oylik ovqat gʻamlab berasiz. Oyoqyalangni ushlab kelganimdan keyin mening maslahatim bilan ish qilasiz, — debdi.

Shahar hokimi kampirning aytganini bajo keltirib, ertasiga togʻ tomon yuboribdi. Kampirning buyrugʻi bilan oʻn besh koʻsa, xotin-qizlar kiyimini kiyib, yoʻlda bir-biri bilan mushtlashib, yuzi koʻkargan, burni qonagan, boshi yorilgan holda dodlashib, kampir boshchiligida archazorga kirib borishibdi. Dod-faryodni eshitgan Rustam bilan oʻtinchilar ularning oldilariga boribdilar, voqeani soʻrabdilar, kampir oʻzini Rustam oyogʻiga tashlab, boshini toshlarga urib, kiyimlarini yirtib:

— Dod, zolimning dastidan, bizlarning arzimizni eshituvchi, holimizdan xabar oluvchi, bizlarga mehr-u shafqat qiluvchi Rustamjon qayerda? Bizlar uni bir koʻrib oʻlsak armonimiz yoʻq, — deb faryod qilibdi.

Rustam:

— Xafa boʻlmanglar, onajonlar. Rustam men boʻlaman. Nima boʻldi? Menga tushuntiringlar, — deyishi bilan oʻn besh “xotin” Rustamning oyogʻiga oʻzini tashlab yigʻlay boshlabdi.

Kampir:

— Koʻzimizning nuri Rustamjon, bizlarni zolimning zulmidan qutqar. Sening zarbingni yeb alamiga kuygan, xonavayron boʻlgur shahar hokimi bizlarni erkaklarimiz, bolalarimiz bilan chaqirib, tayoqlari bilan urib, hamma yoqlarimizni yorib, erkaklarimizni zindonga, bolalarimizni qafasga solib, oftobning tigʻiga osib qoʻydi. Uylarimizni tortib olib, bizlarni sahroga haydab yubordi. Biz nima qilamiz? Kimdan yordam olamiz? — deb nola-yu figʻon qilibdi.

Rustam:

— Yigʻlamanglar, kelinglar, sizlar ham biz bilan birga boʻlinglar. Shu yerda umr kechiramiz, — deb joy tayyorlab, ovqat beribdi.

Har kim oʻz tirikchiligini qilib, kechqurun oʻzi tayyorlab qoʻygan joyiga borib yotar ekan. Rustam bir kun supachada uyqusi kelmay yolgʻiz oʻtirgan ekan (Chunki ayiq bolasi onasi bilan uzoq yoʻlga ketgan ekan). Shu vaqt uning yoniga Siddiq yamoqchi kelib:

— Zerikkan koʻrinasan. Hikoya aytib beraymi? — deb Rustamning yoniga oʻtiribdi.

— Jonim bilan eshitaman, — debdi Rustam.

Siddiq yamoqchi soʻz boshlabdi:

— Bir vaqtda bir yamoqchi bor ekan. Turmushini zoʻrgʻa oʻtkazar ekan. Bisotida ishongan, suyangan bir qizi bor ekan. Aqlli, chiroyli qiz ekan. Otasi kambagʻal yamoqchi boʻlishiga qaramay, katta boylardan, beklardan sovchilar kelar ekan. Yamoqchi ularga bermas ekan, chunki qizning yoshligidan birga oʻsib, birga oʻynab yurgan qoʻshnisining oʻgʻlini sevishini sezar ekan. Zolimlarning zulmiga, amaldorlarning qiynoqlariga toqat qila olmagan qoʻshnisi tugʻilib oʻsgan joyidan ayrilib, shahardan chiqib ketgan ekan. Ota-bola birga bir togʻda tirikchilik qila boshlabdilar. Bola ham kundan-kunga oʻsib, voyaga yetib, aqlli, husnli, botir boʻlib yetishibdi; atrofdagi odamlar orasida obroʻ qozonibdi. Ezilgan bechoralarga shafqat qilibdi. Uning botirligiga hech kim teng kelolmabdi. Hatto uni koʻra olmagan dushmanlar ham uning qarshisiga ochiq chiqa olmabdi. Yigitning shuhratini eshitgan yamoqchi bilan qiz nihoyatda xursand boʻlib, uning kirib kelishini toqatsizlik bilan kutibdi. Lekin shuncha vaqt oʻtsa ham yigit bir marta xabar olmabdi.

Rustam butun voqeani eshitib, toʻsatdan: “Yigitning ishi vijdondan emas”, deb qoʻyibdi.

Siddiq yamoqchi hikoyasini davom ettiribdi:

— Qizning dongʻi shahar hokimining qulogʻiga borib yetibdi. Shahar hokimi gʻoyibdan oshiq boʻlib, toʻrt xotin ustiga xotinlikka soʻrab, qancha sarpolar bilan yamoqchinikiga sovchi yuboribdi. Qiz va uning otasi sovchilarni qaytarib yuboribdi. Hokim yamoqchining oyoq-qoʻlini bogʻlab, suvga tashlab, uyiga oʻt qoʻyib, qizni zoʻrlab olib ketibdi.

Qoʻshchilar qizning otasini oʻlimdan qutqarib qolibdilar. Olib ketilgan qiz har qanday azoblarga bardosh berib, yigitni kutibdi.

Yigitdan darak boʻlmabdi. Qizning otasi qoʻshchilar qoʻlida uch-toʻrt kun turib, biroz tuzalgandan keyin bu voqealardan pahlavonni xabardor qilgani yoʻl olibdi.

Siddiq yamoqchi Rustamdagi holatni sezib, hikoyasini davom ettirmoqchi boʻlganida yaralangan bir “xotin” Rustamning oldiga kelib:

— Rustamxon, onangiz jon berish oldidalar. Sizga juda mushtoq boʻlib yotibdilar. Oldilariga kirsangiz, — deb yalinibdi. Rustam sakrab turib, “kasal” yotgan joyga boribdi. Siddiq yamoqchi ham oʻz joyiga ketibdi. Kampirga haqiqatan gʻargʻara kelib turgan ekan.

Rustam tepasiga borganida ikkinchi “xotin”:

— Koʻp qiynalmang, mana, azamatingiz qarshingizda turibdi, — debdi.

“Ogʻir” yotgan kampir qoʻllari bilan Rustamga imo qilib bir quchoqlab oʻpishni umid qilibdi. Rustam oʻzini kampir quchogʻiga tashlashi bilan kampir behush qiladigan dorini Rustamning burniga tutibdi. Rustam hushsiz boʻlib yiqilibdi.

Kampir koʻsalarga:

— Qani, tezda mening buyrugʻimni bajaringlar, — debdi. “Xotin” kiyimidagi erkaklar Rustamni arqon bilan bogʻlab, shahar tomon yoʻl olibdilar. Arqon bilan qoʻl-oyogʻi bogʻlangan behush Rustamni qimmatbaho gilamlar, duxoba koʻrpachalar solingan hashamatli uyga olib kelib, eshik tagiga tashlabdilar. Uy ichida qator odamlar oʻtirganmish. Har birining oldiga kimxobdan bosh-oyoq sarpo qoʻyilgan emish.

Shahar hokimi xursandlik bilan odamlarga:

— Sizlarga hozir bergan hadyam arzimaydi. Sizlarni yana ham xursand qilaman, — deb vaʼda qilayotganida Halimboy oʻrnidan turib:

— Ertaga xalqni rastaga yigʻib dor tikamiz-da, bu muttahamni osib, sizlarni oʻshalar oldida hadyalar bilan koʻmib yuboramiz, — deb koʻkragini kerib, moʻylovini burab qoʻyibdi. Kampir Halimboyga qarab:

— Xato oʻylaysiz, boyvachcham. Birinchidan, bu yalangoyoqni xalqqa maʼlum qilish yaramaydi. Ikkinchidan, koʻp saqlab boʻlmaydi. Hushiga kelib qolsa, arqonlarni uzib, xalos boʻlishi mumkin. Nima boʻlmasin, tezda yoʻqotish kerak, — debdi.

Shahar hokimi:

— Ey, ona, bu ish sizning ixtiyoringizda. Qanday chora koʻrsangiz, qabul qilamiz, — debdi.

Kampir:

— Unday boʻlsa, Shaytontepa togʻida “tagi yoʻq” gʻor bor. Shunga tashlaymiz. Unda devlar, ajdarlar bor. Ularga ham ovqat kerak, — debdi.

Hamma xoxolab kulib: “Sizning hiylangizdan shayton ham qoʻrqadi”, deyishibdi. Shu qaror bilan bechora Rustamni “tagi yoʻq” gʻorga olib borib tashlabdilar.

Rustam har kuni sahar turganida, atrofidagi choʻponlardan oʻrgangan bir kuyni nayda mashq qiladigan odati bor ekan. Uni eshitgan oʻtinchilar tong otganini sezib yertoʻladan chiqishar va oʻz tirikchiliklariga ketar ekanlar. Bugun jimjit boʻlibdi. Oʻtinchilarning nazarida hali tong otmaganday tuyulib, agʻdarilib yotaverish jonlariga tegibdi. Ammo Rustamning otasi koʻngliga gʻulgʻula tushib, pastki uyidan chiqib, Rustam yotadigan supaga kelibdi. Supa ustida Rustamning doʻppisidan boshqa narsani koʻrmabdi. Chol betoqatlanib atrofga qarabdi va “Rustamjon!” deb chaqiribdi. Bu chaqiriq xuddi naʼra kabi oʻtinchilar qulogʻiga borib yetibdi. Oʻtinchilar oldinma-ketin chopib kelib, chol atrofiga yigʻilibdilar. Hamma hayron emish. Oradan “atroflarni qidiraylik” degan ovoz chiqibdi. Chol bir narsani eslagandek, chap tomonga yugurib ketibdi. Birozdan keyin ogʻziga kumush qoplangan, unga oʻz egasining nomi yozilgan nosqovoqni koʻtarib kelib, “Bu xiyonat, makr”, deb oʻtinchilarga xitob qilibdi.

— Doʻstlarim, biz Rustamdan ayrilibmiz, kechagi panoh tilab kelganlar, zorlangan ayollar emas, topshiriq bilan kelgan “erkak ayyorlar” ekan. Bunga dalil mana bu nosqovoq, men buni taniyman. Bu nosqovoq Halimboyning jiyani Boʻri koʻsaniki.

Oʻtinchilardan biri nosqovoqdagi harflarni tutilib, zoʻrgʻa oʻqib, cholning shubhalarini tasdiqlabdi.

Rustam “tagi yoʻq” gʻorda bir kecha-yu kunduz yotib asta-sekin hushiga kelib qarasa, qoʻl-oyoqlari yoʻgʻon arqonlar bilan bogʻlangan holda zulmat ichida yotgan emish. Faqat vahimali ovozlar, uzoqlardan oh-faryod, ingragan tovushlar eshitilib turgan emish. Rustam oʻzini xalos qilish uchun koʻp harakat qilibdi, lekin foyda bermabdi. Oxiri bir chiranganda koʻkragidan bogʻlangan arqon uzilib ketibdi. Rustam oʻzini banddan ozod qilib, ingragan tovushni bilish uchun oʻsha tomon yoʻl olibdi. Biroz yurgandan keyin chap tomonda bir gʻor koʻribdi, gʻorning ogʻzi tegirmon toshi bilan toʻsilgan emish, ingragan tovush oʻsha gʻordan kelar ekan. Rustam ichkari kiribdi. Yoʻlda suyaklarni koʻribdi. Devorlarda jodu bilan qoʻriqlanayotgan erkaklar, qoʻllaridan zanjir bilan osilgan yosh ayollarning rasmlari chizilgan emish. Toʻrda bir katta xona boʻlib, toshdan yasalgan supa kabi taxta oʻrnatilgan emish. Atrofda qora chiroqlar, piliklar oxirgi moylarni shimib lirillab turgan emish. Tosh supaga yoyilgan vahshiy hayvonlar terisi oʻz xizmatlarini ado etib, chirib ketgan ekan. Bunday saroy qarshisida zulmatxona koʻrinib turganmish. Unda qirq temir qoziqqa qirq kokil boylangan, katta xumdagi muz singari sovuq suvga ikki oyogʻi tizzasiga qadar tiqilgan, ikki qoʻlini quloch ottirib ikki tomondagi dorga osilgan oʻn yetti yoshli qiz azobga bardosh bera olmay soʻnggi nafasini olayotgan emish. Uning husni-jamoliga shu qorongʻi zulmat chidash bera olmay, oʻzini chetga olib qochar, qizning oydek yuzidan yorugʻ nurlar shuʼla sochib turmoqda ekan. Buni koʻrgan Rustam oʻylab, uning kimligini va nima uchun bunday ahvolga tushganligini surishtirmasdanoq oʻzini qiz tomon otibdi. Bir tepib, xumni agʻdaribdi. Qoziqlarni sugʻurib qizni xalos qilganida qiz holsizlanib, yerga yiqilibdi. Shu payt yelkasi chiqqan, bukri, oyoqlari qiyshiq, soqoli oʻsgan, boʻyi bilan enining farqi boʻlmagan bahaybat bir odam bilan yetmish yoshlarda, qoʻlidagi hassasidan burni uzun, betida oʻn ikki dona tukidan boshqa hech narsasi yoʻq chol kirib kelibdi. Birinchisi shu mamlakatning katta qaroqchisi boʻlsa, ikkinchisi qaroqchiga oʻlja topib keladigan, xalqni qaroqchi tuzogʻiga ilintirib beradigan yordamchi ekan. Qaroqchi bu qizni yordamchisining makru hiylasi bilan oʻgʻirlab kelib, oʻziga xotin qilmoqchi ekan. Qiz bunga unamagach, uni azoblab oʻldirmoqchi boʻlganda bundan xabar topgan yordamchisi makr bilan qizni koʻndirishni boʻyniga olib birga kelgan ekan. Bexosdan Rustamga roʻpara kelgan qaroqchi yordamchisiga qarab:

— Mening gʻazabxonam mehr-shafqatxonaga aylanibdi, — deb xoxolab kulib yuboribdi.

Rustam indamay qarab turibdi. Qaroqchi:

— Ey, goʻdak, kimsan? Yana benom-u nishon oʻlib ketma. Oʻzingni tanit, — deb Rustamning tepasiga boribdi. Oʻziga qaratmoqchi boʻlib, Rustamning qulogʻidan tortgan ekan, Rustam asta oʻrnidan turib, qaroqchining koʻkragiga bir musht tushiribdi. Qaroqchi uch-toʻrt du-malanib, orqada qiltillab turgan yordamchisini bosib qolibdi. Qaroqchi toʻsatdan tushgan bu zarbadan gʻazablanibdi. Oʻrnidan turmoqchi boʻlsa, semizligi xalaqit beribdi. Uning harakatlaridan yordamchisining suyaklari sinib ketibdi. Qaroqchi zoʻrgʻa turib, belidagi shamshirini olib Rustamga hamla qilganda, Rustam suv toʻldirilgan xumni koʻtarib, qaroqchiga otibdi. Qaroqchi yerga yiqilibdi. Rustam yugurib borib qaroqchining qoʻlidan shamshirini tortib olib, uni oʻldiribdi.

Qiz uzun kirriklarini asta ochib, qovjiragan lablarini tili bilan namlash niyatida tamshangan ekan, Rustam bir hovuch suv keltirib qizga tutibdi. Qiz suvdan bir-ikki qultum yutib, tepasida parvona boʻlib turgan yigitga koʻzi tushib tashvishlanibdi.

— Kimsiz, nima uchun bu yerga keldingiz? Men oʻlimga hukm etilganman. Siz qoching, oʻzingizni qutqaring. Agarda meni qutqarmoqchi ekanligingizni bilib qolsa, sizni ham qiynab oʻldiradi.

Rustam qizga tikilib:

— Siz hozirdan boshlab ozodsiz, — debdi.

Qiz hayron boʻlib:

— Siz menga hikoya aytib berayotirsizmi? Bu hech mumkin emas-ku! Necha yillardan beri uning changaliga tushgan kishi qutulib chiqolmagan. U oʻz zulmi va qonxoʻrligi orqasida “bukri dev” deb nom chiqargan. Bu mamlakatda undan bezmagan va qoʻrqmagan odam yoʻq. Hatto yosh bolalar ham uning nomini eshitsa, yigʻidan toʻxtaydi. Uning shamshiriga hukmronlarning minglab yigitlari bardosh berolmagan, — debdi.

Qiz hayajon ichida tez-tez nafas olib, nozik barmoqlari bilan Rustamning yaktagi barini oʻynabdi. Rustam oʻz soʻzlarining javobini intizorlik bilan kutayotgan qizga qarab:

— Mana shu shamshir bilanmi? — deb qaroqchi qoʻlidan tortib olgan shamshirni koʻrsatibdi.

Qiz hayron boʻlib:

— Siz buni qayerdan oldingiz? — debdi.

Rustam qizning qoʻlidan ushlab olib borib, qaroqchi bilan yordamchisi yotgan chuqurni koʻrsatibdi. Qiz xursandligidan ikki qoʻlini koʻksiga qoʻyib, tikilib turgan koʻzlarini uzun kirriklari ostiga olib:

— Ofarin, quyosh yerining pahlavoniga! — debdi.

Bu soʻzni eshitgan Rustam ajablanib:

— Siz mening quyosh yerining odami ekanligimni qayerdan bildingiz? Oʻzingiz kimsiz? —deb soʻrabdi.

Qiz:

— Mening ismim Tongguli. Buni faqat men emas, butun xalq biladi, sizni necha vaqtlardan beri xalq intizorlik bilan kutadi.

“Bukri dev”ni oʻldirishga, xalqni qora zulmatdan qutqarishga siz sababchi boʻldingiz. Sizning nomingiz Rustam, kasbingiz oʻtinchilik, bularni mening bobom oʻz hikoyalarida aytib berardilar. Qani yuring, mening birinchi xizmatim sizni xalqqa tanishtirishdan boshlansin, — deb ikkovi shahar tomon yoʻl olibdi. Yoʻlda qiz Rustamni butun voqeadan xabardor qilibdi.

Tong payti, keng bir sayhonlikka kelishibdi. Odamlar yigʻilgan ekan. Hammada gʻam-tashvish, birov behush boʻlib yiqilar, birov oʻz libosini yirtib, boshini yerga urib yigʻlar, baʼzilar behushlarga suv sepib, ularni sabr qilishga undar ekan. Uzoqdagi tepalik ustida oʻn toʻrt yoshli oʻgʻil bola bir qoʻy bilan turganmish. Bola va qoʻyning koʻzlari bogʻlangan emish. Yigʻin orasidan uch-toʻrt odam bola tomon tashlansa, xalq ularning borishlariga yoʻl qoʻymasmish. Rustam bunga hayron boʻlib, qizdan soʻrabdi:

— Ey, Tongguli, menga bu sirni aytib ber.

Tongguli Rustamga qarab, koʻzlaridan betoʻxtov marvarid yoshlarini oqizib:

— Koshki endi men tugʻilmagan boʻlganimda, xalqning bu qadar oh-figʻonini eshitmagan boʻlar edim. Ikki yildan beri bu xalqimizning kundalik marosimi, — debdi.

Rustam “kundalik marosimi” degan soʻzlarni eshitib:

— Ey, Tongguli, bu sirdan meni tez xabardor qil, — debdi. Tongguli toqatsizlanib:

— Bundan bir necha yil ilgari bizning mamlakatda bir ajdaho paydo boʻldi. Koʻp xonadonlarni vayron qildi. Mollarni qirdi. Shahar xalqi unga qarshi chiqa olmadi. Ajdaho shu tepa orqasida yashaydi. Oxirida har kuni tong paytida qorni ochib shaharga hujum qilmoqchi boʻlganida uning yoʻliga bola bilan qoʻy qoʻyiladigan boʻldi. Ajdaho yoʻl ustida uchragan bola bilan qoʻyni yeb, toʻyganidan keyin shahar tomon yurmasdan iziga qaytib ketadi. Shahar xalqiga bu soliq qilib qoʻyilgan.

Bolasi bor kishi bolasini, farzandsiz kishi navbatma-navbat bir qoʻy olib beradi. Bu hol odat tusiga kirib qolgan. Bultur shu vaqtlarda oʻn uch yoshli Gulchehra singlim qurbon boʻlgan edi. Bugun ham shahardagi atoqli odamning bir farzandi qurbon qilinsa kerak, koʻp xalq yigʻilibdi, — debdi.

Xalq orasida birdan shovqin-suron koʻtarilibdi. Tongguli Rustamga:

— Ana ajdaho, bola tomon chiqyapti, — deb behush boʻlib yiqilibdi.

Rustam qarasa, qop-qora bahaybat bir maxluq bola tomon oʻrmalab kelayotgan emish. Ajdahoni sezgan qoʻy toqatsizlanib qochmoqchi boʻlibdi. Bola onasini yordamga chaqirgandek chinqiribdi. Bola bilan qoʻy bir arqonga bogʻlangani sababli, ikkisidan birining ham qutulishi mumkin emas ekan. Rustam tepa tomon yuguribdi. Ajdaho bola bilan qoʻyni yeyish uchun avray boshlabdi. Qoʻy tirirlashdan toʻxtabdi. Bola mudray boshlabdi. Ajdaho nafasiga tortganida oldida bola, ketida “em” boʻlgan qoʻy ajdahoning ogʻziga yaqinlashibdi. Bolaning ikki oyogʻi ajdaho ogʻziga roʻpara boʻlibdi. Qoʻqqisdan tushgan kuchli zarba ajdahoni gangitibdi.

Ajdaho oʻzini oʻnglab olish uchun soy tomon burilmoqchi boʻlganida qahr bilan tashlanib, siqilgan ikki oyoq orasidan qutula olmabdi. Yigit chaqqonlik bilan ajdahoga ikkinchi zarba tushiribdi. Ajdahoning kallasi tanidan ajralibdi.

Ajdaho yutmoqchi boʻlgan bola Rustamning boʻynidan mahkam quchoqlabdi. Xalq bugungi marosimni shodlik toʻyiga aylantirib yuboribdi. Yigʻin ichida baland boʻyli, oq soqolli bir kishi Rustamning oldiga kelib, koʻzlaridan sevinch yoshlarini toʻkib:

— Bizlarni ofatdan qutqarib, gʻam-qaygʻudan ozod qilding, koʻnglimizga nur bergan ey bahodir, pahlavon, kimsan? — debdi.

Tongguli hushiga kelib qarasa, hamma yoq shodlik bilan toʻlgan, xalq Rustamni oʻrab olib unga qayta-qayta ofarinlar aytayotgan emish. Rustamdan savol soʻrab turgan odamning koʻzi Tongguliga tushib qolibdi. U:

— Tonggulim, hayotmisan? Seni zulmatdan kim qutqardi? — deb bagʻriga bosib yigʻlabdi. Tongguli:

— Sizlarni ofatdan kim qutqargan boʻlsa, meni ham zulmatdan oʻsha qutqardi. “Bukri dev”ni, odamxoʻr ajdahoni oʻldirgan, sizlarni ofatdan qutqarib, baxtli hayot eshigini ochgan, oʻzlaringiz dostonlar toʻqib yurgan quyosh yerining pahlavoni — Rustam oʻtinchi shu boʻladi, — deb aytibdi.

Xalq Rustam bilan shahar tomon yoʻl olibdi, bir necha kun shodlik toʻyi qilishibdi. Rustam hamon doʻstlarini va chol otasini oʻylar ekan. Kunlardan bir kuni Rustam Tonggulining bobosi oldiga kelibdi. Unga oʻzining doʻstlari, betob xotinni koʻrgani borgani va arqonga bogʻlanib qora zulmatda yotgani toʻgʻrisida birma-bir soʻzlab beribdi. Hozirgi vaqtda doʻstlari qanday ahvolda ekanligini bilishga, yer yuziga qanday qilib chiqishga maslahat soʻrabdi. Bobo uzoq oʻylab, sekin Rustamga qarabdi. Bu juda ogʻir ish deb boshini chayqabdi. Rustamning yuzida boʻlgan oʻzgarishni sezib:

— Ey, pahlavon, dunyo yaratilganidan beri hech bir odam quyosh yeriga chiqqan emas. Lekin bobolarimizning aytgan hikoyalariga qaraganda, shu shaharning chap tomonida qirq togʻ degan baland togʻ bor. Shuning tepasida quyosh yeriga chiqish uchun yoʻl bor emish. Lekin uni hech kim koʻrgan emas. U togʻning tepasiga chiqaman deb necha ming odam halok boʻlgan ekan. Yoʻllar xavfli. Vahshiy hayvonlar koʻp, yana u togʻ qirq boʻgʻin boʻlib, har boʻgʻinining balandligi yuz gazli silliq toshdan iborat. Kel, pahlavonim, sen bu niyatingdan qayt. Bizning pahlavonimiz va sarkardamiz boʻl. Bizlar sendan ajralishni istamaymiz, — debdi.

Rustam ikki qoʻlini koʻksiga qoʻyib:

— Ey, menga dunyoning zahmatini loyiq koʻrmay, shafqat qiluvchi gʻamguzorim, axir unda mening doʻstlarim va yetimligimdan tarbiyalab voyaga yetkazgan mehribonlarim bor. Mendan ayrilib ularning ahvoli nima boʻldi? Shulardan xabar olib koʻnglim tinchimasa, menga yashash harom boʻlsin, — debdi.

Bobo shu soʻzni eshitib, noiloj rozi boʻlibdi. Ertasi butun shahar xalqi Rustam bilan xayrlashibdi. Shahar oqsoqoli Rustamning peshonasidan oʻpib:

— Bizdan senga esdalik va yoʻlingda hamrohing boʻlsin, — deb bobosidan qolgan qadimgi kamon bilan besh gaz uzunlikdagi oʻq-yoyni beribdi. Rustam shahar xalqi bilan xayrlashib, togʻ tomon yoʻl olibdi.

Choʻllar kezibdi, qirlar oshibdi. Yoʻllar yurib togʻ tagiga yetibdi. Qarasa, togʻ bobo aytgandan ham vahimali, tepasi koʻrinmaydigan, silliq toshdan iborat baland emish, uning ustiga chiqish hech aqlga toʻgʻri kelmasmish. Rustam hayron boʻlib, nima qilishini bilmasdan xayol surib togʻ bagʻrida oʻtirgan ekan, uzoqdan naʼra tortib kelayotgan bahaybat ovozni eshitibdi. Rustam qarasa, toshlarni har tarafga uloqtirib, ogʻzini katta ochib, yugurganicha Rustam tomon ona sher kelayotgan emish.

Rustam irgʻib turibdi va qoʻlidagi kamonga oʻq-yoyni joylab, sherni moʻljalga olibdi. Buni sezgan sher oʻz joyida toʻxtab:

— Ey, odamzod! Menga yordam ber, mening bolalarimni oʻlimdan qutqar, — deb Rustamning oyogʻiga bosh uribdi.

Rustam sherning boshini silab:

— Ey, vahshiy hayvonlarning podshosi, mendan qanday yordam kutasan. Ayt, men tayyorman, — debdi. Ona sher Rustamning etagidan ushlab, togʻning orqa tomoniga yuguribdi. Rustam borib qarasa, sher kiradigan gʻorning ogʻzida hoʻkizdan katta chayon turgan emish. U sherning gʻor ichidagi ikki bolasini chaqib oʻldiray deb turgan ekan. Rustam kamonga oʻq joylab, chayonni moʻljalga olib otibdi, oʻq borib chayonning boshiga tegibdi. Chayon gangib gʻor ogʻzidan agʻdarilib tushibdi. Rustam yugurib borib, shamshiri bilan chayonning nayzasini qirqib, pora-pora qilib tashlabdi. Gʻor ichida chayondan qoʻrqib yotgan sher bolalari yugurib kelib onasining bagʻriga tashlanibdi. Ona sher xursand boʻlib, Rustamga bosh egibdi. Rustam koʻp yurib charchaganidan yon-boshlab uyquga ketibdi. Ona sher ikki bolasini Rustamning yonida qoldirib, oʻzi ovqat topish uchun ketibdi. Sher bolalari xursandligidan bir-biri bilan oʻynashib naʼra tortibdilar. Shu paytda ogʻzida bir qoʻyni tishlagancha ota sher kelib qolibdi. Rustamni koʻrib, hayron boʻlibdi. Qahri kelib ogʻzidagi qoʻyni tashlab, Rustamni pora-pora qilib tashlamoqchi boʻlibdi. Birdan shervachchalar:

— Bu odamga tegmang. Bizlarni oʻlimdan qutqardi, — deb ota sherning boʻyniga yopishibdilar. Ota sher bu soʻzlarga taajjublanib turgan ekan, ona sher gʻordan chiqib kelibdi va boʻlgan voqeani aytib, burdalanib yotgan chayonni koʻrsatibdi. Kechga yaqin Rustam uyqudan turib qarasa, atrofida bir necha sherlar Rustamning uygʻonishini kutib turgan emish. Rustam irgʻib oʻrnidan turib, boʻynidagi junlari oʻsgan, koʻp yoshlarga borgan, boshqalarga nisbatan balandroqda turgan bir sherga taʼzim qilibdi. U sher shu togʻda yashovchi sherlarning oqsoqoli ekan. Oqsoqol sher oʻrnidan turib, Rustamning oldiga kelibdi va oldingi ikki oyogʻini Rustamning yelkasiga qoʻyib.

— Bizning hayotimizni xavfga solib yurgan dushmanimizni yakson qilib, kelgusi avlodla-rimizning boshiga tushadigan kulfatlardan ozod qilgan qahramon, tila tilagingni? — debdi.

Rustam taʼzim bilan:

— Mening tilagim, oʻz doʻstlarimni koʻrish, ulardan xabar olishdir, — debdi.

— Ular qayerda? —deb soʻrabdi sherlar oqsoqoli.

Rustam:

— Ular quyosh yerining archazorida, — deb javob beribdi.

Rustamdan bu soʻzni eshitgan sherlar oʻz tillarida bir ovoz chiqarib, bir-birlariga qarab qoʻyibdilar. Oqsoqol sher hamon jim turar ekan. Rustam oʻz tilagiga erishish uchun javob kutibdi. Birozdan keyin oqsoqol sher boshini koʻtaribdi va atrofga qarab bahaybat ovoz bilan oʻkiribdi. Shunda kalta, yoʻgʻon oyoqlari bilan yurib kelgan past boʻyli sher oqsoqolga taʼzim qilibdi. Oqsoqol haligi sherga:

— Bu yigitni togʻning tepasiga olib chiq va yoʻlni koʻrsat, qaytishingda sogʻ-salomat olib chiqqaning uchun bizga nishona keltir, — debdi. Sher oqsoqolga taʼzim qilibdi va Rustamning oldiga kelib turibdi. Oqsoqol sher Rustamga qarab:

— Ey, pahlavon, sening safaring juda xavfli. Shuning uchun seni olib boruvchi sher nima desa, qaysarlik qilmasdan aytganini bajarasan, boʻlmasa biror falokat roʻy berishi mumkin. Ikkinchidan, quyosh yeriga qadaming tegishi bilan bizga ishonarli nishona berib yuborasan. Toki bizlarning koʻnglimiz tinchisin, — debdi.

Rustam bu shartlarni qabul qilib, sher ustiga minibdi. Boshqa sherlar oʻyin qilib ularni kuzatibdilar. Kuzatuvchilar gʻorning ogʻziga kelib yana xayrlashib oʻz izlariga qaytibdilar. Rustam bilan sher gʻor ichiga kirib ketibdilar. Sher gʻor ichida oʻqdek uchibdi. Oʻqtin-oʻqtin naʼra tortibdi. Uning naʼrasiga atrofdan har xil ovozlar eshitilibdi. Rustam atrofdan kelayotgan ovozlarni bilishga qiziqib:

— Ey, vahshiy hayvonlar podshosi, bu kelayotgan ovozlar qanday ovozlar? Bulardan meni xabardor qil, — desa, sher Rustamdan bu savolni eshitib:

— Pahlavonim, bunday savollarni beradigan vaqt emas. Sendan soʻrayman, jimlik saqlab bor. Boʻlmasa meni va oʻzingni halok qilasan, — der ekan.

Yana yoʻlda ketar ekanlar, goh qushlarning sayrashi, goh mazlumlarning ingrashi, goh chaqmoqlar chaqib momaqaldiroq guldurashi, goh sozlar chalinib bazmlar qiyqirigʻi, goh qizlarning yoqimli ashulalari eshitilibdi. Bunday ovozlarni eshitgan Rustam sherdan yalinib soʻrabdi:

— Meni bu voqealardan xabardor qil.

Sher Rustamga iltijo qilib:

— Quyosh yeridagi doʻstlaringizning hurmati uchun jimlik saqlang, — debdi.

Rustam rozi boʻlibdi. Lekin gʻor ichida qorongʻilikdan hech narsa bilib boʻlmabdi. Agar sherning boʻynidagi junlarini mahkam ushlamaganda, uning tez chopishidan Rustam uchib ketishi turgan gap edi. Shu payt sher:

— Ey, pahlavon, koʻzingni yum. Qachonki men “och” demagunimcha ochmaysan. Agar oʻz ixtiyoring bilan bir ish qilib qoʻysang, oʻz doʻstlaring va mening doʻstlarim oldida javobgarsan, — debdi.

Rustam koʻzlarini yumib, sherning boʻynidan mahkam quchoqlabdi. Sher yana tezroq chopib shunday boʻkiribdiki, Rustam bunday ovozni birinchi marta eshitibdi. Sherdan chiqqan terga Rustamning kiyimlari ivib, suv boʻlib oqa boshlabdi. Sher birozdan keyin toʻxtab, Rustamga “Tush!” debdi. Rustam koʻzini yumganicha sher ustidan tushibdi. Sher “Koʻzingni och!” deb buyuribdi. Koʻzini ochsa, Rustam togʻ tepasida turgan emish. Togʻning tepasi nihoyatda keng va sayhonlik boʻlib, gullar ochilgan, maysalar koʻkargan, buloqlardan tiniq suvlar oqib turgan ekan. Bu yerlar xuddi bir bogʻbon parvarish qilgandek koʻrinar emish. Rustam sherdan:

— Bu yerda kim yashaydi? — deb soʻrabdi.

Sher charchaganidanmi javob bermasdan buloq tomon yuribdi.

Borib buloqda choʻmilibdi va yana oʻz holiga kelibdi. Bu moʻjizadan Rustam ajablanibdi. Sher Rustamga qarab soʻzlabdi:

— Quloq sol, pahlavonim. Sirlardan seni xabardor qilay. Yoʻldagi sayrashlar, ingrashlar, bazmlar va boshqa ovozlar quyosh yeridagi insonlarga xos edi. Ular bir-birlariga shunday munosabatda boʻlib, baʼzilarining ingrashlaridan baʼzilar zavqlanib ishrat qilishar edi. Soʻng senga “Koʻzingni yum!” dedim. U yerda sening doʻstlaringning hayoti koʻrinar edi. Mana endi sen ularning oldilariga borib bilasan. “Bu togʻdagi bogʻlar kimniki?” deding. Bu togʻ tilsimlangan. Bu yerga insonlardan faqat sening qadaming tegdi. Men va mening bobolarim shu yerni qoʻriqlovchilardir. Bizning avlodda boshqa sherlar bu yerga kela olmaydilar. Vaqtida oʻz egasi keladi. Buyuk sirli togʻlar tekis sayhon va boʻstonlarga aylanadi. Rustam nihoyatda qiziqib:

— Egasi kim va qachon keladi? — deb soʻrabdi.

— Buni senga aytish qiyin. Bobolarimizning hikoyalariga qaraganda: “Quyosh bu zulmat yeriga oʻz nurini sochganda keladi”, deydilar. Qani, qahramon, oʻz safaringni davom ettir.

— Men senga nishona berishim kerak edi. Nima beray? — deb soʻrabdi Rustam.

Sher Rustamni yetaklab, togʻning bir chetiga olib boribdi va yuqoridan qirq gazcha osilib tushgan bahaybat bir daraxt ildizini koʻrsatib:

— Mana shu ildizga osilib yuqori chiqasan. Shu ildiz yonida kavak bor. Shunga yetganingda shu kavakdan tuproq olib menga tashlaysan. U tuproq quyosh yerining tuprogʻi hisoblanadi. Mana shu tuproqni nishona qilib olib boraman.

— Rustam quyosh yerining tuprogʻi degan soʻzni eshitib, koʻnglida doʻstlari bilan quchoqlashib koʻrishayotgandek oshiqib xursand boʻlibdi. Lekin ildizga qanday qilib osilib chiqishga hayron boʻlibdi. Chunki ildizning pastga osilib tushgan uchi Rustam turgan yerdan oʻn gaz yuqorida tugagan ekan. Sher Rustamning hayronligini sezib:

— Ustimga min, oxirgi marta seni sayohat qildiray, — deb ustiga mindiribdi. Sher togʻ atrofidan chopib kelib ildiz oldiga yaqinlashganda Rustam birdan ildizga sakrabdi. Rustam ildizni quchoqlab yuqoriga oʻrmalabdi. Sher aytgan tuproqdan olib bir yengiga boylab sherga tashlabdi va sher bilan doʻstlarcha xayrlashib yuqoriga yoʻl olibdi.

Quyosh yerining pahlavoni tong otar paytida yer yuziga chiqibdi. Atrofiga qarasa, tanish archazor koʻrinibdi. U ildiz Rustam otasi bilan birinchi marta archazorga kelganda, chol suyangan past boʻyli yoʻgʻon archaning ildizi ekan. Rustam oʻzi yotadigan supa ustida ona ayiq kenja bolasini oldingi oyoqlari orasiga olib, qaygʻu bilan boshini quyi solib oʻtirganini koʻribdi. Koʻzi birdan Rustamga tushib qolgan ona ayiq ovozi boricha oʻkirib yuboribdi va Rustamni oʻz bagʻriga bosibdi. Ona ayiq koʻzidan yosh toʻkib soʻzlabdi:

— Sendan ayrilganimizdan uch kun oʻtgach, hokim yigitlari bilan kelib, archazorga oʻt qoʻyib, bu yerdagilarning qoʻl-oyoqlarini bogʻlab olib ketdi. Choʻponlarning aytishlariga qaraganda, bugun kechqurun xalqni yigʻib, oʻtinchilarni dorga osar emishlar.

Kechki payt. Ayiq bilan Rustam shaharga kelib qarasa, keng maydonga odam yigʻilgan emish. Kimdir koʻz yoshi toʻkayotganmish. Kimdir koʻmakka intilib, oʻzini ojiz bilib, betoqat boʻlib umidsizlik bilan javdirarmish. Kimdir kimxob toʻn kiyib, ot oʻynatib, dor atrofidan odamlarni haydarmish. Kimdir “gunohkor”larning dorda tirirchilashlarini tomosha qilmoqchi boʻlib soyavon aravada kelib turganmish. Dorning chap tomonida temir qafaslar bor emish. Bunda hokimning zulmiga qarshilik koʻrsatgan yoki uy-joylarini tashlab ketgan odamlarning bolalari qamab qoʻyilganmish. Qafasdagilarning hammasi yarim yalangʻoch, murgʻak badanlari koʻmir singari qorayib ketgan emish. Koʻpdan beri ochlik va tashnalikka duchor boʻlganlari uchun suyaklari badanini yorib chiqqandek koʻrinarmish. Mana shu mahbuslar orasida Siddiq yamoq-chining qizi Zuhra ham bor emish.

Bir payt karnaylar chalinib, yasovullar yoʻl ochib, jallodlar bolta ushlagan holda qoʻllari orqalariga bogʻlangan, ranglari oʻchgan Rustamning otasi boshliq qirq yetti “gunohkor”ni dor tagiga olib kelibdilar.

Qafasdagi yosh mahbuslar oʻzlarining ota va onalarini tanib, dod-faryod koʻtaribdilar. Baʼzi goʻdaklar oʻzlarining jajji gavdalarini koʻtarishga madorlari kelmay boshlarini qafasga tirab, eng soʻnggi kuchlarini yigʻib, “Meni qutqaring, otajon!” degandek qoʻllarini panjara orasidan uzatibdilar. Bir-birlari bilan xayrlashib, dor tagiga kelayotgan mahbuslar oʻz farzandlarini qafasda koʻrib, ularning nolishlariga toqat qila olmay, faryodga-faryod qoʻshibdilar. Zuhra ikki qoʻli bilan qafas temirlarni ushlab, sochlari yoyilgan, kiyimlari tilka-tilka boʻlgan, koʻzlaridan marvarid singari yoshlarni oqizib yigʻlabdi. Maydonda hokim va uning atrofida boylar, yuzboshi, mingboshi, dorboshi va boshqa amaldorlar parvoyi falak serrayib turaveribdilar.

Halimboy saman otda kelib, xalqqa shahar hokimining gunohkorlarni dorga osib oʻldirish toʻgʻrisidagi farmonini oʻqib beribdi. Karnaylar chalinibdi. Jallodlar dorlardan arqonlarni tushirib gunohkorlar boʻyniga bogʻlabdilar. Halimboy zavqlanib, kumush nosqovogʻidan qoʻliga nos olib otmoqchi boʻlganida kuchli qoʻl yelkasidan ushlab olib, ot ustidan otib yuboribdi.

Yasovullar Halimboyga hujum qilgan qoʻlni ushlamoqchi boʻlganida, u qoʻl har zarbda ikki-uch yasovulni agʻdarib turibdi. Jallodlar hayron boʻlib, farmonni bajarishga shoshilgan ekanlar. Toʻsatdan boshlariga tushgan yoʻgʻon soʻyil ularni yerparchin qilibdi. “Gunohkorlar” oʻzlarini jallodlar qoʻlidan ozod qilayotgan ayiqni koʻrib shodlanibdilar. Shu orada kimdir “Halimboyni otdan otib yuborgan Rustam ekan” deyishi bilan “Rustam tirik, Rustam keldi” degan soʻzlar xalq orasiga tarqalibdi. Toʻs-toʻpolon boʻlib, odamlar kim-kimligini bilmasdan aralashib ketibdi. Bir qancha vaqt davom etgan gʻalayondan keyin oʻlgan oʻttiz jallod, ikki yuz yasovul, pachoqlangan temir qafas va Halimboyning jasadidan boshqa hech kim maydonda qolmabdi.

Har kim oʻz farzandini olib Rustamga ofarin aytib, archazor tomon ketibdi. Oldinda borayotgan Rustam yoniga Siddiq yamoqchi oʻz qizi bilan birga borib, jilmayib, ohista soʻz boshlabdi:

— Xotirangizda bordir. Bir kun archazorda hikoya aytib berayotganimda “xotin” kishi kelib qolib hikoyam chala qolgan edi.

Rustam oʻylab turmasdan:

— Xotiramda umr boʻyi saqlangan. Qani, yoʻl ustida boʻlsa ham, hikoyaning davomini ayting, — deb iltimos qilibdi. Siddiq yamoqchi koʻz qiri bilan qiziga qarabdi. Zuhra bir narsa sezgandek uyalib yerga qarabdi. Siddiq yamoqchi soʻzida davom etibdi.

— Ana oʻsha zolimning zulmiga bardosh qilib oʻz vafodorini intizorlik bilan kutgan qiz qarshingizda turgan mening Zuhram edi.

Rustam yalt etib, Zuhraga qarabdi. Uyalgan Zuhraning anor singari qizargan yuzlarini koʻrib, Rustam oʻzida ajoyib bir his sezibdi. Bunday hisni hayotida birinchi marta boshidan kechirgani uchun soʻz topolmay jim turib qolibdi.

Siddiq yamoqchi Rustamdan soʻz kutar ekan. Rustam bir narsani eslagandek:

— Ha, aytgandek, bu kishining pahlavoni kim va qayerda? — deb soʻrabdi.

Siddiq yamoqchi Rustamdan toʻrt qadam chetroqda butun voqeadan xabardor boʻlib kelayotgan Rustamning otasiga imo qilibdi. Ular bir-birlariga qarab jilmayishibdi:

— Zuhraning pahlavoni kimligini bilmoqchi boʻlsangiz “Bu kishining pahlavoni kim?— deb soʻrayotgan odamning oʻzi”, — debdi.

Rustam oldinga tashlagan qadamini toʻxtatib otasiga qarabdi. Chol Rustamning bergan savoliga qaytarilgan javobni tabassum bilan tasdiqlabdi.

Tong shamollari gʻirillab archalar orasida esar, archa yaproqlari esa oʻz soyalariga kelayotgan doʻstlarini olqishlar ekan. Bir qancha vaqtdan beri jimlik hukm surgan archazor shodlikka toʻlibdi. Zulm koʻrganlar, alamdiydalar quyosh yerining pahlavoni yetakchiligida ozod, hur, goʻzal hayot kechira boshlabdilar.