Qozi bilan boy

Bor ekanda yoʻq ekan, och ekanda toʻq ekan. Zomin yurtida bir boy bor ekan, uning bir novchasi bor ekan.

Kunlardan bir kuni boy bir narsadan jahli chiqib, novchasini haydab yuboribdi. Novcha arazlab Zomin qozisining oldiga boribdi. Qozi:

— Ha, nima arzing bor? — debdi. Novcha:

— Arzim bor-u, taqsir qozi buva, ovloq boʻlsa aytaman, — debdi. Shunda qozi oʻylanib turib, koʻnglida «Buning avzoyidan biror gapi borga oʻxshaydi, ovloq qilib gaplashib koʻrayin» deb, oldidagi mulozimlarini chiqarib yuboribdi, soʻngra haligi novchaga:

— Gapir, qani endi, — debdi. Novcha:

— Taqsir, falonchi boyga novcha boʻlib yurgan edim, haqimni bermay quvib yubordi. Endi shuni nima qilamiz, qozi buva? — debdi. Qozi soʻrabdi;

— Oyiga necha pulga yurib eding? Novcha aytibdi:

— Taqsir, toʻqqiz oyga olti yuz tangaga yurib edim, bir pul bermasdan quvib yubordi.

Qozi oʻylab turib:

— Unday boʻlsa, sen beradiganingni ayt, men uni oʻzim sozlayman, — debdi. Novcha:

— Taqsir, undirsangiz uchdan bir qismi sizniki, — debdi. Qozi:

— Uch yuz tangasini sen ol, uch yuz tangasi menga boʻlsin. Sen mahkam boʻlsang boʻlgani. Tagʻin mabodo yarmini bersa, aldanib, koʻnib qoʻymagin, — deb tayinlabdi. Boyni men aytib keltiraman, boy kelgandan keyin unday degan, bunday degin deb qozi novchaga soʻz oʻrgatibdi. Keyin novchaga javob berib, erta bilan Zomin bozoridagi qozixonaga kelishini uqtiribdi. Novcha shundan keyin ketibdi.

Erta bilan tongda qozi turib, choy ichibdi, otlanib, Zominning bozoriga kelib, qozixonada oʻtiribdi va boyni chaqirtiribdi. Bir ozdan keyin boy kelibdi. Qozi boyga boʻlgan gapni aytsa, u:

— Taqsir, arz qilib kelgan novchani, unday falokatni oldingizdan urishib haydab yubormadingizmi? — debdi. Shunda qozi jahl qilib, boyni ota-onasi qolmay soʻkaveribdi. Shu orada novcha ham kelib qolibdi. Qozi boyga:

— Buning haqini yeb ketolmaysan, hozir oʻtirgan joyingda topib berasan, — debdi. Keyin boy oʻylab turib anglabdiki, novcha qoziga bir narsa berishga vaʼda qilgan. Boy payt poylab turib, novchaning koʻzini shamgʻalat qilib quchogʻini ochib, imlab qoziga koʻrsatibdi. Qozi unga yer ostidan koʻz tashlabdi. Keyin bir oz oʻylab turib xayolga ketibdi. «Novchaning beradigan narsasi uch yuz tanga, uni ham boydan olsagina beradi, boyning imlab koʻrsatgan narsasida bir balo borga oʻxshaydi, shu boyning vaʼdasidan qolmay, bir quchoq narsani vaʼda qildi, agar shuning hammasini bersa, bir narsali boʻlib qolaman», debdi qozi ichida. Shu orada qozi yana asta boshini koʻtarib koʻz osti bilan boyga qarabdi. Boy yana qulochini yozib, bir quloch deb imlabdi. Shunda qozining yurak-bagʻri undan battar oʻrtanib ketibdi. Qozi koʻnglida, «Endi bu novcha padar laʼnatini bir soʻkaman, haqidan kechib, bir doʻq bilan yoʻq boʻlib ketsin», debdi. Qozi endi novchani soʻka ketibdi:

— Padar laʼnati, tuhmatchi, oʻgʻri, yoʻqol, koʻzimga koʻrinma! Hozir jazoga hukm qilib yuboraman, — deb siyosat qilibdi. Keyin haligi novcha qoʻrqib, yuragi yorilay debdi. Qozi “olti oylik jazoga hukm qilib yuboraman” degandan keyin novchaning jon-poni chiqib ketibdi, “haq olmasam ham goʻrga”, deb qozixonadan orqasiga qaramay qochib chiqib ketibdi. U koʻzdan yoʻqolgach, qozi boyga qarab sekin ishorat qilib:

— Qani, haligi aytgan narsani olib keling, — debdi. Boy oʻrnidan turib bozor oralab ketibdi. Ana endi qozining dimogʻi chogʻ boʻlib, quvonganidan yuragi yorilguday boʻlibdi. “U bir quchoq narsa nima boʻldi ekan? U bir boʻlsa bir xum tanga yo bir xum tilla boʻladi, qachon olib kelar ekan”, deb yuragi orziqib ketaveribdi. Qozining ikki koʻzi boyning yoʻlida ekan. Boy bozor oralab ketganicha toʻgʻri tarvuz bozoriga boribdi. Borishi bilan hoʻkizning beliday bir katta tarvuzni bir miriga olib, quchoqlab joʻnabdi. Boy hovliqib qozixonaga yetib kelibdi. Qozi oʻtirgan yeridan choʻzilib qarab, oʻylabdi: “Obbo boy buva tushgur-e, qoziga bir yaxshi tarvuz ham olib beray debdi-da”, deb ichida quvonib qoʻyibdi. Boy shu orada tarvuzni olib kelib qozining oldiga qoʻyibdi. Shunda qozi:

— Boy buva, tarvuz bozoriga ham boribsiz-da? — desa, boy:

— Axir bizning bir feʼlligimiz xudoga yoqib, xudo bizga shunchalik davlatni berib, boy qilib qoʻyibdi-da, vaʼda qilgandan keyin vaʼdada turamiz-da, taqsir, — debdi.

Boydan bu soʻzni eshitgan hamon qozining yuragi shuv etib ketibdi. Boy shu orada tarvuzni soʻyib, bir pallasini karjlab, qozining oldiga qoʻyibdi, yana bir pallasini karjlab oʻzining oldiga qoʻyibdi. “Oling taqsir”, deb qozini tarvuz yeyishga taklif qilibdi. Ular ikkovi ikki palla tarvuzni yeganicha yeb, qolganini qoldirishibdi. Keyin qozi koʻz osti bilan har zamon-har zamon boyga qarab oʻtira beribdi. Soʻng boy:

— Bizga javob, taqsir, tarvuzni boʻlsa yedingiz, haligi novchaning gapiga koʻp quloq solavermang. Kelasi bozor tagʻin bir yaxshi tarvuz olib beraman, — debdi. Qozi:

— Boy buva, boshqa gapni qoʻying, boyagini olib keling, — debdi. Boy:

— Taqsir, odamni kalaka qilmang, bu gapingazga men tushunmadim, bu nima deganingiz? — debdi. Qozi:

— Boybuva, esingizdan chiqdimi, boya bir narsam bor, beraman, demadingizmi? Siz shunday qilib bir quchoq narsam bor, beraman, deganingizdan keyin, men haliga kambagʻalni soʻkib yubordim, — debdi. Boy:

— Ha, taqsir, endi tushundim, u bir quchoq, deb koʻrsatganim mana shu tarvuzning oʻzi edi, yedingiz-ku,— debdi. — Bu bir quchoq boʻlmay nima, oʻzingiz koʻrdingiz-ku, quchogʻimga sigʻmay lapanglab zoʻrgʻa koʻtarib keldim. U kekirdagingizdan oʻtib ketdi. Endi bundan boshqa nima berar edim, sizga.

Qozi esa “sizning vaʼdangizga ishonib, oʻzimning kambagʻalimdan ayrildim, shu zamonning boyining ham, kambagʻalining ham aytgan soʻziga ishonib boʻlmaydi”, deb soʻkinibdi.

Boy oʻrnidan turib chiqib ketayotib:

— Taqsir, har narsaga ham jahl qilmang. Erta bozor oldingizga tagʻin bir tarvuz olib kelaman, — deb chiqib ketibdi. Qozi yana oʻylab, “haligi aytgan bir quchoq narsasini bu bozor olib kelsa ham ajab emas” deb xomtama boʻlib qolaveribdi. Lekin bu bozor ham qozi boydan hech narsa ololmay, labi gezarib, payshanbadan qaytgan gʻunajinday boʻlib uyiga qaytibdi. Novchani bekordan-bekorga soʻkib haydaganiga rosa afsuslanib yuraveribdi.